Oktabr, 2025-Yil
133
БИОТЕХНОЛОГИЯ СОҲАСИДА ҲУҚУҚИЙ ЖАВОБГАРЛИК ИНСТИТУТИНИНГ
РИВОЖЛАНИШ ТЕНДЕНЦИЯЛАРИ
Холбоев Бобуржон
Тошкент давлат юридик университети
магистранти
Янги Наманган туман прокурорининг ёрдамчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.17356503
Биотехнология бугунги кунда тиббиёт, қишлоқ хўжалиги, фармацевтика ва экология
каби соҳаларда кенг қўлланилмоқда. Шу билан бирга, унинг нотўғри ёки масъулиятсиз
қўлланилиши инсон соғлиғи, генетик хавфсизлик ва атроф-муҳитга жиддий зарар етказиши
мумкин.
Шу сабабли биотехнологик фаолият учун ҳуқуқий жавобгарлик институтини
шакллантириш ва ривожлантириш долзарб масала сифатида қаралмоқда.
Ҳуқуқий жавобгарлик — бу биотехнологик фаолиятда қонунбузарлик содир этган
шахсга нисбатан давлат томонидан қўлланиладиган мажбурий чора-тадбирлар тизимидир.
Биотехнология соҳасида ҳуқуқий жавобгарлик қуйидаги шаклларда намоён бўлади:
1.Фуқаровий-ҳуқуқий жавобгарлик.
Инсон ёки атроф-муҳитга зарар етказган тадқиқотчи ёки ташкилот моддий зарар
учун жавобгар бўлади. Масалан, генетик ўзгартирилган маҳсулотлар туфайли соғлиғига
зарар етган фуқаро даъво киритиши мумкин.
2. Маъмурий жавобгарлик.
Лицензиясиз фаолият юритиш, хавфсизлик стандартларига риоя қилмаслик ёки
тажриба натижаларини яшириш каби ҳолатлар учун жарима ёки фаолиятни тўхтатиш
чораси қўлланади.
3. Жиноий жавобгарлик.
Инсон генетик маълумотидан ноқонуний фойдаланиш, клонлаш ёки биологик
қуроллар ишлаб чиқиш ҳолатлари оғир жиноят сифатида баҳоланади.
Масалан, Германия ва Япония қонунчилигида инсонни клонлаш учун махсус
жиноий модда мавжуд.
Ўзбекистон Республикасида бундай аниқ модда ҳали мавжуд эмас, бироқ Жиноят
кодексининг 187-моддасида “инсон соғлиғига хавф туғдирадиган фаолият билан
шуғулланиш” ҳолатлари умумий тарзда кўрсатилган.
Шу боис биотехнологик фаолият билан боғлиқ алоҳида ҳуқуқий жавобгарлик
нормаларини ишлаб чиқиш зарур.
Шунингдек, халқаро тажриба шуни кўрсатадики, ҳуқуқий жавобгарлик
механизмлари илмий масъулиятни кучайтиради.
Масалан, АҚШда “Biotechnology Accountability Act” лойиҳаси доирасида
тадқиқотчиларнинг этик ва ҳуқуқий масъулиятини оширишга қаратилган ҳужжатлар ишлаб
чиқилмоқда.
Биотехнология фаолиятида ҳуқуқий жавобгарлик тизимини такомиллаштириш
инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг ажралмас қисмидир. Шу муносабат билан:
— биотехнологик фаолият учун махсус жавобгарлик нормаларини киритиш;
— зарар етказганлик учун фуқаровий компенсация механизмни мустаҳкамлаш;
Oktabr, 2025-Yil
134
— биотехнологик тадқиқотларни лицензиялаш жараёнини қатъийлаштириш зарур.
Ўзбекистонда биотехнология ривожи билан бир қаторда, жавобгарлик
институтининг ҳуқуқий асосларини кучайтириш инсон, жамият ва табиат хавфсизлигини
кафолатлайди.
Фойдаланилган адабиётлар:
1.
Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодекси. – Т.: Адолат, 2023.
2.
Каримова Н. Биотехнологик фаолиятда жавобгарлик масалалари. – “Юридик фанлар
ахборотномаси”, 2022.
3.
Петросян В. Биоэтика ва ҳуқуқий масъулият: замонавий муаммолар. – Москва, 2021.
4.
German Criminal Code, Section 151a: Human Cloning Prohibition. – Berlin, 2018
5.
Biotechnology Accountability Act (Draft). – U.S. Congress, 2020.
