288
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
AVTOMATLASHTIRILGAN YONG`IN VA QO`RIQLASH TIZIMLARIDA SUN`IY
INTELLEKT ASOSIDA XAVF SIGNALINI TANIB OLISH VA TEZKOR BOSHQARUV
MEXANIZMLARINI ISHLAB CHIQISH
Musayev Ma’ruf Abdujalilovich
Jamoat Xavfsizligi universiteti,
Magistratura tinglovchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17358639
Annotatsiya.
Ushbu maqola avtomatlashtirilgan yongʻin va qoʻriqlash tizimlarida sunʼiy
intellekt (SI) texnologiyalarining qoʻllanilishi orqali xavf signalini aniqlash hamda ularga tezkor
va samarali javob berish imkoniyatlarini oʻrganadi.
Maqolada xavfsizlik tizimlarida turli sensorlardan olingan maʼlumotlarni SI yordamida
tahlil qilish usullari, shu jumladan neyron tarmoqlar va mashinani oʻrganish algoritmlari
asosida signalni aniqlash va tasniflash jarayonlari tasvirlangan. Shuningdek, xavf signalini
tanib olishdan keyingi avtomatik boshqaruv mexanizmlari — favqulodda ogohlantirish tizimlari,
yongʻin oʻchirish qurilmalari va monitoring vositalarining ishga tushirilishi batafsil yoritilgan.
Maqola SI asosidagi tizimlarning tez va ishonchli javob berishi, inson omilini
kamaytirishi, xavfsizlik tizimlarining samaradorligini oshirishi, shuningdek, IoT va bulut
texnologiyalari bilan integratsiya qilish imkoniyatlarini ham qamrab oladi. Natijada, sunʼiy
intellekt yordamida avtomatlashtirilgan xavfsizlik tizimlarining yangi darajadagi samaradorligi
va ishonchliligi taʼkidlangan.
Kalit so`zlar:
Avtomatlashtirilgan tizimlar, yongʻin xavfsizligi, qoʻriqlash tizimlari,
sunʼiy intellekt, xavf signalini tanib olish, tezkor boshqaruv, neyron tarmoqlar, mashina
oʻrganishi, sensor maʼlumotlari, avtomatik boshqaruv mexanizmlari, signalni aniqlash, xavf
monitoringi, IoT integratsiyasi, favqulodda ogohlantirish, yongʻin oʻchirish tizimi, yuqori
samaradorlik, xavfsizlik texnologiyalari.
DEVELOPMENT OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE-BASED DANGER SIGNAL
RECOGNITION AND RAPID CONTROL MECHANISMS IN AUTOMATED FIRE
AND SECURITY SYSTEMS
Abstract.
This article studies the possibilities of detecting danger signals and providing
rapid and effective responses to them through the use of artificial intelligence (AI) technologies
in automated fire and security systems. The article describes methods for analyzing data from
various sensors in security systems using AI, including signal detection and classification
processes based on neural networks and machine learning algorithms. It also describes in detail
the automatic control mechanisms after recognizing a danger signal - emergency warning
systems, fire extinguishing devices and monitoring tools. The article also covers the possibilities
of AI-based systems for fast and reliable response, reducing the human factor, increasing the
efficiency of security systems, as well as their integration with IoT and cloud technologies. As a
result, a new level of efficiency and reliability of automated security systems using artificial
intelligence is emphasized.
Keywords:
Automated systems, fire safety, security systems, artificial intelligence, hazard
signal recognition, rapid control, neural networks, machine learning, sensor data, automatic
control mechanisms, signal detection, hazard monitoring, IoT integration, emergency warning,
fire extinguishing system, high efficiency, safety technologies.
289
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
РАЗРАБОТКА МЕХАНИЗМОВ РАСПОЗНАВАНИЯ СИГНАЛОВ ОПАСНОСТИ И
ОПЕРАТИВНОГО УПРАВЛЕНИЯ НА ОСНОВЕ ИСКУССТВЕННОГО
ИНТЕЛЛЕКТА В АВТОМАТИЗИРОВАННЫХ СИСТЕМАХ ПОЖАРОТУШЕНИЯ
И БЕЗОПАСНОСТИ
Аннотация.
В статье рассматриваются возможности обнаружения сигналов
опасности и оперативного и эффективного реагирования на них за счет использования
технологий искусственного интеллекта (ИИ) в автоматизированных системах
пожаротушения и безопасности. В статье описываются методы анализа данных с
различных датчиков в системах безопасности с использованием ИИ, включая процессы
обнаружения и классификации сигналов на основе нейронных сетей и алгоритмов
машинного обучения. Также подробно описываются механизмы автоматического
управления после распознавания сигнала опасности – системы экстренного оповещения,
системы пожаротушения и средства мониторинга. В статье также рассматриваются
возможности систем на основе ИИ для быстрого и надежного реагирования, снижения
человеческого фактора, повышения эффективности систем безопасности, а также их
интеграция с Интернетом вещей и облачными технологиями. В результате
подчеркивается новый уровень эффективности и надежности автоматизированных
систем безопасности с использованием искусственного интеллекта.
Ключевые слова:
Автоматизированные системы, пожарная безопасность,
системы безопасности, искусственный интеллект, распознавание сигналов опасности,
оперативное управление, нейронные сети, машинное обучение, данные датчиков,
механизмы автоматического управления, обнаружение сигналов, мониторинг опасностей,
интеграция IoT, оповещение о чрезвычайных ситуациях, система пожаротушения,
высокая эффективность, технологии безопасности.
Kirish
Bugungi kunda avtomatlashtirilgan yong‘in va qo‘riqlash tizimlari xavfsizlik
texnologiyalarining muhim qismi hisoblanadi. Ushbu tizimlarda sun’iy intellekt (SI) asosida xavf
signalini tanib olish va ularni avtomatik boshqarish tizimi xavfsizlikni sezilarli darajada
yaxshilaydi, vaqtni siqadi va inson omilidan kelib chiqadigan xatolarni kamaytiradi.
Xavf signalini tanib olishda sun’iy intellektning roli
- Sensordan ma’lumotlarni yig‘ish: Yong‘in datchiklari, harorat sensori, tutun detektorlari,
harakat detektorlari orqali ma’lumotlar to‘planadi.
- Ma’lumotlarni tahlil qilish: SI algoritmlari (neyron tarmoqlar, mashinani o‘rganish,
chuqur o‘rganish) yordamida real vaqt rejimida yig‘ilgan ma’lumotlar tahlil qilinadi.
- Anomaliya aniqlash: Oddiy shovqinlardan va nomaqbulliklardan farqlaydigan xavf yoki
signal real yong‘in yoki noqonuniy kirish holatini aniqlash imkonini beradi.
- Signalni aniqlash: SI asosidagi tizimlar faqatgina signalni aniqlabgina qolmay, uning
darajasini (yengil tutun, og‘ir tutun, haqiqiy yong‘in) ham tasniflay oladi.
Sun’iy intellekt asosidagi tezkor boshqaruv mexanizmlari
- Avtomatik ogohlantirish: Xavf aniqlanganda favqulodda ogohlantirish tizimlari ishga
tushadi (ovoz signalari, yorug‘lik indikatorlari, mobil ilovalar orqali xabarnomalar).
- Yong‘in o‘chirish tizimlariga signal yuborish: SI tizimi yong‘in o‘chirish avtomatlari
(sprinklerlar, gazli o‘chirish tizimlari)ni faollashtiradi.
290
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
- Qarorni qabul qilishda tezlik: SI asosidagi boshqaruv tizimlari inson qaror qabul
qilishidan tezroq va ishonchli javob beradi, shu bilan zararni kamaytiradi.
- Qo‘riqlash va monitoringni kuchaytirish: Yong‘in bo‘lganda yoki noqonuniy kirish
aniqlanganda kameralar avtomatik ravishda zarur joylarga qaratiladi, xavfsizlik xodimlari uchun
real vaqtda video uzatadi.
Texnologik yechimlar va amaliy qo‘llanilishi
- Ma’lumotlarni markazlashtirilgan boshqaruv: SI tizimlari barcha sensorlardan olingan
ma’lumotlarni markaziy serverga uzatadi va yaxlit holatda analiz qiladi.
- Bulut va IoT integratsiyasi: Bulut platformalar yordamida tahlil kuchaytiriladi, IoT
qurilmalari orqali tizimlar bir-biri bilan uzviy bog‘lanadi.
- O‘rgatish va yangilanish: SI modellarini yangi ma’lumotlar asosida doimiy ravishda
yangilab borish, tizim samaradorligini oshirish.
- Kiberxavfsizlik: Tizimlarning himoyalanganligi xavfsiz boshqaruvni ta’minlashda
muhim ahamiyatga ega.
Avtomatlashtirilgan yongʻin va qoʻriqlash tizimlari zamonaviy xavfsizlik tizimlarining
ajralmas qismi hisoblanadi. Ushbu tizimlarda sunʼiy intellekt (SI) texnologiyalaridan foydalanish
xavf signalini aniqroq aniqlash va tezkor javob choralarini amalga oshirish imkonini beradi.
Quyida ushbu sohaga oid asosiy jihatlar ko‘rib chiqiladi.
Xavf signalini tanib olish
Anʼanaviy tizimlarda signal faqatgina oddiy sensorlarning maʼlumotlariga tayanadi (olov,
tutun, harorat). Biroq ko‘plab noto‘g‘ri signal, shovqin va xatoliklar yuz beradi. Sunʼiy intellekt
algoritmlari, ayniqsa mashinani o‘rganish va chuqur o‘rganish usullari, sensorlardan tushayotgan
koʻp faktorial ma’lumotlarni tahlil qilib, hodisaning haqiqiy xavf ekanligini aniqlashni sezilarli
darajada yaxshilaydi.
Masalan, video kuzatuv tizimlarida kompyuter ko‘rish texnologiyalari yongʻin yoki
noqonuniy kirish kabi xavflarni aniqlaydi. Sensorlar signallaridan kelib chiqib, SI tizimlari
“odatiy bo‘lmagan” xatti-harakatlarni o‘rganadi va notoʻgʻri signal berilishining oldini oladi.
Tezkor boshqaruv mexanizmlari
Xavf aniqlanganda tizim quyidagi tezkor boshqaruv faollashtirishlarini amalga oshiradi:
- Yongʻin signalizatsiyasini ishga tushirish, evakuatsiya jarayonini boshlash.
- Avtomatik oʼchirish tizimlarini (yongʻin o'chirish vositalari) ishga tushirish.
- Qoʻriqlash xizmatlariga yoki favqulodda vaziyat bo‘limlariga real vaqt rejimida xabar
yuborish.
- Tarmoq orqali boshqa xavfsizlik tizimlarini ham faollashtirish.
Sunʼiy intellekt boshqaruv mexanizmlariga real vaqt rejimida shoshilinch qaror qabul
qilish imkoniyatini beradi. Bu esa xavfsizlikni yangi darajaga olib chiqadi.
Natija
Sunʼiy intellekt asosidagi avtomatlashtirilgan yongʻin va qoʻriqlash tizimlari hayot va
mol-mulkni saqlashda samaradorlikni sezilarli darajada oshiradi. Ular signalni tez va aniq tanib,
notoʻgʻri signallardan qochadi va favqulodda vaziyatlarda tezkor boshqaruvni amalga oshiradi.
Shu bilan xavfsizlik tizimlari yanada ishonchli va xavfsiz bo‘ladi. Bugungi kunda ushbu
texnologiyalarni ishlab chiqish va tatbiq qilish xavfsizlik sohasidagi innovatsiyalar rivojining
muhim yo‘nalishidir.
291
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Xulosa
Avtomatlashtirilgan yong‘in va qo‘riqlash tizimlarida sun’iy intellekt asosida xavf
signalini tanib olish va avtomatik boshqaruv mexanizmlarini ishlab chiqish xavfsizlik sohasida
yangi imkoniyatlar yaratadi. Bu tizimlar o‘z vaqtida xavfni aniqlab, jamiyat va mulkni
himoyalashda yuqori darajada ishonchlilikni ta’minlaydi. Shu bilan birga, doimiy texnologik
yangilanishlar va SI modellarini takomillashtirish jarayoni tizimning samaradorligini oshiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI:
1.
Axmedov, B., & Rustamov, J. (2020). Sun'iy intellekt yordamida yongʻin xavfini erta
aniqlash tizimi. Olmaliq Fan va Texnologiya Jurnali, 5(2), 45-53.
2.
Qoʻchqorov, S. (2019). Avtomatlashtirilgan yongʻin va qoʻriqlash tizimlari asoslari.
Toshkent: Texnologiya nashriyoti.
3.
Usmonov, M. (2021). Sunʼiy intellekt va uning xavfsizlik tizimlarida qoʻllanilishi. Toshkent
Davlat Texnika Universiteti Ilmiy Ishlari, 12(1), 78-85.
4.
Toshkent shahar Favqulodda vaziyatlar boshqarmasi (2021). Yongʻin signalizatsiyasi va
avtomatik boshqaruv tizimlari yoʻriqnomasi. Toshkent.
5.
Иванов, А. В., & Петров, С. Н. (2020). Искусственный интеллект в системах пожарной
безопасности. Журнал «Пожарная безопасность», №3, с. 34-42.
6.
Смирнов, И. М. (2018). Автоматизированные системы обнаружения пожара и охраны
на базе ИИ. Москва: Наука и Техника.
7.
Ковалёв, Д. А. (2019). Алгоритмы быстрого реагирования в системах пожарной
сигнализации. Информационные технологии безопасности, 7(1), 22-29.
8.
Морозов, В. П., & Захаров, Е. Л. (2021). Методы распознавания тревожных сигналов в
охранных системах с использованием машинного обучения. Труды Вузов.
Безопасность, 13(2), 58-65.
