316
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
GEOGRAFIYA DARSLARIDA XARITADAN FOYDALANISH
Misirova Umida Abdullayevna
Surxondaryo viloyati Sherbod tumani 3 – umumiy o‘rta ta’lim maktabi
geografiya fani o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17359272
Annotatsiya.
Mazkur maqola geografiya darslarida xaritadan foydalanishning
ahamiyatini,
o‘quvchilarning bilim olishini chuqurlashtirishdagi rolini, darsning
samaradorligini oshirishdagi o‘rnini ilmiy-metodik asosda tahlil qiladi. Xaritalar yordamida
mavzularni vizual talqin qilish orqali o‘quvchilarda fazoviy tafakkurni shakllantirish, analitik
fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirish mumkinligi isbotlab beriladi.
Kalit so‘zlar:
Geografiya, xarita, o‘quv jarayoni, metodika, fazoviy tafakkur, vizual
ta’lim.
USING MAPS IN GEOGRAPHY LESSONS
Annotation.
This article analyzes the importance of using maps in geography lessons,
their role in deepening students' knowledge, and their place in increasing the effectiveness of the
lesson on a scientific and methodological basis. It is proved that through visual interpretation of
topics using maps, it is possible to form spatial thinking in students and develop analytical
thinking skills.
Keywords:
Geography, map, educational process, methodology, spatial thinking, visual
education.
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ КАРТ НА УРОКАХ ГЕОГРАФИИ
Аннотация.
В статье на научно-методической основе анализируется значение
использования карт на уроках географии, их роль в углублении знаний учащихся и
повышении
эффективности
урока.
Доказано,
что
посредством
наглядной
интерпретации тем с использованием карт можно формировать пространственное
мышление учащихся и развивать навыки аналитического мышления.
Ключевые слова:
География, карта, образовательный процесс, методика,
пространственное мышление, наглядное обучение.
Kirish:
Geografiya darslarida zamonaviy ta’lim yondashuvlari asosida o‘quvchilar bilan
ishlashda vizual vositalardan foydalanish muhim o‘rin tutadi. Ayniqsa, xaritalar darsda asosiy
metodik vosita bo‘lib xizmat qiladi. Geografiya fani tabiatan fazoviy, mintaqaviy va tahliliy
tafakkurni talab etadigan ilm sohasidir. O‘quvchilarga bu fanni chuqur va samarali o‘rgatish
uchun o‘qituvchi zamonaviy didaktik vositalar, xususan, xaritalardan keng foydalanishi lozim.
Xaritalar darsda mavzuni aniq, tasvirli va tushunarli tarzda yetkazish imkonini beradi. Bu
esa o‘quvchilarda geografik tafakkur va dunyoqarashni shakllantiradi. O‘rganilayotgan hududlar,
ularning tabiiy sharoiti, iqtisodiy resurslari, demografik xususiyatlari kabi murakkab mavzularni
oson anglash xaritalar vositasida samarali amalga oshiriladi
1
.
Ta’lim sifatini oshirish bo‘yicha olib borilayotgan islohotlar jarayonida vizual
resurslardan foydalanish masalasiga katta e’tibor qaratilmoqda. Bu ayniqsa geografiya fani
uchun nihoyatda muhim. Bugungi darslarda oddiy qog‘oz xaritalardan tashqari, raqamli
interaktiv xaritalar, GIS texnologiyalar asosidagi xaritalar, onlayn xaritalar (Google Maps,
1
Мамедов Н. Использование карт в обучении географии. – Москва, 2016.
317
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
OpenStreetMap) keng qo‘llanilmoqda. Ushbu vositalar nafaqat bilim berish, balki mustaqil
izlanish, kuzatish va xulosa chiqarish ko‘nikmalarini ham rivojlantiradi
2
.
Shunday ekan, geografiya darslarida xaritadan foydalanish bugungi kunda zaruratga
aylangan bo‘lib, bu vosita o‘quv jarayonining ajralmas qismiga aylangan.
Xarita orqali hududlarni ko‘rsatish, tabiiy resurslar, iqlim, relyef va boshqa ko‘plab
geosistemalarni tushuntirish mumkin. Shu bois, xaritalardan foydalanish faqat axborot vositasi
emas, balki darsning interaktiv va samarali bo‘lishiga kuchli turtki beradi¹.
Adabiyotlar tahlili:
Geografiya darslarida xaritalardan foydalanish bo‘yicha bir qator
ilmiy va metodik ishlar mavjud. Jumladan, mahalliy va xorijiy tadqiqotchilar bu masalaga
turlicha yondashgan.
Masalan, Yusupov N. o‘zining “Geografiya darslarida vizual vositalardan foydalanish”
nomli asarida xaritalarning darsdagi o‘rni, ularning turlari va ulardan foydalanish uslublarini
aniq metodik asosda bayon etgan
3
. Unga ko‘ra, o‘quv xaritalari, devoriy xaritalar, elektron
atlaslar va GIS xaritalari darsda mos holatda qo‘llanilganda o‘quvchilarning bilimni o‘zlashtirish
darajasi 40 foizga oshganini tajribalar orqali ko‘rsatadi
4
.
Xorijiy olim J. Smith esa "Geography Education and Visual Tools" asarida xaritalarning
o‘quvchilar tafakkuriga ko‘rsatadigan ta’siri, interaktiv xaritalarning afzalliklari va maktab
darslarida raqamli texnologiyalarning tutgan o‘rni haqida fikr yuritadi
5
. Uning fikricha,
o‘quvchilarning xarita bilan ishlash ko‘nikmasi yuqori bo‘lsa, bu ularning boshqa fanlarda ham
fazoviy va tahliliy fikrlash salohiyatini oshiradi. Qolaversa, Aliyev I. tomonidan tayyorlangan
“Atlaslardan foydalanish bo‘yicha metodik qo‘llanma”da xaritalarni turli sinf bosqichlari uchun
moslashtirish, interfaol dars metodikasida xarita bilan ishlash strategiyasi keltirilgan
6
. Bu
metodik qo‘llanma amaliyotga yo‘naltirilgan bo‘lib, o‘qituvchilar uchun qulay usullarni taklif
etadi. O‘zbekistonda bu boradagi yana bir muhim manba bu – Usmonov R.ning “Maktab
geografiyasi va innovatsiyalar” asaridir. Muallif geografik o‘qitish texnologiyalarida
xaritalarning roli, ayniqsa zamonaviy elektron va interaktiv xaritalardan foydalanish
strategiyalarini chuqur tahlil qilgan
7
. Yuqoridagi manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, geografiya
darslarida xaritadan foydalanish nafaqat ko‘rgazmali vosita, balki o‘quvchi tafakkurini
shakllantiruvchi asosiy pedagogik resursdir.
Tahlil va muhokama:
Xarita – bu faqatgina geografik axborot manbai emas, balki
o‘quvchini faol o‘quv faoliyatiga jalb etadigan vositadir. Tajribalar shuni ko‘rsatadiki, xarita
bilan ishlash o‘quvchilarda quyidagi ko‘nikmalarni shakllantiradi:
Fazoviy tasavvur
: o‘quvchi ob’ektlarning joylashuvi, masofa, yo‘nalish, nisbat kabi
tushunchalarni aniq anglaydi.
Tahliliy fikrlash
: xaritaga qarab xulosa chiqarish, mintaqaviy farqlarni tushunish, sabab-
oqibat bog‘liqligini anglash.
Hududiy qaror qabul qilish
: iqlimga, tabiiy resurslarga yoki demografik holatga qarab
hudud tanlash va baholash.
Misol uchun, 8-sinfda “Osiyo materigi” mavzusi o‘tilganda, o‘qituvchi fizik xarita orqali
tog‘lar, daryolar, cho‘llarni ko‘rsatadi va bu orqali o‘quvchi relyef va iqlim o‘rtasidagi
2
Yusupov N. Geografiya darslarida vizual vositalardan foydalanish. – T.: O‘qituvchi, 2018.
3
Xasanov B. Geografiyani o‘qitish metodikasi. – T.: Fan, 2020.
4
Smith J. Geography Education and Visual Tools. – London: Routledge, 2014.
5
Aliyev I. Atlaslardan foydalanish bo‘yicha metodik qo‘llanma. – T.: Iste'dod, 2021.
6
Usmonov R. Maktab geografiyasi va innovatsiyalar. – Samarqand, 2019.
7
Kadirov A. Geografik xaritalar va ularning o‘quv jarayonidagi roli. – Buxoro, 2017.
318
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
bog‘liqlikni mustaqil anglay oladi
8
. Surxondaryo viloyati maktablarida olib borilgan tajriba
darslarida xarita yordamida o‘tilgan mavzularni o‘zlashtirish darajasi an’anaviy darslarga
qaraganda 35% yuqori natija bergan
9
. Ayniqsa, devoriy xaritalar, globuslar va elektron interaktiv
xaritalar o‘quvchilarda katta qiziqish uyg‘otgan. Shuningdek, raqamli texnologiyalar asosida
tuzilgan GIS xaritalar bugungi darslarda katta rol o‘ynamoqda. Masalan, Google Earth yoki
ArcGIS kabi dasturlar yordamida o‘quvchilar real joylashuvni 3D shaklda ko‘ra oladi va bu
ularning bilimlarini mustahkamlashda yordam beradi
10
. Ammo xarita bilan ishlashning ham
o‘ziga xos metodik talablari mavjud. O‘qituvchi xarita tanlashda sinf darajasi, mavzuning
murakkabligi va xaritaning aniqligiga e’tibor qaratishi zarur
11
. Aks holda, noto‘g‘ri tanlangan
xarita o‘quvchilarni chalg‘itishi mumkin.
Xulosa
Xarita geografiya ta’limining ajralmas qismidir. U orqali o‘quvchilar geografik
tafakkurni shakllantiradi, hududlararo solishtirish, mintaqaviy tahlil, tabiiy omillarni anglash
kabi ko‘nikmalarni egallaydi. Shuning uchun geografiya o‘qituvchilari xaritadan to‘g‘ri va
samarali foydalanish metodikasini chuqur o‘rganishlari lozim. Xaritalar darsni jonlantiradi,
o‘quvchini faollashtiradi va yakunda ta’lim sifati oshishiga olib keladi. Xaritalar geografiya
ta’limining eng muhim elementlaridan biridir. Ular nafaqat joylashuvni ko‘rsatadi, balki
o‘quvchilarda tahliliy va mantiqiy fikrlashni, hududiy tafakkurni, mustaqil xulosa chiqarishni
rivojlantiradi. Xaritalar yordamida darslar jonli, interaktiv va samarali bo‘lib boradi.Shu sababli
geografiya o‘qituvchilari xaritalardan foydalanishning nazariy va amaliy asoslarini chuqur
o‘rganib, ularni har bir darsda sistematik tarzda qo‘llashlari lozim. Ayniqsa, zamonaviy
texnologiyalar bilan uyg‘unlashtirilgan xaritalar (raqamli xaritalar, GIS tizimlari, interaktiv
resurslar) orqali ta’lim samaradorligini oshirish mumkin.Kelajakda xarita asosidagi ta’lim
metodlarini yanada takomillashtirish, fanlararo integratsiyani yo‘lga qo‘yish va o‘quvchilarni
mustaqil tadqiqotga yo‘naltirish geografiya ta’limining asosiy ustuvor yo‘nalishlaridan biri
bo‘lib qoladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Мамедов Н.
Использование карт в обучении географии
. – Москва, 2016.
2.
Yusupov N.
Geografiya darslarida vizual vositalardan foydalanish
. – T.: O‘qituvchi,
2018.
3.
Xasanov B.
Geografiyani o‘qitish metodikasi
. – T.: Fan, 2020.
4.
Smith J.
Geography Education and Visual Tools
. – London: Routledge, 2014.
5.
Aliyev I.
Atlaslardan foydalanish bo‘yicha metodik qo‘llanma
. – T.: Iste'dod, 2021.
6.
Usmonov R.
Maktab geografiyasi va innovatsiyalar
. – Samarqand, 2019.
7.
Kadirov A.
Geografik xaritalar va ularning o‘quv jarayonidagi roli
. – Buxoro, 2017.
8.
UNESCO.
Using Maps in Education
. Paris: UNESCO Publishing, 2015.
9.
Rahmonov Sh.
Globus va interaktiv xaritalar
. – T.: Ma’naviyat, 2020.
10.
Google Maps va GIS texnologiyalari o‘quv jarayonida
. //
Ta’lim va fan
, 2022.
11.
Mamatqulov D.
Vizual materiallar bilan dars samaradorligi
. – T.: Ilm ziyo, 2019.
8
UNESCO. Using Maps in Education. Paris: UNESCO Publishing, 2015.
9
Rahmonov Sh. Globus va interaktiv xaritalar. – T.: Ma’naviyat, 2020.
10
Google Maps va GIS texnologiyalari o‘quv jarayonida. // Ta’lim va fan, 2022.
11
Mamatqulov D. Vizual materiallar bilan dars samaradorligi. – T.: Ilm ziyo, 2019.
