339
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI BANKLARIDA BUXGALTERIYA HISOBINI
YURITISH VA BUXGALTERIYA ISHLARINI TASHKIL QILISH USLUBIYOTI
(‘XALQ BANKI’ ATB MISOLIDA)
Alimov Turdiali Xolboyevich
O‘zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17371065
Annotatsiya.
Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasida tijorat banklarida
buxgalteriya hisobini yuritish va buxgalteriya ishlarini tashkil etishning uslubiy asoslari keng
yoritilgan. Tadqiqotda “Xalq banki” ATB misolida buxgalteriya hisobi jarayonlarini xalqaro
moliyaviy hisobot standartlari (IFRS) bilan uyg‘unlashtirish, avtomatlashtirilgan axborot
tizimlarini joriy etish va ichki nazorat mexanizmlarini takomillashtirish masalalari tahlil
qilingan. Shuningdek, raqamli texnologiyalar asosida buxgalteriya ishlarini optimallashtirish,
xodimlarning malakasini oshirish va moliyaviy axborotlarning shaffofligini ta’minlash bo‘yicha
amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan. Olingan natijalar bank tizimida buxgalteriya hisobi sifatini
oshirish, risklarni kamaytirish hamda boshqaruv samaradorligini ta’minlashga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
buxgalteriya hisobi, tijorat banklari, moliyaviy hisobot, ichki nazorat,
komplayens tizimi, Xalq banki, IFRS, raqamli buxgalteriya, avtomatlashtirish, moliyaviy
boshqaruv, shaffoflik, audit tizimi, risklarni boshqarish, hisobot standartlari.
METHODOLOGY OF ACCOUNTING AND ORGANIZATION OF ACCOUNTING
WORK IN BANKS OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN (ON THE EXAMPLE OF
JSCB ‘XALQ BANK’)
Abstract.
This article provides a comprehensive overview of the methodological
foundations of accounting and the organization of accounting work in commercial banks in the
Republic of Uzbekistan. The study analyzes the issues of harmonizing accounting processes with
international financial reporting standards (IFRS), introducing automated information systems
and improving internal control mechanisms using the example of Xalq Bank JSCB. Also,
practical recommendations have been developed on optimizing accounting work based on digital
technologies, improving staff skills and ensuring the transparency of financial information. The
results obtained serve to improve the quality of accounting, reduce risks and ensure management
efficiency in the banking system.
Keywords
: accounting, commercial banks, financial reporting, internal control,
compliance system, Xalq Bank, IFRS, digital accounting, automation, financial management,
transparency, audit system, risk management, reporting standards.
Kirish
So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasi bank tizimi iqtisodiy islohotlarning eng
muhim yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Mamlakatimizda moliya sektorini liberallashtirish, tijorat
banklari faoliyatini raqamlashtirish va xalqaro standartlarga moslashtirish bo‘yicha tub
o‘zgarishlar amalga oshirilmoqda. Shu jarayonda buxgalteriya hisobi tizimi ham moliyaviy
boshqaruvning asosiy tayanchi sifatida tubdan yangilanmoqda. Chunki bank faoliyatining
shaffofligi, ishonchliligi va barqarorligi aynan buxgalteriya hisobining to‘g‘ri tashkil etilishiga
bog‘liqdir.
Prezident Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek:
“Har bir moliyaviy operatsiya shaffof va aniq hisobda yuritilmasa, iqtisodiy barqarorlik
haqida gap bo‘lishi mumkin emas.”
340
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Bu fikr banklarda buxgalteriya ishlarini to‘g‘ri tashkil etish, ularni zamonaviy
texnologiyalar asosida yuritish va xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga (IFRS)
muvofiqlashtirish zarurligini ko‘rsatadi.
Buxgalteriya hisobi — bu nafaqat raqamlar tizimi, balki boshqaruv qarorlarini asoslovchi
moliyaviy axborot manbaidir. Xususan, tijorat banklarida buxgalteriya hisobi yordamida kredit,
depozit, investitsiya, to‘lov va boshqa operatsiyalar to‘liq aks ettiriladi. Shu bois, bu tizimning
aniqligi va ishonchliligi bankning moliyaviy barqarorligiga, investorlar ishonchiga hamda
regulyator nazoratiga bevosita ta’sir qiladi.
Mazkur tadqiqotda “Xalq banki” ATB misolida buxgalteriya hisobi va ishlarni tashkil
etishning amaldagi tizimi o‘rganiladi. Bu bank mamlakatimizda eng yirik universal banklardan
biri bo‘lib, aholiga keng ko‘lamli moliyaviy xizmatlar ko‘rsatadi. Shu sababli, uning
buxgalteriya tizimi respublika miqyosida o‘ziga xos model sifatida tahlil uchun qulay ob’ekt
hisoblanadi.
Tadqiqotning dolzarbligi shundaki, hozirgi kunda “Xalq banki”da buxgalteriya
jarayonlari to‘liq avtomatlashtirilgan bo‘lishiga qaramay, ayrim bo‘limlarda inson omili yuqori,
bu esa ma’lumotlar aniqligiga ta’sir qilishi mumkin. Shuningdek, xalqaro standartlarga to‘liq
moslashtirishda ayrim metodik muammolar hamon mavjud. Shunday ekan, buxgalteriya hisobi
jarayonlarini takomillashtirish, ularni yagona raqamli platformaga o‘tkazish va ichki nazorat
mexanizmlarini kuchaytirish zarur.
Metodologiya
Mazkur tadqiqotning metodologik asosini iqtisodiy tahlil, tizimli yondashuv, qiyosiy
tahlil, deduksiya va induksiya usullari tashkil etadi. Buxgalteriya hisobi jarayonlari o‘z
mohiyatiga ko‘ra murakkab axborot oqimlarini qayta ishlash, nazorat qilish va tahlil etish bilan
bevosita bog‘liq bo‘lganligi sababli, tadqiqotda integratsiyalashgan ilmiy yondashuv qo‘llanildi.
Birinchidan, tadqiqotning tizimli yondashuvi “Xalq banki” ATBda buxgalteriya hisobini
yuritish tizimini bankning umumiy boshqaruv tuzilmasi bilan bog‘liq holda o‘rganishga xizmat
qildi. Bu yondashuv orqali buxgalteriya bo‘limining moliyaviy axborot shakllanishidagi roli,
ichki nazorat mexanizmlari va axborot almashinuvi jarayonlari tahlil qilindi. Natijada, bank
buxgalteriyasining boshqa bo‘limlar — audit, risk-menejment, komplayens va moliyaviy tahlil
xizmatlari bilan o‘zaro aloqadorligi aniqlab berildi.
Ikkinchidan, qiyosiy tahlil usuli orqali O‘zbekiston tijorat banklarida buxgalteriya
hisobining yuritilishi xalqaro amaliyot bilan solishtirildi. Tadqiqotda IFRS (International
Financial Reporting Standards) talablari bilan mahalliy buxgalteriya hisobi standartlari (MBHS)
o‘rtasidagi farqlar, ularni uyg‘unlashtirishdagi amaliy muammolar aniqlanib, ularning
samaradorlikka ta’siri o‘rganildi. Ayniqsa, IFRS 9, IFRS 16 va IFRS 7 standartlarining joriy
etilishi “Xalq banki” buxgalteriya amaliyotiga qanday o‘zgarishlar kiritgani empirik ma’lumotlar
asosida baholandi.
Uchinchidan, iqtisodiy-statistik tahlil usuli yordamida bankning 2020–2024-yillar
oralig‘idagi buxgalteriya hisobotlari, balans ko‘rsatkichlari, aktiv va passivlar tarkibi, hamda
daromad-xarajat dinamikasi o‘rganildi. Tahlil natijalari asosida buxgalteriya axborotining aniqlik
darajasi, hisobotlarni shakllantirishdagi avtomatlashtirish ko‘lami va ichki nazorat samaradorligi
aniqlab berildi.
To‘rtinchidan, deduktiv va induktiv usullar orqali umumiy nazariy tamoyillar asosida
aniq amaliy xulosalar chiqarildi.
341
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Masalan, xalqaro standartlar asosida ishlab chiqilgan buxgalteriya hisobini yuritish
mexanizmlari mahalliy sharoitga qanchalik mos kelishini aniqlash, mavjud milliy qonunchilik
talablariga ularni moslashtirish yo‘llari ishlab chiqildi.
Shuningdek, tadqiqotda ekspert baholash usuli qo‘llanilib, “Xalq banki” buxgalteriya
bo‘limi mutaxassislari, auditorlar hamda Markaziy bank vakillari bilan suhbatlar o‘tkazildi.
Ularning fikrlari asosida buxgalteriya hisobini raqamli platformalarga o‘tkazishdagi
texnik to‘siqlar va malaka ehtiyojlari bo‘yicha takliflar ishlab chiqildi.
Metodologik jihatdan, tadqiqot miqdoriy va sifat tahlil usullarining uyg‘unligiga
tayangan. Miqdoriy tahlil orqali buxgalteriya hisobining asosiy moliyaviy ko‘rsatkichlari
(aktivlar, majburiyatlar, foyda, kapital) dinamikasi o‘lchandi, sifat tahlil esa buxgalteriya siyosati
va boshqaruv qarorlarining ichki nazorat tizimi bilan uyg‘unligini baholadi.
Natijada, tadqiqot metodologiyasi O‘zbekiston tijorat banklarida buxgalteriya hisobi
tizimini ilmiy asosda baholash, uni xalqaro standartlar bilan uyg‘unlashtirish va amaliy jihatdan
takomillashtirish uchun zarur bo‘lgan uslubiy yondashuvlarni shakllantirdi. “Xalq banki” ATB
misolida olib borilgan tahlillar nafaqat bir bank doirasida, balki respublika miqyosidagi
buxgalteriya tizimini modernizatsiya qilish bo‘yicha ilmiy-amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Adabiyotlar sharhi
O‘zbekiston Respublikasi bank tizimida buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobot yuritish
masalalari so‘nggi yillarda ilmiy izlanishlarning muhim yo‘nalishiga aylandi. Mamlakat
iqtisodiyotida bozor munosabatlari chuqurlashgani sayin, buxgalteriya hisobining nafaqat hisob-
kitob jarayonlarini yuritish, balki strategik boshqaruv qarorlarini asoslashdagi roli ham ortib
bormoqda. Shu sababli, bu borada olib borilgan ilmiy tadqiqotlar, xalqaro tajriba va milliy
normativ-huquqiy bazaning tahlili ushbu mavzuning nazariy asosini tashkil etadi.
Birinchi navbatda, buxgalteriya hisobining iqtisodiy mohiyati haqida ko‘plab mahalliy va
xorijiy olimlar fikr bildirganlar. Masalan, A.S. Sheremet (2019) buxgalteriya hisobi tizimini
“iqtisodiy axborotning eng muhim tahliliy asosi” sifatida baholab, moliyaviy boshqaruvning
aniqligi aynan bu tizimning mukammalligiga bog‘liq ekanini ta’kidlaydi. Xuddi shu nuqtai
nazardan, Kieso, Weygandt va Warfield (2021) tomonidan yaratilgan “Intermediate Accounting”
asarida buxgalteriya hisobotining xalqaro standartlar asosidagi shakllanish tamoyillari batafsil
yoritilgan.
O‘zbekiston ilmiy adabiyotlarida buxgalteriya hisobi masalalarini B. Karimov (2022), S.
Alimova (2023), N. Turaev (2021) kabi olimlar keng tahlil etgan. Ularning ishlarida tijorat
banklarida buxgalteriya hisobini yuritishning zamonaviy mexanizmlari, avtomatlashtirilgan
tizimlarning joriy etilishi va ichki nazorat tizimi bilan bog‘liqligi ko‘rsatib o‘tiladi. Xususan, B.
Karimov o‘z tadqiqotida banklarda buxgalteriya axborot tizimlarini yagona elektron platformaga
o‘tkazish buxgalteriya jarayonlarining tezkorligi va ishonchliligini oshirishini asoslab bergan.
Xalqaro miqyosda esa buxgalteriya hisobi nazariyasi ko‘proq IFRS (International
Financial Reporting Standards) asosida rivojlanmoqda. IFRS Foundation (2023) ma’lumotlariga
ko‘ra, moliyaviy hisobotlarda aniqlik, shaffoflik va solishtirish imkoniyatini ta’minlash uchun
barcha tijorat banklari aktiv, majburiyat va kapitalni bir xil metodologiya asosida e’tirof etishi
lozim. IFRS 9 “Moliyaviy instrumentlar” va IFRS 16 “Ijaraga olish” standartlari bank aktivlarini
baholash, riskni o‘lchash hamda daromadni tan olish uslubiyatini tubdan o‘zgartirgan. Bu
standartlarning joriy etilishi O‘zbekiston banklari, jumladan “Xalq banki” ATB amaliyotida ham
yangi hisobot modellarini talab qilmoqda.
342
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan ishlab chiqilgan “Tijorat banklarida
buxgalteriya hisobi va hisobot yuritish tartibi to‘g‘risidagi nizom” (2022-yil) milliy buxgalteriya
tizimini xalqaro talablarga moslashtirishning huquqiy asosini belgilab berdi. Ushbu nizomda
buxgalteriya yozuvlarining elektron shaklda yuritilishi, ikkiyoqlama yozuv prinsipi va ichki
nazorat mexanizmlarining majburiyligi belgilangan. Shuningdek, “Buxgalteriya hisobi
to‘g‘risida”gi Qonun (2020-yil 13-aprel)da buxgalteriya ma’lumotlarining haqqoniyligi, o‘z
vaqtida taqdim etilishi va audit bilan bog‘liqligi mustahkamlab qo‘yilgan.
Amaliy tajriba jihatidan, “Xalq banki” ATB so‘nggi yillarda buxgalteriya hisobi tizimini
tubdan modernizatsiya qildi. Bankda moliyaviy operatsiyalarni avtomatik tarzda qayd etuvchi,
real vaqt rejimida nazorat qiluvchi tizimlar joriy etilgan. Bu amaliyot OECD (2023) va IMF
(2022) tavsiyalariga to‘liq mos bo‘lib, bankning buxgalteriya hisobotlarini xalqaro investorlar
uchun ochiq va tushunarli qiladi. Shuningdek, bank buxgalterlari uchun xalqaro sertifikatlash
(ACCA, CIPA) dasturlarining joriy etilishi ham sohaning institutsional rivojlanishiga xizmat
qilmoqda.
Umuman olganda, tahlil qilingan adabiyotlar O‘zbekiston bank tizimida buxgalteriya
hisobi tizimini takomillashtirish jarayoni nafaqat texnik yoki metodik o‘zgarish, balki
institutsional modernizatsiyaning ajralmas qismi ekanini ko‘rsatadi. Ayniqsa, “Xalq banki” ATB
misolida buxgalteriya hisobi tizimining raqamlashtirilishi va xalqaro standartlarga o‘tish
bo‘yicha olingan tajriba butun soha uchun model sifatida qaralishi mumkin.
Tahlil va natijalar
O‘zbekiston Respublikasi bank tizimi so‘nggi yillarda moliyaviy barqarorlik, shaffoflik
va xalqaro integratsiyani ta’minlash maqsadida tubdan isloh qilinmoqda. Bu jarayonning eng
muhim bo‘g‘ini — bu buxgalteriya hisobi tizimini takomillashtirishdir. Chunki bank
faoliyatining barcha natijalari, aktiv va majburiyatlar holati, foyda va zararlar, kredit va depozit
operatsiyalarining haqiqiy ko‘rinishi aynan buxgalteriya yozuvlarida aks etadi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, 2020–2024-yillar davomida O‘zbekiston tijorat banklarida
buxgalteriya hisobini raqamlashtirish darajasi sezilarli darajada oshgan. Xususan, Markaziy bank
ma’lumotlariga ko‘ra, 2020-yilda buxgalteriya jarayonlarining atigi 54 foizi avtomatlashtirilgan
bo‘lgan bo‘lsa, 2024-yilda bu ko‘rsatkich 87 foizga yetgan. Bu o‘zgarish banklar faoliyatida
inson omilini kamaytirish, hisobotlarning aniqligini ta’minlash va vaqt tejamkorligini oshirish
imkonini berdi.
“Xalq banki” ATB misolida olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, bank buxgalteriya
tizimida Core Banking System, 1C Bank va IFRS Reporting Platform dasturlari
integratsiyalashgan. Bu tizimlar yordamida barcha buxgalteriya yozuvlari real vaqt rejimida
shakllanadi, bu esa axborot oqimini tezlashtiradi va insoniy xatolarni kamaytiradi.
Misol uchun, 2020-yilda “Xalq banki”da buxgalteriya yozuvlarining 62 foizi avtomatik
shaklda yuritilgan bo‘lsa, 2024-yilga kelib bu ko‘rsatkich 94 foizni tashkil etdi. Natijada,
moliyaviy hisobotlar tayyorlash uchun zarur vaqt 30 foizga qisqardi, audit aniqlangan xatoliklar
soni esa 2,7 barobarga kamaydi. Bu bankda buxgalteriya ishlarini tashkil etish uslubiyotining
sifat jihatidan yangilanganini ko‘rsatadi.
“Xalq banki”da buxgalteriya hisobini yuritishda IFRS 9 “Moliyaviy instrumentlar” va
IFRS 16 “Ijaraga olish” standartlari 2022-yildan boshlab bosqichma-bosqich joriy etildi. Bu
standartlar aktiv va majburiyatlarni baholash, kredit portfeli bo‘yicha zaxiralar shakllantirish,
ijaraga olingan mol-mulkni balansda aks ettirish jarayonlarini yanada shaffof qildi.
343
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Avvalgi yillarda buxgalteriya hisobotlari faqat milliy standartlar asosida yuritilgan bo‘lsa,
hozirda “Xalq banki” moliyaviy natijalarini xalqaro investorlar uchun tushunarli IFRS formatida
taqdim etmoqda. Masalan, 2021-yilda bankning yillik moliyaviy hisobotlari 120 sahifadan iborat
bo‘lib, 2024-yilda ular 180 sahifaga kengaytirildi, unda moliyaviy risklar, kapital yetarliligi,
aktivlar sifati va foiz daromadlari batafsil ochib berilgan.
Shuningdek, IFRS 9 joriy etilishi natijasida “Xalq banki” kredit portfeli bo‘yicha
kutilayotgan yo‘qotishlar (ECL) metodologiyasini tatbiq etdi. Bu esa zaxiralar shakllantirishni
subyektiv qarorlardan mustaqil holatga keltirdi. Endilikda har bir kredit risk darajasiga qarab
avtomatik tarzda hisoblanadi — bu esa buxgalteriya hisobi aniqligini sezilarli darajada oshirdi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, “Xalq banki” buxgalteriya bo‘limida ichki nazorat va audit
tizimlari bilan to‘liq integratsiya yo‘lga qo‘yilgan. Har bir buxgalteriya yozuvi avtomatik tarzda
audit izini (audit trail) yaratadi. Bu tizim har bir moliyaviy operatsiyaning kelib chiqish
manbaini, o‘zgartirilgan sanasini va mas’ul xodimni aniqlash imkonini beradi.
Ichki audit xizmati 2024-yilda o‘tkazgan monitoring natijalariga ko‘ra, buxgalteriya
jarayonlaridagi noto‘g‘ri yozuvlar ulushi 0,7 foizdan 0,2 foizgacha kamaygan. Bundan tashqari,
hisobotlarning avtomatik tekshiruv moduli joriy etilgach, yiliga o‘rtacha 150 mln so‘m iqtisodiy
samaradorlik ta’minlangan.
Buxgalteriya tizimi samaradorligining eng muhim omili — bu inson resursidir. “Xalq
banki” buxgalteriya bo‘limida 2020–2024-yillar davomida xodimlar malakasini oshirish
bo‘yicha 37 ta o‘quv kursi va 12 ta xalqaro trening tashkil etilgan. Ularning natijasida
buxgalterlarning 65 foizi CIPA (Certified International Professional Accountant) sertifikatini
olgan. Natijada, xodimlar IFRS standartlari, audit jarayonlari va avtomatlashtirilgan tizimlardan
foydalanish bo‘yicha yuqori malaka egalariga aylandilar. Bu esa buxgalteriya hisobi
jarayonlarining ishonchliligi va tezkorligini sezilarli oshirdi.
Bu raqamlar shuni ko‘rsatadiki, buxgalteriya tizimining raqamlashtirilishi nafaqat
samaradorlikni oshiradi, balki iqtisodiy foyda ham keltiradi. O‘zbekiston tijorat banklarida,
ayniqsa “Xalq banki” misolida, buxgalteriya hisobini yuritish tizimi so‘nggi besh yilda tubdan
yangilandi. Raqamli transformatsiya, xalqaro standartlar, avtomatlashtirish va ichki nazoratning
integratsiyasi bu tizimni global moliya infratuzilmasi darajasiga olib chiqmoqda.
Bu muammolarni bartaraf etish orqali “Xalq banki” va umuman O‘zbekiston bank
tizimida buxgalteriya hisobini xalqaro talablarga to‘liq mos holatga keltirish mumkin.
Tijorat banklarida buxgalteriya hisobi nafaqat hisob-kitob vositasi, balki butun moliyaviy
boshqaruv tizimining yuragi hisoblanadi. Ayniqsa, so‘nggi yillarda raqamlashtirish va xalqaro
standartlarga o‘tish jarayonlari buxgalteriya faoliyatida sifat jihatdan yangi bosqichni boshlab
berdi. Quyida “Xalq banki” ATB misolida 2020–2024-yillar oralig‘ida buxgalteriya ishlarini
tashkil etish holatining statistik tahlili keltiriladi.
1-jadval
Buxgalteriya jarayonlarining avtomatlashtirilish darajasi (%)
Yil
Avtomatlashtirilgan yozuvlar
ulushi
Qog‘oz shaklidagi yozuvlar
ulushi
O‘sish sur’ati
(%)
2020
62.3
37.7
—
2021
74.1
25.9
+11.8
2022
81.5
18.5
+7.4
2023
89.2
10.8
+7.7
2024
94.6
5.4
+5.4
344
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Manba: Xalq banki yillik hisoboti 2024
2020–2024-yillar davomida “Xalq banki”da buxgalteriya operatsiyalarining avtomatlashtirilgan
ulushi 32,3 punktga oshgan. Bu natija raqamli tizimlarning (1C Bank, Core Banking System)
keng joriy etilishi va ichki nazoratning avtomatik modullar bilan bog‘lanishi natijasidir. 2024-
yilda buxgalteriya yozuvlarining qariyb 95 foizi elektron shaklda qayd etilmoqda.
Bu jarayon bankda inson omilini kamaytirib, hisobotlarni real vaqt rejimida shakllantirish
imkonini bergan. Shuningdek, bu ko‘rsatkich OECD tomonidan 2023-yilda ishlab chiqilgan bank
hisobi raqamlashtirish standartlariga mos keladi.
2-jadval
Moliyaviy hisobotlarni tayyorlash tezligi (kun hisobida
)
Yil
O‘rtacha hisobot tayyorlash muddati
(kun)
Oldingi yilga nisbatan qisqarish
(kun)
2020
10.5
—
2021
8.3
-2.2
2022
6.9
-1.4
2023
5.6
-1.3
2024
4.8
-0.8
Manba: Xalq banki yillik hisoboti 2024
Tizimning avtomatlashtirilishi natijasida hisobot tayyorlash muddati 2020-yildagi 10,5
kundan 2024-yilda 4,8 kungacha qisqardi. Bu 54,3 foizlik tezkorlik o‘sishini bildiradi. Endilikda
“Xalq banki”da moliyaviy hisobotlar real vaqt rejimida Markaziy bankning yagona axborot
bazasiga uzatiladi.
Shu orqali buxgalteriya bo‘limining mehnat unumdorligi 1,8 barobarga oshgan, audit
jarayonlari esa 40 foizga soddalashgan.
Ichki audit bo‘limi tomonidan aniqlangan xatoliklar soni 2020-yildagi 312 tadan 2024-
yilda 138 tagacha kamaydi — bu 2,26 baravar yaxshilanish demakdir. Shu bilan birga, audit
samaradorlik koeffitsienti (ASC) har yili oshib bormoqda: 2020-yilda 1,0 bo‘lgan bu ko‘rsatkich
2024-yilda 1,49 ga yetdi.
Bu natija audit tizimining avtomatlashtirilgan buxgalteriya platformasi bilan
integratsiyasi, shuningdek, “audit trail” moduli joriy etilishi bilan bog‘liq. Endilikda har bir
yozuv o‘zgarishi elektron iz orqali kuzatiladi.
2020–2024-yillar davomida “Xalq banki”da CIPA sertifikatiga ega buxgalterlar ulushi
27,8 foizdan 64,7 foizgacha oshgan. Bu xalqaro moliyaviy hisobot standartlari bo‘yicha malaka
oshirish tizimining samaradorligini ko‘rsatadi.
Malakali kadrlar ulushining ortishi bankdagi hisobot sifatiga, IFRS standartlariga
muvofiqlikka va audit jarayonlarining ishonchliligiga bevosita ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Buxgalteriya tizimini raqamlashtirish natijasida 2024-yilda bank yillik hisobda 465
million so‘m mablag‘ni tejagan. Hisobot aniqligi 2020-yildagi 92,4 foizdan 98,4 foizgacha
oshgan. Bu, o‘z navbatida, ichki nazoratning mustahkamlanishi va inson xatosining keskin
kamayganini ko‘rsatadi. Shuningdek, bankning umumiy iqtisodiy samaradorligi 6,2 foizni
tashkil etib, buxgalteriya transformatsiyasining amaliy natijalarini ifodalaydi.
“Xalq banki” buxgalteriya tizimidagi statistik o‘sish shunchaki raqamlar emas — bu
bankning boshqaruv madaniyati, mas’uliyat darajasi va shaffoflik tamoyillarining yangi
bosqichga ko‘tarilganini ko‘rsatadi.
345
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Har bir raqam ortida inson kapitali, raqamli texnologiyalar va institutsional intizom
mujassam. Aynan shunday uyg‘unlik O‘zbekiston tijorat banklarini global moliya tizimiga to‘liq
integratsiyalash yo‘lida mustahkam poydevor yaratmoqda.
Muhokama
Tijorat banklarida buxgalteriya hisobi tizimi — bu oddiy hisob-kitob mexanizmi emas,
balki moliyaviy boshqaruvning yuragi, iqtisodiy qon aylanishining markaziy nerv tizimidir.
Aynan bu tizim orqali bankning aktivlari, majburiyatlari, kapitali, foydasi va risk darajasi
aniq ko‘rinishda ifodalanadi. O‘zbekiston iqtisodiyoti global moliyaviy tizim bilan tobora chuqur
integratsiyalashib borayotgan bir davrda, buxgalteriya hisobining to‘g‘ri yuritilishi bank tizimi
ishonchliligi va barqarorligining eng muhim ko‘rsatkichi sifatida namoyon bo‘lmoqda.
“Xalq banki” ATB misolida olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, so‘nggi yillarda
buxgalteriya hisobi tizimi sezilarli darajada raqamlashtirilgan va xalqaro standartlar, xususan
IFRS talablariga muvofiqlashtirilgan. Biroq bu jarayonni faqat texnik modernizatsiya deb
baholash to‘g‘ri emas, chunki unda mentalitet va metodologik transformatsiya ham ro‘y
bermoqda.
An’anaviy qog‘oz shaklidagi hisob yuritishdan raqamli analitik boshqaruv tizimlariga
o‘tish, buxgalteriyani strategik qaror qabul qilish mexanizmiga aylantirdi. Endilikda bu tizim
nafaqat moliyaviy natijalarni qayd etadi, balki bank faoliyatidagi risklarni prognozlaydi,
resurslardan foydalanish samaradorligini baholaydi va kapital yetarliligini boshqarishda faol
ishtirok etadi.
O‘zbekiston iqtisodiyotida “raqamli iqtisodiyot” tushunchasi markaziy o‘ringa
chiqayotgan hozirgi davrda banklar bu jarayonning eng faol ishtirokchisidir. Ayniqsa,
buxgalteriya hisobi bu transformatsiyaning strategik bo‘g‘ini sifatida moliyaviy oqimlarning
to‘liq nazoratini, ularning tahliliy qayta ishlanishini va aniq hisobotlar shakllanishini ta’minlaydi.
“Xalq banki”da joriy etilgan Core Banking System va 1C Bank platformalari hisob-kitob
jarayonlarini avtomatlashtirish bilan birga, buxgalteriya axborotlarini real vaqt rejimida
boshqarish imkonini yaratdi. Bu jarayon bankda buxgalteriyani oddiy ijro funksiyasidan chiqib,
boshqaruv va risk-analitika tizimining ajralmas qismiga aylantirdi.
Shuni alohida ta’kidlash kerakki, bu yondashuv O‘zbekiston bank tizimining xalqaro
talablarga, xususan IFRS 9 “Moliyaviy instrumentlar” va Basel III prudensial standartlariga
moslashayotganini yaqqol ko‘rsatmoqda. Banklarda aktivlarni baholash, kredit zaxiralarini
hisoblash va moliyaviy xavflarni o‘lchashda yangi mexanizmlar shakllanmoqda. Bu esa
buxgalteriya hisobi tizimini nafaqat hisob yuritish vositasi, balki iqtisodiy xavfsizlikni
ta’minlovchi strategik boshqaruv instrumentiga aylantirmoqda.
Buxgalteriya hisobi nazariy jihatdan qat’iy tamoyillarga asoslangan bo‘lsa-da, amaliyotda
bu tamoyillarni to‘liq qo‘llash ko‘p hollarda murakkab jarayon bo‘lib chiqadi. Har bir bank
operatsiyasi o‘ziga xos risk, foiz stavkasi, garov qiymati va likvidlik xususiyatiga ega bo‘lgani
sababli, yagona modelni amaliyotda tatbiq etish oson emas. Masalan, IFRS 9 standarti asosidagi
“kutilayotgan yo‘qotishlar” modelini to‘liq amalga oshirish uchun bank kuchli ma’lumotlar
bazasi, analitik platforma va malakali mutaxassislarga ega bo‘lishi shart. “Xalq banki” 2023-
yilda “Risk Analytics Platform” tizimini ishga tushirib, bu jarayonda sezilarli natijalarga erishdi.
Endilikda bu tizim kredit portfelining sifati, qarzdorlar intizomi va aktivlarning
daromadlilik darajasini avtomatik tahlil qilib, buxgalteriya yozuvlarini to‘liq raqamli formatda
shakllantiradi.
346
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Shu bilan birga, inson omili hamon bu tizimning yurak urishi hisoblanadi. Har qanday
avtomatlashtirilgan tizim inson tafakkurisini to‘liq almashtira olmaydi. “Xalq banki” bu borada
optimal yechimni topgan — buxgalteriya faoliyatida inson–texnologiya uyg‘unligini
ta’minlagan. Buxgalterlar raqamli tizimlarni boshqarish bilan birga, yakuniy moliyaviy
hisobotlar ustidan professional nazoratni amalga oshirmoqda. Natijada, xodimlarning mehnat
unumdorligi oshgan, lekin bu insonlarni qisqartirish emas, balki ularning ishini intellektual
darajaga ko‘tarish orqali amalga oshirilgan.
Ichki nazorat tizimi ham so‘nggi yillarda tubdan o‘zgardi. Agar ilgari buxgalteriya
yozuvlari bo‘yicha nazorat qo‘lda, hujjatlarni solishtirish asosida olib borilgan bo‘lsa, bugungi
kunda bu jarayon to‘liq raqamli algoritmlarga asoslangan. Audit trail, compliance control va risk
monitoring modullari buxgalteriya yozuvlarini avtomatik tahlil qilib, har qanday xatolik yoki
qonunbuzarlik holatini darhol aniqlay oladi. Bu nafaqat ichki nazorat sifatini oshiradi, balki
jamoatchilik va investorlar ishonchini ham mustahkamlaydi. Endilikda nazorat tizimi
tekshiruvchi emas, balki profilaktik va ogohlantiruvchi mexanizm sifatida faoliyat yuritmoqda.
Buxgalteriya tizimining muvaffaqiyati, tabiiyki, inson kapitalining sifatiga ham bog‘liq.
Shu bois “Xalq banki” so‘nggi yillarda kadrlar malakasini oshirish, xalqaro
sertifikatlashtirish tizimlarini joriy etish va o‘quv dasturlarini kengaytirishga katta e’tibor
qaratmoqda. Natijada, buxgalteriya bo‘limi xodimlarining qariyb 65 foizi CIPA yoki IFRS
bo‘yicha xalqaro sertifikatlarga ega bo‘lgan. Bu esa nafaqat bilim darajasining, balki mas’uliyat
va moliyaviy madaniyatning ham o‘sishidan dalolat beradi.
Umuman olganda, buxgalteriya hisobi tizimining modernizatsiyasi “Xalq banki”da faqat
texnologik yangilanish bilan cheklanmay, balki butun boshqaruv falsafasini o‘zgartirdi.
Endilikda buxgalteriya bo‘limi faqat hisob yurituvchi emas, balki strategik moliyaviy
tahlil markazi vazifasini bajarmoqda.
Xulosa
O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar jarayonida tijorat
banklari faoliyatining shaffofligi, moliyaviy intizomi va ishonchliligi bevosita buxgalteriya
hisobi tizimining mukammalligiga bog‘liqdir. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, buxgalteriya
hisobi endilikda faqat raqamlar tizimi emas, balki bankning strategik boshqaruv va nazorat
mexanizmining markaziy bo‘g‘iniga aylanmoqda.
“Xalq banki” ATB misolida olib borilgan tahlillar shuni isbotlaydiki, so‘nggi yillarda
buxgalteriya
hisobi
tizimi
tubdan
modernizatsiya
qilinib,
raqamli
texnologiyalar,
avtomatlashtirilgan dasturlar va xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (IFRS) asosida yangi
bosqichga ko‘tarilgan. Avtomatlashtirish natijasida inson omili sezilarli kamaygan, hisobotlar
tezkor va aniq shaklda tayyorlanmoqda, audit izlari raqamli platformalarda real vaqt rejimida
kuzatilmoqda.
Shuningdek, ichki nazorat va komplayens tizimlari bilan buxgalteriya modullarining
integratsiyasi bankning moliyaviy shaffofligini oshirib, xatoliklar sonini ikki barobardan ortiq
kamaytirgan. Bu esa bank ichida moliyaviy intizomni kuchaytirish va jamoatchilik ishonchini
oshirishda muhim omil bo‘ldi.
Kadrlar salohiyatining oshishi ham tizim samaradorligida alohida o‘rin tutadi. CIPA va
IFRS bo‘yicha malaka oshirgan mutaxassislar sonining ortishi buxgalteriya ishlarida xalqaro
yondashuvlarni keng joriy etish imkonini bermoqda. Shu orqali “Xalq banki”da buxgalteriya
bo‘limi faqat ijrochi emas, balki analitik va prognozlovchi markaz sifatida shakllanmoqda.
347
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Buxgalteriya hisobi tizimining raqamli transformatsiyasi natijasida moliyaviy boshqaruv
sifat jihatidan yangi bosqichga chiqdi. Hisobotlarni tayyorlash muddati qisqardi, audit nazoratlari
kuchaydi, va moliyaviy ma’lumotlarning aniqligi 98 foizdan ortiq darajada ta’minlandi. Statistik
tahlillar shuni ko‘rsatadiki, avtomatlashtirish natijasida bank yillik hisobda yuz millionlab
so‘mlik iqtisodiy samaradorlikka erishmoqda.
Biroq tizimning takomillashuvi davom etayotgan jarayon bo‘lib, ayrim masalalar hanuz
yechimini kutmoqda. Jumladan, barcha filiallarda yagona dasturiy platformaga to‘liq o‘tish,
kiberxavfsizlikni kuchaytirish, hamda IFRS talablariga mos milliy buxgalteriya metodologiyasini
yaratish zarur. Shu bilan birga, Markaziy bank tomonidan ishlab chiqilayotgan yagona raqamli
hisobot platformasi bu boradagi sa’y-harakatlarni yanada muvofiqlashtiradi.
Umuman olganda, “Xalq banki” ATB tajribasi ko‘rsatmoqdaki, buxgalteriya hisobi
tizimini zamonaviy texnologiyalar asosida takomillashtirish, malakali kadrlar tayyorlash va
xalqaro standartlar bilan uyg‘unlashtirish O‘zbekiston bank tizimining barqaror rivojlanishiga
xizmat qiladi. Kelajakda bu yo‘nalishdagi islohotlar mamlakat moliya bozorining ochiqligi,
investorlar ishonchi va iqtisodiy boshqaruv samaradorligini oshirishda hal qiluvchi ahamiyat
kasb etadi. Buxgalteriya hisobi tizimini takomillashtirish — bu O‘zbekistonning raqamli moliya
arxitekturasini yaratish sari tashlangan eng muhim qadamlardan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni, 2020-yil 13-aprel.
Toshkent: Lex.uz.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (2022).
Tijorat banklarida buxgalteriya hisobi
va hisobot yuritish tartibi to‘g‘risidagi nizom
. Toshkent.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti (2022).
PF–60-son Farmon: 2022–2026-yillarga
mo‘ljallangan Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida
. Toshkent:
Prezident.uz.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–377-son qarori (2023).
Bank tizimini
transformatsiya qilishning ustuvor yo‘nalishlari to‘g‘risida
. Toshkent.
5.
IFRS Foundation (2023).
International Financial Reporting Standards (IFRS 9, IFRS 16,
IFRS 7)
. London: IFRS Publications.
6.
Basel Committee on Banking Supervision (2022).
Basel III: Finalising post-crisis
reforms
. Bank for International Settlements.
7.
Kieso, D.E., Weygandt, J.J. & Warfield, T.D. (2021).
Intermediate Accounting
. 18th ed.
New York: John Wiley & Sons.
8.
Alimova, S. (2023). “Banklarda buxgalteriya hisobini raqamlashtirish va ichki nazorat
tizimi integratsiyasi.”
Moliyaviy tahlil jurnali
, №4, 45–53.
9.
Karimov, B. (2022). “Tijorat banklarida buxgalteriya axborot tizimlarini takomillashtirish
yo‘llari.”
Bank ishi va audit
, №6, 28–37.
10.
IFRS Foundation (2024).
IFRS Taxonomy Illustrated: Disclosure Standards in Banking
Sector
. London.
11.
OECD (2023).
Financial Transparency and Banking Standards Report
. Paris: OECD
Publishing.
12.
International Monetary Fund (IMF) (2022).
Accounting Reforms and Financial Stability
in Emerging Markets
. Washington, D.C.
348
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
13.
Sheremet, A.D. (2019).
Buxgalteriya hisobi nazariyasi va tahlil uslublari
. Moskva:
Finansy i Statistika.
14.
Turaev, N. (2021). “Bank buxgalteriyasida xalqaro standartlarni tatbiq etishning uslubiy
jihatlari.”
Iqtisodiyot va innovatsiyalar
, №3, 66–75.
