ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
608
УДК 630.635.9
KO’KALAMZORLASHTIRISHDA FOYDALANILADIGAN AYRIM MANZARALI
LIANALARNING AHAMIYATI VA ISTIQBOLLARI
Ashurov Qodirjon Komiljonovich
O’rmon xo’jaligini rivojlantirish innovatsiya markazi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17387410
Annotatsiya.
Ko’kalamzorlashtirishning
aholi
yashash
joylarida
vertikal
ko’kalamzorlashtirish usulida foydalaniladigan o’simliklar biologiyasini o’rganish. Vertikal
ko’kalamzorlashtirishda foydalaniladigan o’simliklarning inson va atrof muhitga ta’siri
mexanizmi o’rganiladi.
Kalit so’zlar:
ko’kalamzorlashtirish, vertikal ko’kalamzorlashtirish, tekoma, glitsiniya,
forzitsiya, oddiy plyush, oila, turkum, manzarali vakillari, landshaft, kompozitsiya tuzish,
morfologiya, ekologiya.
Аннотация.
Изучение биологии растений, используемых в методе вертикального
озеленения населенных пунктов. Изучается механизм воздействия растений,
используемых в вертикальном озеленении, на человека и окружающую среду.
Ключевые слова:
озеленение, вертикальное озеленение, текома, глициния,
форзиция, плюш обыкновенный, семейство, род, декоративные представители,
ландшафт, композиция, морфология, экология.
Abstract.
Studying the biology of plants used in the vertical landscaping method for
residential areas. The mechanism of the impact of plants used in vertical landscaping on humans
and the environment is studied.
Keywords:
landscaping, vertical landscaping, tekoma, glycine, forsythia, common plush,
family, genus, ornamental representatives, landscape, composition, morphology, ecology.
Kirish.
Aholi yashash joylarini koʻkalamzorlashtirish bogʻlar barpo etish, xar hil
ob’ektlar xududida manzarali oʻsimliklarni joylashtirishni, koʻkalamzorlashtirishda sharoitga
qarab oʻsimlik turlarini tanlash va ularni parvarishlash kabi tadbirlarni qamrab oladi. Aholi
yashash joylarini ko’kalamzorlashtirishda chirmashib o’sadigan o’simliklar alohida ahamiyat
kasb etadi.
Ayniqsa yangi qurilgan binolarda bularning ahamiyati beqiyos, chunki yangi ekilgan
daraxt va butalar hali yaxshi o’sib, rivojlanmagan bo’ladi. Qurilishlar nihoyasiga etkazilgan
davrda, chirmashib o’sadigan o’simliklardan yashil manzara hosil qilishi uchun foydalanish
ko’kalamzorlashtirishning asosiy vositasi hisoblanadi.
Uy-joylarga chiroy va manzarali qilish sifatida to’siq devorlarini hamda uylarning
devorlari va balkonlarni uyg’unlashgan vertikal ko’kalamzorlashtirish xushmanzara
bag’ishlaydi.
Chirmashib o’sadigan o’simliklar binolarga kirish joylarini bezab, ulami manzarali va
qulay qilib ko’rsatadi. Bino devorlarini, burchaklarini vertikal ko’kalamzorlashtirishda yashil
o’simliklardan ustalik bilan foydalanilganda, ularning arxitektura ko’rinishi yanada ko’rkam
bo’ladi. Binolarning ko’rimsiz bo’lgan yonbosh qismlarini berkitishda ham chirmashuvchi
o’simliklar katta ahamiyat kasb etadi. Ammo, o’simliklarning haddan tashqari ko’p bo’lishi, bino
arxitektura qismlarini yopib qo’yishi mumkin. Yashil o’simliklar g’isht, keramika fakturasini
yopib qo’ymasligi kerak.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
609
Faqatgina yuqori quyosh radiasiyasi tushadigan joylardagina binolar devorlarini yashil
chirmashuvchi o’simliklar bilan butunlay berkitish mumkin. Bunday usul aksariyat holda
kasalxona va sanatoriylarda qo’llaniladi.
Ko’kalamzorlashtirishda Chirmashuvchi o’simliklar kichik va katta ayvonchalarni
bezatishda ko’proq ishlatiladi. “Qarama-qarshi ko’kalamzorlashtirish” uslubi ham borki, bunda
pastdan yuqoriga chirmashib o’sayotgan o’simliklar ro’parasidan tepadan ampel deb nomlangan,
ya’ni yuqoridan pastga tushayotgan yashil o’simliklar o’stiriladi. Ular karniz tagida mahkamlab
joylashtirilgan yashikchalardan o’sib chiqadi. Ushbu uslub ko’p qavatli binolami vertikal
ko’kalamzorlashtirishda qo’llaniladi, bu holda yashil o’simliklar binolar karnizlari ostida va
balandlikdajoylashtirish mumkin.
Ko’kalamzorlashtirishda
quyidagi
o’simliklar
vertikal
ko’kalamzorlashtirishda
foydalaniladi: har xil navdagi yovvoyi uzum (toklar), amur toki, “obvoynik”, lomonos, jimolost-
kaprivol, aktinidiya, kirkazon (aristoloxiya), plyush, limonnik va boshqalar; balkon va
ayvonchalarni ko’kalamzorlashtirishda, shuningdek, bir yillik, chirmashib o’suvchi o’simiiklar:
nastursiya, ipomeya, yapon xmeli, tomoshaqovoq yoki idishqovoq (lagenariya), xushbo’y no’xat
va loviya. Ammo ushbu o’simliklarning to’liq manzarali ko’rinishi yozning o’rtalarida yoki
kuzda namoyon bo’ladi. Ayvonchalar va pergolalarni ko’kalamzorlashtirish uchun quyidagi
o’simliklardan foydalanish tavsiya etiladi: yog’och poyalilardan-tok (Uzum), Plyush, Lomonos
(Klematis), Kaprifol Jimolosti, Aristoloxiya, chirmashuvchi atirgullar va chirmashuvchi
Gortenziya; O’tsimonlardan-Xmel, Gladianta, Brioniya; bir yilliklardan - Ipomeya, turk
dukkaklari, xushbo’y no’xat. Aksariyat chirmashuvchi o’simliklarga mahsus tirgovuch
qurilmalar kerak bo’lsa, ayrimlarida: Plyush, Lomonos va boshqalarda bino devorlariga
chirmashib o`sadigan moslamalari mavjud. Xar bir hududni ko’kalamzorlashtirishga kirishishdan
oldin, u yerda joyning muxandislik tayyorgarchilik ishlari olib boriladi.
Muxandislik tayyorgarchilik ishlari quyidagilarni o’z ichiga oladi: vertikal re’ja tuzish va
hududni qisman yoki butunlay qamrab olish, yer osti kommunikatsiyalarini o’tkazish va hududni
suv toshishdan ximoyalash, suv xavzalarining nishabliklari va qirg’oqlarini mahkamlash.
Tayyorgarlik ishlari, shuningdek, hududni tozalash bo’yicha sanitar-gigiyenik
tadbirlarini, barcha joyni qisman tekislab chiqishni o’z ichiga oladi. Ushbu tadbirlarning asosiy
vazifasi daraxtlar yaxshi o’sib-rivojlanishi uchun qulay sharoitlar yaratishdan iborat.
Muxandislik tayyorgarlikning barcha masalalari loyihalar bilan mutanosib holda ishlab
chiqiladi hamda ko’kalamzorlashtirish ob’yektining umumiy rejasi bilan muvofiqlashtiriladi. Bu
ishlarni yo’l–qurilish tashkilotlari amalga oshiradilar. Tayyorgarlik ishlarining turlari va xajmlari
asosan oby’ektning joylashgan yeriga, hudud maydoniga, rel’yefiga, shuningdek, axlat va
qurilish chiqindilari bor-yo’qligiga qarab belgilanadi. Tayyorgarlik ishlari qanchalik puxta va
sifatli bajarilsa, istirohat bog’lari ishlarini tashkil etish uchun shunchalik yaxshi sharoitlar
yaratiladi.
Tadqiqot uslublari
. Ko’kalamzorlashtirishning vertikal uslubini qanday qilish kerak,
shunda u o’zining go’zalligi bilan zavqlanadi va to’g’ri kayfiyatni yaratadi? Avval siz uni qaerga
joylashtirishingiz va qanday kayfiyatni yaratishingiz kerakligini aniqlashingiz kerak. Vertikal
ko’kalamzorlashtirishda qanday o’simliklardan foydalanishni bilish kerak bo’ladi. Ushbu
ko’kalamzorlashtirishning uslubida asosan lianali hayotiy shakllarga doir o’simliklardan
foydalansa maqsadga muvofiq bo’ladi. Vertikal ko’kalamzorlashtirishda quyidagi o’simliklardan
foydalaniladi: har xil navdagi yovvoyi uzum (toklar), amur toki, “obvoynik”, lomonos, jimolost-
kaprivol, aktinidiya, kirkazon (aristoloxiya), plyush, limonnik va boshqalar; balkon va
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
610
ayvonchalarni ko’kalamzorlashtirishda, shuningdek, bir yillik, chirmashib o’suvchi o’simiiklar:
nastursiya, ipomeya, yapon xmeli, tomoshaqovoq yoki idishqovoq (lagenariya), xushbo’y no’xat
va loviya. Ammo ushbu o’simliklarning to’liq manzarali ko’rinishi yozning o’rtalarida yoki
kuzda namoyon bo’ladi. Shu boisdan quyia siz bilan asosan doim yashil va hushmanzara
gullovchi o’simliklar bilan tanishib chiqamiz Tekoma (lat.Tecoma) Amerika va Afrikaning
tropik va subtropiklarida tarqalgan bignoniylar oilasiga mansub o’simliklar turkumi. 7 turni o’z
ichiga oladi, ulardan ikkitasi manzarali o’simlik sifatida keng tarqalgan va iqlimi qulay bo’lgan
mintaqalarda butun dunyo bo’ylab tabiiylashtirilgan. Botanik tasnifiga ko’plab o’zgarishlar va
aniqliklar kiritilganligi sababli, madaniyatda mashhur bo’lgan bignoniylar oilasiga mansub ba’zi
o’simliklar bugungi kunda ham eskirgan sinonimik nomlar ostida uchraydi. Barglari qarama-
qarshi joylashgan, oddiy yoki murakkab uch yaproqli yoki toq patsimon, yonbargchalari qarama-
qarshi joylashgan, barg plastinkasi uchki. Bargchalarning shakli juda xilma-xil, cheti tishsimon
yoki arrasimon. Barg bandlari kuchli rivojlangan, tomirlanishi patsimon. To’pgullari -
novdalarning uchidagi shingil yoki murakkab shingil. Gulyon bargchalari mayda, qo’shilmagan.
Gulbandli gullar. Kosachasi naysimon yoki qadahsimon, yuqori qismida kuchsiz
rivojlangan beshta pallasi yoki tishchalari bor. Tabiiy turlarning gultoji (tojbarglari) yorqin, sariq
yoki to’q sariq-qizil, madaniy duragaylarda boshqa ranglarda bo’ladi. Shakli naysimon,
qo’ng’iroqsimon, radial simmetrik. Cheti 4-5 bo’lakli, ba’zan ikki labli. Tashqi tomoni silliq.
Changchilari 4 ta qo’shilgan (changchilari ikki juft bo’lib qo’shilib o’sgan, uzunligi har
xil) bo’lib, tojbarglarning bukilishigacha yetadi yoki undan uzunroq bo’ladi. Pastki qismida poya
bezlari bo’lgan changchi iplari. Tugunchasi tangachasimon, ikki kamerali, urug’kurtaklari har bir
kamerada ikki qator joylashgan. Mevasi uzun cho’ziq yassilashgan ko’sakcha. Parallel siqiladi,
lekin ichki to’siqqa perpendikulyar ochiladi. Urug’lari yassi, yupqa, ikkita pardasimon shaffof
qanotsimon o’simtalari bo’lib, urug’ning markaziy zonasidan keskin farq qiladi. Tarqalashi.
Tabiatda tekomalar neotropiklarda-Janubiy Amerikaning katta qismida (janubda
Argentina shimoligacha), butun Markaziy Amerikada va shimolda AQShning janubiy
shtatlarigacha uchraydi.
Xitoy glitsiniyasi (Wisteria sinensis) Xitoy glitsiniyasi – balandligi 20-25 m ga yetadigan
yog’ochli liana. Poyalari soat miliga teskari yo’nalishda buralgan, yosh novdalari oqish tuklar
bilan qoplangan, keyinchali bu tular to’kiladi. Barglari ketma-ket, toq patsimon 7-13 ta
bargchalarga bo’lingan, ularning har biri tor tuxumsimon shaklda, yumaloq yoki zaif ponasimon
asosga ega, 5-8×2 – 4 sm, ikkala tomondan dastlab siqilgan tukli. Shingilsimon to’pgullari
novdalarning uchida yoki ikki yillik novdalarning barg qo’ltig’ida paydo bo’ladi, yirik, ko’p
gulli, uzunligi 30 sm gacha, oq tukli. Gullari 2-2,5 sm uzunlikda, xushbo’y. Tojbargi kapalak
tipida, ko’k-binafsha, ba’zan oq rangda. Kosachasi qo’ng’iroqsimon, besh tishli, oq tukli. Pastki
to’qqizta changchisi qo’shilib o’sgan, yuqorigisi erkin. Urug’chisi yuqoriga egilgan, tugunchasi
tukli, olti-sakkizta urug’kurtakli. Tabiatda bahorda, apreldan maygacha gullaydi, maydan
avgustgacha meva beradi. O’simlik taxminan 150 kun vegetatsiya qiladi. Havo haroratining −20
oS gacha pasayishiga bardosh beradi. Mevasi – qalin baxmalsimon tuk bilan qoplangan, uzoq
vaqt to’kilmaydigan dukkak, 10–15×1,5–2 sm. Urug’lari bittadan–uchtadan dukkakda, jigarrang,
yaltiroq, vertical 1,5 sm atrofida. Xitoy glitsiniyasi tabiiy sharoitda markaziy va sharqiy
Xitoyning (Anxoy, Fujian, Guansi, Xebey, Xenan, Xubey, Jiangsu, Jiangxi, Shensi, Shansi va
Shandun provinsiyalari) hamda Yaponiyaning tog’li o’rmonlarida (dengiz sathidan 500-1800 m
balandlikda) o’sadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
611
Glitsiniyaning bu turi 1816-yildan beri madaniylashtirilgan. Ko’plab manzarali nav va
duragaylar yaratilgan. Wisteria vertica – xitoy glitsiniyasi va ko’p gulli glitsiniya gibridi
hisoblanadi. Janubiy hududlarda vertikal ko’kalamzorlashtirish uchun qo’llaniladi, ko’p sonli
xushbo’y ko’k-siren gullari bilan bezatiladi.
Ilmiy ishning natijasi
. Tekoma (tecoma) va xitoy glitniyasi (Wisteria sinensis) o’simligi
landshaft dizaynida juda mashhur bo’lib, vertikal holatda joylashgan binolarni bezashda keng
qo’llaniladi. Tekoma va glitsiniyaning bezakli qiymati uning serjilo gullari, zich shox-shabbasi
va ko’p turlarining oddiy parvarish talab qilishi bilan bog’liq. Quyida ushbu o’simliklar asosida
vertikal ko’kalamzorlashtirishni yaratish bo’yicha asosiy tavsiyalar keltirilgan:
1. O’simlikning landshaft dizayndagi afzalliklari Gullash davri: O’simlik turlari bahorda
gullab, uzun mavsum davomida bino va imoratlarni bezaydi. Ranglar palitrasi: Gullari oq,
pushti, qizil yoki krem rangda bo’lib, barglari uzoq vaqt yashil tusga kiradi. Moslashuvchanlik:
O’simliklar turli tuproq va iqlim sharoitlariga moslashadi, zich shox-shabbasi orqali
devor, to’siq yoki gulzor chegarasi yaratish uchun juda mos.
2. Xitoy glitsiniyasi bilan ishlashning asosiy g’oyalari
a) Gul to’siqlar Xitoy glitsiniyasi xushbo’y gullarning yirik shokilalariga ega yog’ochli
chirmashuvchan lianalardan iborat turkum. Turkumning nomi yunoncha “shirin” degan ma’noni
anglatuvchi so’zdan kelib chiqadi va lotincha Wisteria nomi esa amerikalik olim Kaspar Vistar
sharafiga berilgan. Glitsiniya poyalari bilan har qanday mavjud tayanchga chirmashib, yuqoriga
ko’tariladi. Qizig’i shundaki, glitsiniya floribunda yuqoridan qaralganda soat yo’nalishi
bo’yicha, Xitoy glitsiniyasi esa soat yo’nalishiga qarshi chirmashadi. Bu glitsiniyaning eng keng
tarqalgan ikki turini ajratishga yordam beradi. Gullari turli xil ranglarda, jumladan, oq,
siyohrang, binafsha va pushti rangda bo’lib, ular shirin hidi bilan mashhur.
b) To’pguldagi gullarning bir vaqtda ochilishi betakror go’zallik yaratadi. Butun yoz
davomida, ayrim formalari sentyabr-oktyabr oylarigacha gullab turadi. -20 C daraja sovuqqa
bardosh beradi. c) Gullaydigan guruh ekish: Turli gullash davrlariga ega turlarini birlashtirish
orqali mavsum davomida binolarni doimiy gullab turadigan zonaga aylantirish mumkin.
3. Ekish va parvarish bo’yicha tavsiyalar: Yoritish: Lianalar quyoshli joylarda yaxshi
o’sadi, ammo qisman soya tushadigan joylarga ham moslashadi. Tuproq: Har qanday tuproqda
o’sishi mumkin, ammo yaxshi drenajlangan tuproqni afzal ko’radi. Sug’orish: Yosh lianalarni
muntazam sug’orish kerak, kattalar o’simligi qurg’oqchilikka chidamli.
Xulosalar: 1. О’rganilgan ilmiy manbalardagi mavjud ma’lumotlar liana о’simliklarining
manzaraviy ahamiyatiga ega о’simliklar sifatida shu kungacha bo’lgan vaqt mobaynida kam
о’rganilganligi va doimiy ravishda ilmiy izlanuvchilarning tadqiqot obyekti sifatida diqqat
markazimidan chetda qolmaydigan ishlarni amalga oshiramiz.
2. Liana turlari ichida kо’kalamzorlashtirishda keng foydalaniladiganlari yovvoyi uzum
(toklar), Amur toki, Obvoynik, Lomonos, Kaprifol jimolosti, Aktinidiya, Kirkazon
(Aristoloxiya), Plyush, Limonnik va boshqalardan foydalanish uchun agrotexnik tadbirlar muhim
hisoblanadi. 3. Respublikamizga introduksiya qilingan Glitsiniya, Tekoma, Forzitsiya, Plyush
turkumidagi bioxilma-xillikni istiqbolli shakllarini tanlash, biokimyoviy tahlil etish va
kо’paytirish usullarini ishlab chiqish, plantatsiyalarini barpo etish shu kundagi
ko`kalamzorlashtirish sohasi, agrotexnikasi uchun dolzarb hisoblanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
612
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Qayimov A., Turok Dj. Aholi turar joylarini ko’kalamzorlashtirish. Darslik. Toshkent:
Fan va texnologiya, 2012.
2.
«Ormon togrisida»gi O’zbekiston Respublikasi qonuni. Oliy Majlisning XIV sessiyasi
matyeriallari. Toshkent, 1999.
3.
Bogovaya I.O., Teodoronskiy V.S. Ozelenenie naselennыx mest: uchebnoe posobie dlya
vuzov. – Moskva: Agropromizdat, 1990. -239 s.
4.
Dosaxmetov A.O., Xoshimov K.X. Metodicheskie ukazaniya po ozeleneniyu naselannыx
mest. -Tashkent, 1993.
5.
Qayimov A., Xolmurodov CH. Manzarali dendrologiya. O’quv qo’llanma. –Toshkent,
2005.
6.
Qalandarov M.M. Ko’kalamzorlashtirish ishlari. O’quv qollanma. Toshkent, 2013.
7.
Slavkina T.I., Podolskaya A.I. Dekorativnoe sadovodstvo. Uchebnik. Tashkent: Mexnat,
1987.
8.
Berdiyev E.T, Turg’unov M.D, Gulomxodjayeva Sh.F. Vertikal ko’kalamzorlashtirish.
O’quv qo’llanma, Toshkent 2019.
