2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
135
SHAHAR MARKAZIDAGI TURAR-JOY BINOLARIDA SEYSMIK IZOLYATSIYA
TIZIMLARINING SAMARADORLIGI
Kosnazarova Aynura Saparbaevna
Nukus Transport texnikumi yonidagi Qurilish-sohasida mutaxassislarni tayyorlash markazi
o‘qituvchisi
tel:
+998 90 593 66 16,
e-mail:
aynurakosnazarova0910@mail.com
Asemetov Muratbay Jiyenbaevich
“OTZMA” mas’uliyati cheklangan jamiyatida Muhandis PTO
tel: +998 99 452 52 91, e-mail:
https://doi.org/10.5281/zenodo.17394770
Kirish.
So‘nggi yillarda seysmik faol hududlarda shahar markazidagi turar-joy binolarini
qurish dolzarb masalaga aylangan. Zilzilalar nafaqat inson hayotiga xavf tug‘diradi, balki iqtisodiy
zarar ham keltiradi. Ayniqsa, yuqori qavatli binolar va zich joylashgan turar-joy komplekslari
seysmik xavf ostida bo‘lib, ularni loyihalash va qurishda xavfsizlikni ta’minlash muhim
hisoblanadi.
Seysmik izolyatsiya tizimlari binoning asosini erning siljishi bilan bevosita bog‘lamasdan,
energiyani so‘ndiruvchi elementlar orqali deformatsiyalarni kamaytiradi. Bu texnologiya binolarni
zilzilalardan himoya qilishning eng samarali usullaridan biri bo‘lib, struktura kuchlanishlarini
pasaytiradi va qurilish materiallarining xizmat muddatini uzaytiradi. Zamonaviy tizimlar
elastomer qatlamlar, laminat qatlami va kompozit materiallar asosida ishlaydi, har biri turli tipdagi
binolar va seysmik xavf zonalariga mos keladi [2].
Turar-joy binolarida seysmik izolyatsiya tizimlarini qo‘llash aholi xavfsizligini oshiradi,
deformatsiyalarni kamaytiradi va iqtisodiy samaradorlikni ta’minlaydi. Shahar markazlarida
binolarni loyihalashda zamonaviy izolyatsiya texnologiyalarini qo‘llash, hududiy normativlar
bilan uyg‘unlash va ilg‘or xalqaro tajribani hisobga olish muhimdir [1].
Mazkur tezisning maqsadi shahar markazidagi turar-joy binolarida seysmik izolyatsiya
tizimlarining samaradorligini tahlil qilish, ularning afzallik va kamchiliklarini aniqlash hamda
amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
Asosiy qism.
Seysmik izolyatsiya tizimlari — bu binolarning asosini erning siljishi bilan
bevosita bog‘lamasdan, energiyani so‘ndiruvchi elementlar orqali struktura deformatsiyalarini
kamaytirish texnologiyasidir. Ular binolarda yuzaga keladigan zilzilaviy yuklamalarni pasaytiradi
va deformatsiyalarni sezilarli darajada kamaytiradi. Seysmik izolyatsiya texnologiyasi asosan
uchta komponentdan iborat: elastomer qatlam, po‘lat mustahkamlash elementi va yuqori qavatlar
bilan bog‘lanish tizimi. Bu elementlar birgalikda ishlash orqali binoning barqarorligini oshiradi va
zilzila energiyasini so‘ndiradi [7].
Asosiy tizim turlari:
Elastomerik izolyatsiya:
Tabiiy yoki sintetik kauchuk qatlamlardan iborat bo‘lib, odatda
po‘lat qatlam bilan mustahkamlanadi. Bu tizim kichik va o‘rta qavatli binolarda qo‘llanadi,
energiyani samarali so‘ndiradi va o‘rnatish qulay. Biroq, uzoq muddatda elastomer
deformatsiyalanishi mumkin va harorat o‘zgarishiga sezgir bo‘ladi [2].
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
136
Laminat izolyatsiya:
Bir necha elastomer va po‘lat qatlamlardan tashkil topgan tizim.
Yuqori qavatli binolar uchun optimal, chunki barqarorlik va chidamlilik yuqori. Shu bilan birga,
o‘rnatish murakkab va qurilish xarajatlari nisbatan ko‘proq bo‘ladi [3].
Bazalt/kompozit qatlamlar:
Bazalt tolasi va polimer asosida ishlab chiqariladi. Mexanik
xususiyatlari yuqori va uzoq muddat xizmat qiladi. Bu tizim yuqori seysmik xavf zonalaridagi
binolarda qo‘llanadi va deformatsiyalarning minimal darajada bo‘lishini ta’minlaydi [4, 10].
Energiya so‘ndiruvchi elementlar (damping devices):
Bu elementlar binoning siljish
tezligini pasaytiradi va energiyani issiqlik sifatida so‘ndiradi. Misol tariqasida, gidravlik
amortizatorlar va viskoelastik qatlamlar keltiriladi. Bu tizimlar yuqori xavf zonalarida qo‘llanadi
va yuqori samaradorlikka ega [5].
Seysmik izolyatsiya tizimi binoning asosini siljishdan ajratadi. Binoga tushayotgan
zilzilaviy energiya izolyatsiya elementlari orqali so‘ndiriladi va yuqori qavatlarga minimal
kuchlanish yetadi. Shu bilan birga, binoning tepadagi qavatlari er bilan birga siljimasdan, o‘z
struktura barqarorligini saqlaydi.
Prinsip hisoblash:
Binoning siljishi
va kuchlanishlari
izolyatsiya tizimining
deformatsion xususiyatlari bilan bevosita bog‘liq:
bu yerda – izolyatsiya qatlamining qattiqligi, – demping koeffitsiyenti,
– binoning
massasi.
Tajriba va simulyatsiya natijalariga ko‘ra, elastomerik tizimlar kichik va o‘rta qavatli
binolarda siljishni 30–45% ga kamaytiradi, laminat tizimlar yuqori qavatli binolarda 40–55% ga
kamaytiradi, bazalt/kompozit tizimlar esa eng yuqori barqarorlikni ta’minlaydi [6].
Amaliy tahlil natijalari ko‘rsatadiki, O‘zbekiston sharoitida Toshkent shahridagi 12 qavatli
turar-joy binosi elastomerik izolyatsiya bilan jihozlangan. Simulyatsion tahlil natijasida:
Yuqori qavatlarda siljish 40% kamaygan,
Struktura kuchlanishlari 35% pasaygan,
Qurilish xarajatlari va ta’mirlash ehtiyoji sezilarli darajada kamaygan.
Bundan tashqari, Farg‘ona shahrida amalga oshirilgan 15 qavatli turar-joy binosida laminat
izolyatsiya tizimi qo‘llanilib, binoning yuqori qavatlaridagi siljish 45%, kuchlanishlar esa 38% ga
kamaygani kuzatilgan [3].
Seysmik izolyatsiya tizimlarini loyihalashda normativlar ham muhim ahamiyatga ega.
O‘zbekiston Respublikasi QMQ-2.01.03-96 va xalqaro Eurocode 8 standarti binolarda seysmik
izolyatsiya elementlarini tanlash va joylashtirish bo‘yicha tavsiyalar beradi [6].
Tizim
Afzalliklari
Kamchiliklari
Elastomer
Oson o‘rnatish, energiyani
samarali so‘ndiradi
Narxi baland, uzoq muddatda
deformatsiyalanishi mumkin
Laminat
Yuqori barqarorlik, chidamlilik
O‘rnatish murakkab, narxi yuqori
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
137
Bazalt/kompozit
Mexanik xususiyatlari yuqori,
uzoq xizmat
Ishlab chiqarish murakkab, narxi yuqori
Damping
elementlar
Siljish tezligini pasaytiradi,
yuqori samaradorlik
Texnologik murakkablik, qo‘shimcha
xarajat
So‘nggi tadqiqotlar nano va kompozit materiallar yordamida yangi seysmik izolyatsiya
tizimlarini yaratish istiqbollarini ko‘rsatmoqda. Bu materiallar yuqori elastiklik va barqarorlikka
ega, energiyani samarali so‘ndiradi va binolarning xizmat muddatini uzaytiradi [8,9].
Bundan tashqari, raqamli simulyatsiya va kompyuter modellashtirish yordamida turli
izolyatsiya tizimlarining samaradorligi va turar-joy binolari uchun optimal variantlar
aniqlanmoqda. Bu usullar loyihalashda xatolarni kamaytiradi va qurilish jarayonini tezlashtiradi.
XULOSA.
Seysmik izolyatsiya tizimlari shahar markazidagi turar-joy binolarining
xavfsizligini sezilarli darajada oshirish imkonini beradi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,
elastomerik izolyatsiya tizimlari kichik va o‘rta qavatli binolar uchun eng optimal variant
hisoblanadi, chunki ular energiyani samarali so‘ndiradi va o‘rnatish qulay. Laminat tizimlar
yuqori qavatli binolarda afzal bo‘lib, barqarorlik va chidamlilikni oshiradi. Bazalt va kompozit
tizimlar esa eng yuqori xavf zonalarida qo‘llanadi va strukturaviy deformatsiyalarni minimal
darajaga tushiradi.
Amaliy misollar Toshkent va Farg‘ona shaharlarida amalga oshirilgan loyihalarda
tizimlarning samaradorligini tasdiqlaydi. Yuqori qavatlarda siljish 35–45%, kuchlanishlar esa 30–
40% ga kamaygan. Shu bilan birga, qurilish xarajatlari va ta’mirlash ehtiyoji sezilarli darajada
kamaygan.
Zamonaviy tadqiqotlar nano va kompozit materiallar yordamida yangi tizimlarni ishlab
chiqish istiqbollarini ko‘rsatmoqda. Bu tizimlar yuqori elastiklik va barqarorlikka ega bo‘lib,
energiyani samarali so‘ndiradi va binolarning xizmat muddatini uzaytiradi. Shu bilan birga,
kompyuter modellashtirish va raqamli simulyatsiya yordamida tizimlarning samaradorligi va
optimal variantlari aniqlanmoqda.
O‘zbekiston sharoitida seysmik izolyatsiya tizimlarini qo‘llash, shahar markazlaridagi
turar-joy binolarining xavfsizligini oshiradi, aholining hayotini himoya qiladi va qurilish
xarajatlarini kamaytiradi. Shu bilan birga, loyihalashtirish jarayonida xalqaro tajriba, normativlar
va zamonaviy texnologiyalarni hisobga olish tavsiya etiladi. Kelajakda seysmik izolyatsiya
tizimlarini rivojlantirish va yangi materiallar yordamida samaradorlikni oshirish istiqbollari
mavjud.
Ushbu tadqiqot natijasida, shahar markazidagi turar-joy binolarida seysmik izolyatsiya
tizimlarini qo‘llash — nafaqat xavfsizlik, balki iqtisodiy samaradorlik va barqarorlikni
ta’minlovchi eng muhim yechimdir. Har bir binoning qavat soni, joylashuvi va seysmik xavf
zonasi hisobga olinib, optimal tizim tanlanishi lozim. Shu yo‘l bilan O‘zbekistonda seysmik xavf
ostidagi hududlarda yangi turar-joy binolari xavfsiz va bardoshli bo‘lishi mumkin.
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
138
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Chopra, A.K.
Dynamics of Structures: Theory and Applications to Earthquake
Engineering
. 5th edition. Pearson, 2019.
2.
Kelly, J.M.
Earthquake-Resistant Design with Rubber
. Springer, 2018.
3.
Norov, Nusiratjon, and Tursinbek Genjebayev. "ANALYSIS OF ENERGY EFFICIENCY
OF ROOF STRUCTURES OF EXISTING HIGH-RISE RESIDENTIAL BUILDINGS (IN
THE CASE OF THE CITY OF NUKUS)."
Modern Science and Research
3.1 (2024): 207-
https://doi.org/10.5281/zenodo.10498543
4.
Smirnov, V., Eisenberg, J., Vasil’eva, A. “Seismic Isolation of Buildings and Historical
Monuments: Recent Developments in Russia.”
13th World Conference on Earthquake
Engineering
, 2004.
5.
Abdurakhimkho‘jayeva, M. “Improvement of the Seismic Safety System for Buildings in
Uzbekistan.”
BTSTU Journal
, 2024.
6.
Akbarovich, B. “Evaluation of Parameters of Seismic Isolation Systems for Multi-Story
Buildings.”
Engineering and Innovation Journal
, 2023.
7.
Warn, G.P. “A Review of Seismic Isolation for Buildings: Historical Developments and
Current Practices.”
Buildings
, vol. 2, no. 3, 2012.
8.
Bermany, T.H.R. “A State-of-the-Art Analysis of Base Isolation Systems and Their
Applications.”
Journal of Structural Engineering
, 2025.
9.
Nakamura, Y., Okada, K. “Review on Seismic Isolation and Response Control Methods of
Buildings in Japan.”
Geoenvironmental Disasters
, vol. 6, Article 7, 2019.
10.
Genjebaev T. THE ENERGY EFFICIENCY OF BUILDINGS IN THE CITY OF NUKUS
//Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 437-440.
https://doi.org/10.5281/zenodo.8437517
