2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
155
TEZIS MAVZUSI: IQTISODIYOTNING REAL SEKTORIDA SOLIQ YUKINING
KAMAYISH VA KO‘PAYISH TENDENSIYALARINI ANIQLASH
Muxtorova Gulxayo Ulug’bek qizi
Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Biznes va tadbirkorlik oliymaktabining
Navoiy viloyat filiali bosh mutaxassisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.17394800
Kirish
Iqtisodiyotning real sektori — bu ishlab chiqarish, qurilish, qishloq xo‘jaligi va xizmat
ko‘rsatish sohalarini o‘z ichiga olgan iqtisodiy faoliyatning asosiy bazasidir. Ushbu sohalarning
barqaror rivojlanishi mamlakat yalpi ichki mahsuloti (YaIM), bandlik darajasi va eksport
salohiyati bilan bevosita bog‘liq. Shu sababli real sektor subyektlariga tushadigan
soliq yuki
—
ya’ni davlatga to‘lanadigan soliqlar ulushi — muhim tahlil obyekti hisoblanadi.
Ushbu tezisda real sektorga tushadigan soliq yuki miqdori, uning o‘zgarish dinamikasi,
kamayish yoki ko‘payishiga olib kelayotgan omillar, shuningdek, mavjud tendensiyalar tahlil
qilinadi.
1. Soliq yuki tushunchasi va uning iqtisodiyotdagi o‘rni
Soliq yuki
— bu xo‘jalik yurituvchi subyektlar (korxonalar)ning daromadlariga nisbatan
soliqlar va majburiy to‘lovlarning ulushini bildiradi. Soliq yukining yuqoriligi tadbirkorlik
faolligini pasaytirishi, investitsiyalarning kamayishiga olib kelishi mumkin. Aksincha, soliq
yukining optimallashuvi real sektorni rag‘batlantiradi.
Formulada ifodalansa:
[
\text{Soliq yuki} = \frac{\text{To‘langan soliqlar summasi}}{\text{Umumiy daromad (yoki
YaIM)}}
\times
100%
]
2. O‘zbekiston real sektorida soliq yukining o‘zgarish tendensiyalari (so‘nggi
yillarda)
a) Soliq yukining kamayish tendensiyalari:
2019–2021 yillar oralig‘ida
soliq islohotlari natijasida QQS stavkasi 20% dan 15%
ga tushirildi.
Yagona yer solig‘i, foyda solig‘i va aylanmadan olinadigan soliq stavkalari
pasaytirildi.
Qishloq xo‘jaligi, IT sektori va kichik biznes uchun soliq imtiyozlari kengaytirildi.
“Soliq yukini kamaytirish orqali iqtisodiy faollikni oshirish” tamoyili asosida
yondashildi.
b) Soliq yukining oshish tendensiyalari:
2023–2024 yillardan boshlab ayrim tarmoqlarda soliqqa tortish bazasi kengaytirildi.
“Yashirin iqtisodiyot”ga qarshi kurashish maqsadida nazorat kuchaytirildi.
QQS bo‘yicha elektron hisobvaraq-fakturalarning majburiy joriy etilishi kichik
subyektlar uchun ma’lum darajada yukni oshirdi.
Ayrim sanoat sohalarida aksiz va bojxona to‘lovlari oshirildi.
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
156
3. Soliq yukining sektorlar kesimidagi tahlili
a) Sanoat
Eng katta soliq yukiga ega sektor hisoblanadi. Ko‘p hollarda bu sektordagi
korxonalar barqaror daromadga ega bo‘lgani uchun soliqqa tortish darajasi yuqori.
Soliq
yukining
pasaytirilishi,
ayniqsa,
eksportyor
korxonalar
uchun
raqobatbardoshlikni oshiradi.
b) Qishloq xo‘jaligi
So‘nggi yillarda imtiyozli tartib saqlanmoqda.
Yer solig‘i va boshqa majburiy to‘lovlar yengillashtirilgan, biroq subvensiyalar
kamaygan holatlarda amaldagi soliq yuk baribir o‘zgaradi.
c) Qurilish
Bu sohada soliq yukning o‘sish tendensiyasi sezilmoqda. Qurilish materiallari va
xizmatlariga nisbatan soliq nazoratining kuchayishi bunga sabab bo‘lmoqda.
d) Xizmat ko‘rsatish sohasi (ayniqsa, savdo, transport, IT)
Raqamlashtirish orqali soliqqa tortish bazasi kengaymoqda.
Shu bilan birga, IT sohasida 0% darajali soliq stavkalari (imtiyozlar)
qo‘llanilmoqda.
4. Soliq yukining kamayishiga va ko‘payishiga ta’sir qiluvchi omillar
Omillar
Kamayishga olib keladi
Ko‘payishiga olib keladi
Soliq stavkalarining
pasaytirilishi
✅
Soliq bazasining
kengaytirilishi
✅
Soliq imtiyozlari
✅
Elektron soliq tizimi joriy
etilishi
Raqamli yondashuv
samaradorlikni oshiradi
Noformal sektorni fosh qilishi
natijasida yuk oshadi
Soliq siyosatidagi
barqarorlik
✅
Byudjet taqchilligi
✅
(ko‘proq tushum talab etiladi)
Inflatsiya darajasi
✅
(real soliq yuki pasayadi)
✅
(agar indeksatsiya qilinsa)
5. Xulosa va takliflar
Xulosa:
Iqtisodiyotning real sektorida soliq yukining tendensiyalari murakkab va o‘zgaruvchan bo‘lib, u
soliq siyosati, byudjet ehtiyojlari va iqtisodiy rivojlanish strategiyasi bilan bevosita bog‘liq.
O‘zbekiston so‘nggi yillarda soliq yukini kamaytirish orqali iqtisodiy faollikni rag‘batlantirishga
harakat qilmoqda. Shu bilan birga, ayrim tarmoqlarda soliqqa tortishning kuchayishi
kuzatilmoqda, bu esa o‘z-o‘zidan real sektor faoliyatiga ta’sir qiladi.
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
157
Takliflar:
1.
Real sektor bo‘yicha
soha va region kesimida soliq yuki monitoringini yuritish
zarur.
2.
Yangi soliq siyosatini ishlab chiqishda
subyektlarning soliqqa bardoshlilik
ko‘rsatkichlarini hisobga olish
lozim.
3.
Soliq yuki
qonunchilik orqali barqarorlashtirilsin
, ya’ni tez-tez o‘zgarishlar
bo‘lmasligi kerak.
4.
Innovatsion faoliyat yurituvchi korxonalar uchun soliq rag‘batlari
kengaytirilsin
.
5.
Soliq yukining pasayishi
faqat daromad kamayishiga emas
, balki iqtisodiy
faollik oshishiga olib kelishiga e’tibor qaratilsin.
