Oktabr, 2025-Yil
203
MAVJUD PANEL KONSTRUKSIYALI TURAR-JOY BINOLARINING
ZILZILABARDOSHLIGINI KUCHAYTIRISH USULLARI TAHLILI
Kosnazarova Aynura Saparbaevna
Nukus Transport texnikumi yonidagi Qurilish-sohasida mutaxassislarni tayyorlash markazi
o‘qituvchisi
tel: +998 90 593 66 16, e-mail:
aynurakosnazarova0910@mail.com
Asemetov Muratbay Jiyenbaevich
“OTZMA” mas’uliyati cheklangan jamiyatida Muhandis PTO
tel: +998 99 452 52 91, e-mail:
https://doi.org/10.5281/zenodo.17395777
Kirish.
O‘zbekiston shaharlarida 1960–1990 yillarda keng qurilgan panel konstruksiyali
turar-joy binolari mamlakatning urbanizatsiya rivojlanishi bilan bevosita bog‘liqdir. Ushbu binolar
asosan yig‘ma temir-beton panellardan iborat bo‘lib, ularning yuk ko‘taruvchi elementlari vertikal
devorlar, gorizontal qavat panellari va tom elementlaridan tashkil topgan. Panel konstruksiyalari
qurilish jarayonini tezlashtirgan, material sarfini kamaytirgan va mehnat unumdorligini oshirgan [1,
5].
Shunga qaramay, vaqt o‘tishi bilan ushbu binolarda bir qator texnik kamchiliklar yuzaga
keladi. Bog‘lovchi choklar orasiga kirgan namlik armatura korroziyasi va beton yoriqlarini keltirib
chiqaradi. Poydevor cho‘kishi, panellar orasidagi deformatsiyalar va materiallarning eskirishi esa
binolarning seysmik chidamliligini sezilarli darajada pasaytiradi [3]. Shu sababli, mavjud panel
binolarni zilzilabardoshligini oshirish bugungi kunning dolzarb ilmiy va amaliy masalasi hisoblanadi.
Mamlakatimiz hududida seysmik xavf darajasi o‘rta va yuqori bo‘lgan hududlar mavjudligi,
shuningdek, aholining ko‘pligi bu masalani ijtimoiy jihatdan ham ahamiyatli qiladi. Binolarning
seysmik bardoshligini oshirish nafaqat fuqarolar xavfsizligi, balki binolarning xizmat muddatini
uzaytirish va kapital xarajatlarni kamaytirish nuqtayi nazaridan ham muhimdir [7]. Shu bois, panel
konstruksiyali uylarning hozirgi texnik holati va ularni kuchaytirish usullarini ilmiy va amaliy tahlil
qilish dolzarb hisoblanadi.
Ushbu tezisda, mavjud panel binolarning seysmik bardoshligi muammolari tahlil qilinib,
ularni mustahkamlashning eng samarali usullari – bog‘lovchi choklarni mustahkamlash, metall
karkas bilan kuchaytirish va deformatsion choklardan himoyalash – ko‘rib chiqiladi. Shuningdek,
ushbu usullar samaradorligi solishtirma jadval orqali taqdim etiladi, bu esa qurilish amaliyotida qaror
qabul qilishda qo‘llaniladi [2].
Asosiy qism.
Panel konstruksiyali binolar o‘zining tez qurilishi va iqtisodiy samaradorligi
bilan jahon amaliyotida keng qo‘llanilgan. Shu bilan birga, ushbu binolarni qurish jarayonida
ishlatilgan texnologiya va materiallarning vaqt o‘tishi bilan eskirishi binolarning seysmik
chidamliligini kamaytiradi. Ayniqsa, vertikal devorlar va qavat panellari orasidagi bog‘lovchi choklar
zaiflashib, beton yoriqlari va deformatsiyalar yuzaga keladi. Shuning uchun mavjud panel uylarning
texnik holatini batafsil tahlil qilish va ularni mustahkamlash usullarini o‘rganish bugungi qurilish
amaliyoti uchun juda dolzarbdir. Ushbu bo‘limda binolarning asosiy zaifliklari va ularni
kuchaytirishning amaliy jihatlari ko‘rib chiqiladi.
Oktabr, 2025-Yil
204
O‘zbekiston shaharlarida qurilgan panel konstruksiyali binolar 4–12 qavatli bo‘lib, vertikal
devorlar, qavat panellari va tom elementlaridan tashkil topgan. Ularning qurilishida tezlik, mehnat
unumdorligi va material tejash maqsad qilingan [7].
Vaqt o‘tishi bilan quyidagi texnik muammolar yuzaga keladi:
-
panellar orasidagi vertikal va gorizontal birikmalar vaqt o‘tishi bilan bo‘shashadi, bu esa
seysmik yuklamalar vaqtida choklar kuchlanishni to‘liq uzatmaydi.
-beton yoriqlari va deformatsiyalangan joylar seysmik chidamlilikni pasaytiradi.
-
namlik va karbonatlash natijasida po‘lat armatura kuchini yo‘qotadi, bu esa betonning
yorilishiga sabab bo‘ladi [2].
-tuproq zichligi past yoki yer osti suvlar ta’siri ostida poydevor cho‘kadi, bu esa binoning
umumiy barqarorligini kamaytiradi.
Amaliy misol sifatida, Nukus shahrida 1975 yilda qurilgan 9 qavatli panel binoda olib
borilgan tekshiruvda, bog‘lovchi choklarning 35% da yoriqlar paydo bo‘lgan, panellarning 20% da
esa deformatsiya kuzatilgan [3]. Shu holat mavjud binolarni kuchaytirish zaruratini ko‘rsatadi.
Panel binolarni seysmik yuklamalar vaqtida zaif qiluvchi asosiy omillar:
Bog‘lovchi choklarining zaifligi
– vertikal va gorizontal birikmalar kuchlanishga bardosh bermaydi;
Deformatsiya va yoriqlar
– panellar qiyshayishi va deformatsiyalangan joylar paydo bo‘ladi;
Poydevor cho‘kishlari
– tuproq zichligi past bo‘lganda yoki yer osti suvlar ta’sirida;
Armatura korroziyasi
– namlik va karbonatlash natijasida po‘lat kuchini yo‘qotadi.
Shu sababli, mavjud binolarning seysmik bardoshligi sezilarli darajada pasayadi va hududda
yuz berishi mumkin bo‘lgan 7–9 balli zilzilalarda jiddiy talafotlarga olib keladi.
Zilzilaga chidamli binolarni yaratish nafaqat texnik, balki ijtimoiy jihatdan ham muhimdir.
Aholi xavfsizligi, binolarning yoshi va ekspluatatsiya sharoitlarini hisobga olgan holda, konstruktiv
kuchaytirish ishlari orqali xavfsizlikni ta’minlash talab qilinadi. Shu bilan birga, kuchaytirish ishlari
binoning xizmat muddatini uzaytiradi va kapital xarajatlarni kamaytiradi [8].
Zilzilabardoshligini oshirishning amaliy jihatdan samarali usullari quyidagilar:
Bog‘lovchi choklarni mustahkamlash.
Panellar orasidagi vertikal va gorizontal choklar
monolitlashtiriladi. Choklar ichiga yuqori mustahkamlikka ega sement-kompozit qorishmalar
quyiladi va qo‘shimcha armatura joylashtiriladi. Ushbu usul panellar orasidagi kuchlanishni teng
taqsimlaydi va lokal deformatsiyalarni oldini oladi [4]. Afzalligi – binoning tashqi ko‘rinishi deyarli
o‘zgarmaydi, kamchilik – ishlash vaqtida binoning ichki qismiga qisqa muddat cheklovlar qo‘yiladi.
Metall karkas bilan kuchaytirish.
Tashqi yoki ichki qismga po‘lat ramkalar o‘rnatiladi, ular
panellar bilan ankerni bog‘lovchi elementlar orqali ulanadi. Metall karkas panellarni bir butun qilib
birlashtiradi va binoning qattiqligini oshiradi. Ushbu usul katta qavatli binolarda samarali bo‘lib,
yuqori seysmik xavfli hududlarda qo‘llaniladi [8]. Kamchiliklari – xarajat yuqori va montaj ishlari
maxsus texnika talab qiladi.
Deformatsion choklardan himoyalash.
Panellarda yoriqlar hosil bo‘lgan joylarni himoya
qilish, ularning kengayishini cheklash orqali binoning seysmik chidamliligini oshirish mumkin.
Deformatsion choklar maxsus elastik yoki qat’iy qorishmalar bilan tiklanadi va qo‘shimcha armatura
bilan mustahkamlanadi [6]. Bu usul binoning xizmat davomida paydo bo‘ladigan deformatsiyalarini
kamaytiradi.
Oktabr, 2025-Yil
205
XULOSA.
Ushbu tezis panel konstruksiyali turar-joy binolarining zilzilabardoshligini
oshirish usullarini tahlil qilgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, binolarning asosiy zaifliklari bog‘lovchi
choklar, deformatsion yoriqlar va poydevor cho‘kishlari bilan bog‘liq ekanligi aniqlanadi. Shu bilan
birga, armatura korroziyasi va betonning eskirishi binolarning seysmik bardoshligini pasaytiradi.
Kuchaytirish ishlari uch asosiy usul bilan amalga oshiriladi: bog‘lovchi choklarni
mustahkamlash, metall karkas bilan kuchaytirish va deformatsion choklardan himoyalash. Har bir
usul o‘zining texnik va iqtisodiy samaradorligi bilan ajralib turadi. Bog‘lovchi choklarni
mustahkamlash – eng tezkor va arzon usul bo‘lib, binoning tashqi ko‘rinishini saqlaydi. Metall
karkas bilan kuchaytirish esa katta qavatli binolar va yuqori seysmik xavfli hududlarda majburiy usul
hisoblanadi. Deformatsion choklarni himoyalash esa binolarning xizmat davomida yuzaga keladigan
yoriqlarini kamaytiradi va xizmat muddatini uzaytiradi.
Tezisning asosiy ilmiy-amaliy xulosasi shuki, mavjud panel binolarni seysmik xavfsizlik
nuqtayi nazaridan mustahkamlash bosqichma-bosqich amalga oshirilishi lozim. Ishlarni
rejalashtirishda binoning holati, hududdagi seysmik xavf darajasi va iqtisodiy samaradorlik hisobga
olinadi. Shu tarzda amalga oshirilgan kuchaytirish ishlari nafaqat aholi xavfsizligini ta’minlaydi,
balki binolarning xizmat muddatini uzaytiradi va kapital xarajatlarni kamaytiradi.
Ushbu tadqiqot natijalari O‘zbekiston shaharlaridagi panel konstruksiyali turar-joy
binolarining seysmik xavfsizligini oshirish bo‘yicha ilmiy asosli tavsiyalar sifatida qo‘llanilishi
mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Семенов А.Н. “Реконструкция и усиление панельных жилых зданий”, Санкт-Петербург,
2017.
2.
Алексеев В.П. “Технология и эксплуатация панельных жилых зданий”, Москва, 2016.
3.
Norov, Nusiratjon, and Tursinbek Genjebayev. "ANALYSIS OF ENERGY EFFICIENCY
OF ROOF STRUCTURES OF EXISTING HIGH-RISE RESIDENTIAL BUILDINGS (IN
THE CASE OF THE CITY OF NUKUS)."
Modern Science and Research
3.1 (2024): 207-
https://doi.org/10.5281/zenodo.10498543
4.
Баранов В.А. “Усиление панельных зданий”, Москва, 2012.
5.
Norov N., Genjebaeva T. OF BUILDINGS OF MEDICAL INSTITUTIONS ENERGY
EFFICIENCY OPPORTUNITIES //Modern Science and Research. –2024. – Т. 3. – №. 1. –
С. 550-556.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10535788
6.
Иванов И.И., Петров П.П. “Сейсмическая безопасность панельных домов”,
Строительство, 2018.
7.
Genjebaev T. THE ENERGY EFFICIENCY OF BUILDINGS IN THE CITY OF NUKUS
//Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 437-440.
https://doi.org/10.5281/zenodo.8437517
8.
Kim, J., Park, S. “Earthquake Resistant Reinforcement Techniques”, International Journal of
Civil Engineering, 2020.
