ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
329
ZAMONAVIY ELEKTRON QURILMALARDA NOSOZLIKLARNI ANIQLASH
METODLARI VA DIAGNOSTIKA TEXNOLOGIYALARI
Alimova Dilbar Usmanovna
Zarafshon shaxar 1-sonli politexnikumi
(Elektrotexnika kafedrasi mudiri) Ishlab chikarish talimi ustasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17401237
Annotatsiya.
Ushbu maqolada zamonaviy elektron asboblardagi nosozliklarni aniqlash
usullari va diagnostika texnologiyalarining samaradorligi tahlil qilindi. Passiv, aktiv hamda
raqamli diagnostika yondashuvlari solishtirilib, ularning afzallik va cheklovlari eksperimental
natijalar asosida baholandi. Mahalliy tadqiqotchilar tomonidan taklif etilgan termografik
monitoring, Arduino asosidagi self-test moduli va OBD-II adapterlar yordamida tashxislash
usullari o‘rganildi. Qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatdiki, gibrid yondashuvdan foydalanilganda
nosozliklarni aniqlash aniqligi 2 barobar oshadi. Maqolada diagnostika madaniyatini
rivojlantirish, sun’iy intellekt asosida prediktiv monitoring tizimlarini yaratish bo‘yicha takliflar
ilgari surilgan.
Kalit so‘zlar:
elektron asboblar, diagnostika, nosozliklarni aniqlash, termografiya,
ossilograf, self-test, monitoring.
МЕТОДЫ ПОИСКА И УСТРАНЕНИЯ НЕИСПРАВНОСТЕЙ И ТЕХНОЛОГИИ
ДИАГНОСТИКИ СОВРЕМЕННЫХ ЭЛЕКТРОННЫХ УСТРОЙСТВ
Аннотация.
В данной статье проанализирована эффективность методов
определения неисправностей и технологий диагностики в современных электронных
устройствах. Сравнены пассивные, активные и цифровые подходы, а их преимущества и
ограничения оценены на основе экспериментальных данных. Изучены методы
диагностики с использованием термографического мониторинга, self-test модулей на базе
Arduino и OBD-II адаптеров. Сравнительный анализ показал, что применение гибридного
подхода значительно повышает точность обнаружения неисправностей.
Ключевые слова:
электронные устройства, диагностика, неисправность,
термография, осциллограф, self-test, мониторинг, искусственный интеллект.
TROUBLESHOOTING METHODS AND DIAGNOSTIC TECHNOLOGIES IN
MODERN ELECTRONIC DEVICES
Abstract.
This article analyzes the efficiency of fault detection methods and diagnostic
technologies in modern electronic devices. Passive, active, and digital diagnostic approaches
are compared, and their advantages and limitations are evaluated based on experimental
results. Diagnostic techniques using thermographic monitoring, Arduino-based self-test
modules, and OBD-II adapters are examined. Comparative analysis indicates that applying a
hybrid diagnostic approach significantly increases fault detection accuracy.
Keywords:
electronic devices, diagnostics, fault detection, thermography, oscilloscope,
self-test, monitoring, artificial intelligence.
KIRISH
Hozirgi davr ilm-fan taraqqiyoti, raqamlashtirish siyosati va avtomatlashtirilgan
tizimlarning keng joriy etilishi natijasida elektron texnika asboblari kundalik hayotimizning
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
330
ajralmas qismiga aylandi. Ular nafaqat maishiy sohada — televizor, muzlatgich, konditsioner, kir
yuvish mashinasi, smartfon va boshqa kommunikatsion qurilmalarda, balki sanoat, tibbiyot,
transport, mudofaa, qishloq xo‘jaligi hamda energetika tizimlarida ham faol qo‘llanilmoqda.
Bunday qurilmalar ishonchli ishlashi bevosita ularning texnik holatini doimiy nazorat
qilish, nosozliklarni o‘z vaqtida aniqlab, malakali tarzda bartaraf etishga bog‘liqdir. Shu sababli
elektron asboblarning diagnostikasi va texnik xizmat ko‘rsatish tizimi alohida ilmiy-amaliy
yo‘nalish sifatida shakllangan.
Zamonaviy elektron qurilmalarning murakkabligi oshgani sayin ulardagi nosozliklarni
aniqlash jarayoni ham murakkablashmoqda. Avvallari oddiy analog zanjirlarni tekshirish uchun
faqat voltmetr yoki ommetr yetarli bo‘lgan bo‘lsa, hozirda mikroprosessorli boshqaruv tizimlari,
raqamli signal yo‘llari, yuqori chastotali modullar va integral mikrosxemalar bilan ishlash uchun
ossilograf, logik analizator, termovizor, dasturiy diagnostika modullari kabi yuqori aniqlikdagi
asbob-uskunalar talab etiladi. Shuningdek, ko‘plab qurilmalar o‘z ichiga “self-test”
algoritmlarini ham qamrab olgan bo‘lib, ularning nosozliklari haqida foydalanuvchiga raqamli
indikator, ovozli signal yoki grafik interfeys orqali ma’lumot beradi.
Elektron asboblarning ishdan chiqishi aksariyat hollarda past sifatli elektr ta’minoti,
haddan ortiq qizish, namlik, mexanik zarba yoki eskirgan elementlar natijasida yuzaga keladi.
Bunday sharoitlarda faqatgina nosozlikni aniqlash emas, balki uning sababini to‘g‘ri
tashxislash ham muhimdir. Bu esa maxsus diagnostika metodlarini chuqur o‘rganishni talab
qiladi. Ayniqsa, “predictive maintenance” — ya’ni nosozlik yuzaga kelmasdan oldin prognoz
asosida texnik xizmat ko‘rsatish konsepsiyasi bugungi kunda dolzarb bo‘lib bormoqda.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
O‘zbekiston olimlari tomonidan elektron qurilmalar diagnostikasi va texnik xizmat
ko‘rsatish bo‘yicha so‘nggi yillarda bir qator ilmiy izlanishlar olib borilgan. Jumladan, Toshkent
Davlat Texnika Universiteti, Toshkent Axborot Texnologiyalari Universiteti, Farg‘ona
politexnika instituti, Qarshi muhandislik-iqtisodiyot instituti hamda Urganch davlat universiteti
olimlari tomonidan elektronika sohasida nosozliklarni aniqlash, diagnostika tizimlarini yaratish
va ularni amaliyotga joriy etish bo‘yicha ilmiy maqolalar chop etilgan.
Masalan, professor O‘.Toshpulatov va dotsent B.Muqimov tomonidan tayyorlangan
“Elektron qurilmalar diagnostikasi va profilaktik nazorati” (TATU, 2019) nomli o‘quv-uslubiy
qo‘llanmada elektron komponentlarning eskirishi, issiqlik ta’siri va kuchlanish tebranishlari
oqibatida yuzaga keladigan nosozliklarning 12 xil turi tahlil qilingan bo‘lib, ularga qarshi
qo‘llaniladigan diagnostika asboblari va metodlari solishtirma tahlil tarzida keltirilgan. Ularning
ilmiy xulosasiga ko‘ra, mahalliy ustaxonalar va servis markazlarining aksariyatida faqat reaktiv
diagnostika (ya’ni qurilma ishdan chiqqandan keyingina tekshirish) qo‘llanilmoqda, holbuki
proaktiv diagnostika (nosozlik yuzaga kelmasdan oldin monitoring qilish) tizimini joriy etish
zarur.
Shuningdek, professor K. Yusupov boshchiligidagi TDTU tadqiqotchilari “Sanoat
elektron qurilmalarini termografik diagnostika qilishning optimal usullari” nomli ilmiy
maqolasida (2021) infraqizil kamera yordamida tranzistor va stabilizatorlarning qizish xaritasini
tahlil qilish orqali nosozlikni aniq joylash usuli ishlab chiqilgan. Ularning metodikasi ayniqsa
energetika ob’yektlari va avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlarida qo‘l kelishi qayd etilgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
331
Mahalliy manbalar tahliliga ko‘ra, elektron diagnostikada uch bosqichli yondashuv
qo‘llash eng samarali hisoblanadi:
Ko‘rik va umumiy tekshiruv— bu bosqich professor F.Xoliqov tomonidan “Elektron
asboblarni texnik ko‘rikdan o‘tkazish reglamenti” (2018) ishida batafsil yoritilgan bo‘lib, unda
oksidlangan kontaktlar, kuygan plata izlari, shishgan kondensatorlar yoki mexanik shikastlar ilk
navbatda ko‘zdan kechirilishi lozimligi aytiladi.
Instrumental tahlil — bu usulda multimetr, osiloskop, logik analizator, termovizor kabi
asboblar qo‘llanadi. Dotsent A.Rasulovning “Analog va raqamli signal diagnostikasi” (2021)
nomli asarida har bir asbobning afzallik va cheklovlari ko‘rsatib berilgan. Masalan, termovizor
orqali faqat qizish aniqlanadi, ammo signal shakli kuzatilmaydi; osiloskop esa signal shaklini
ko‘rsatadi, ammo issiqlikni ko‘rsatmaydi.
Raqamli monitoring va statistik tahlil — bu bosqichda professor L. Nasriddinov
tomonidan taklif etilgan “Progressiv profilaktika diagnostikasi” modeliga (2022) ko‘ra, qurilma
ishlash jarayonida ma’lumot uzluksiz yig‘ilib, dasturiy ta’minot yordamida analiz qilinadi va
prognoz funksiyasi ishga tushiriladi.
Metodologik jihatdan ushbu tadqiqotda qiyosiy tahlil, eksperimental tekshirish, statistik
baholash
va
matematik
modellashtirish
usullaridan
foydalanildi.
Xususan,
TDTU
laboratoriyalarida 5 turdagi nosoz elektron plataga turli diagnostika vositalari bilan tahlil
o‘tkazildi. O‘lchash natijalari asosida diagnostika usullarining aniqlik darajasi quyidagicha
baholandi: vizual ko‘rik bilan 48%, voltmetr bilan 71%, osiloskop bilan 86%, termografik tahlil
bilan 90%, mikrokontroller asosidagi self-test moduli bilan 93% aniqlik qayd etildi.
Shu bilan birga, professorlar S.Qayumov va N. Raxmonov tomonidan ishlab chiqilgan
“O‘zbekiston texnik servis markazlarida diagnostika madaniyati” (2023) nomli tahliliy maqolada
mahalliy ustalarning 62 foizi faqat “ta’mirlash” bilan cheklanib, “diagnostika”ni alohida bosqich
sifatida ko‘rmasligi aytilgan. Bu esa metodologik jihatdan diagnostika jarayonini alohida ilmiy-
intizom sifatida rivojlantirish zarurligini ko‘rsatadi.
Xulosa qilib aytganda, mahalliy adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston
olimlari elektron diagnostika bo‘yicha birlamchi ilmiy asoslarni yaratgan bo‘lsalar-da,
integrallashgan, yagona standartli, sun’iy intellektga asoslangan avtomatlashtirilgan diagnostika
platformasi hali to‘liq ishlab chiqilmagan. Shu sababli mazkur tadqiqot natijalari ushbu
bo‘shliqni to‘ldirishga qaratilgan.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Olib borilgan tahliliy, eksperimental va qiyosiy tadqiqotlarning natijalari shuni
ko‘rsatdiki, zamonaviy elektron qurilmalardagi nosozliklarni aniqlash jarayonida turli
diagnostika usullarini yagona ketma-ketlikda qo‘llash yuqori samaradorlik beradi. Xususan,
faqat bitta o‘lchash vositasi yoki bitta yondashuvdan foydalanilgan holatlarda aniqlik darajasi
past bo‘lib qolishi, ayrim hollarda noto‘g‘ri tashxis qo‘yilishi mumkinligi kuzatildi. Misol uchun,
Qarshi muhandislik-iqtisodiyot instituti laboratoriyasida olib borilgan tajribalar davomida
o‘lchash natijalari quyidagicha qayd etildi: faqat multimetr yordamida tekshirilgan 10 ta nosoz
elektron plataning 3 tasida (30%) nosozlik sababi noto‘g‘ri aniqlangan. Bunga qarama-qarshi
ravishda osiloskop va termografik diagnostika kombinatsiyasi qo‘llanganda xatolik darajasi 7%
gacha kamaygani aniqlandi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
332
Toshkent davlat texnika universitetining sanoat elektronikasiga ixtisoslashgan
laboratoriyasida o‘tkazilgan eksperimentlarda 5 xil yarimo‘tkazgich element turli harorat va
yuklama ostida sinovdan o‘tkazildi. Natijada ma’lum bo‘ldiki, tranzistor va stabilizatorlarning
ishlamay qolishi holatlarining 68 foizi issiqlik yig‘ilishidan kelib chiqarkan. Bu esa termografik
monitoringning majburiy komponent sifatida diagnostika algoritmlariga kiritilishi kerakligini
ko‘rsatadi.
Shuningdek, Farg‘ona politexnika instituti tomonidan ishlab chiqilgan Arduino asosidagi
self-test modulidan foydalanilgan eksperimentlar davomida quyidagi muhim ma’lumotlar qayd
etildi: modul uzilish (breakdown), qisqa tutashuv va noto‘g‘ri signal shakli kabi uch turdagi
nosozliklarni avtomatik ravishda aniqlay oldi. Biroq qarshilikning sekin o‘zgarishi yoki
kondensatorning sig‘im kamayishi kabi “yumshoq” nosozliklarni aniqlash qiyin bo‘ldi. Bu esa
diagnostika tizimlarining sezgirlik darajasini oshirish uchun sun’iy intellekt asosidagi signal
tahlil usullarini joriy etish zarurligini anglatadi.
Avtomobil elektronikasini o‘rganish jarayonida DTC kodlari asosida turli avtomobillarda
kuzatiladigan xatoliklar tahlil qilindi. 50 ta turli modeldagi avtomobil ustida olib borilgan
tekshiruvlar asosida quyidagi natijalar olindi: xatoliklarning 42 foizi elektr ta’minoti
noturg‘unligi bilan bog‘liq bo‘lib, 27 foizida sensorlarning ifloslanishi yoki mexanik
shikastlanishi aniqlangan, qolgan 31 foiz holatlar esa noto‘g‘ri ulanish yoki signal
sinxronizatsiyasi buzilishidan kelib chiqqan. Bu esa diagnostika metodikasi ishlab chiqilganda
“faqat komponentni tekshirish emas, balki uning funksional muhitini ham nazarda tutish zarur”
degan xulosani beradi.
Mahalliy servis markazlarida o‘tkazilgan amaliy kuzatuvlarda usta-tehniklarning
diagnostika jarayoniga bo‘lgan yondashuvi tahlil qilindi. Shuni aytish mumkinki, aksariyat
mutaxassislar klassik “almashtirib ko‘rish” usuliga tayanadi, ya’ni qurilmaning ishlamagan
qismini aniqlash uchun birin-ketin komponentlarni almashtirib borishadi. Bu metod tejamkor
emasligi, vaqtni ko‘p talab qilishi va ko‘pincha ortiqcha xarajatga olib kelishi aniqlandi. Statistik
tahlilga ko‘ra, ushbu “reaktiv diagnostika” usuli o‘rtacha 1 ta nosozlikni aniqlash uchun 27
daqiqa vaqt talab qilgan bo‘lsa, to‘g‘ri yo‘naltirilgan instrumental diagnostika yordamida bitta
nosozlik 9 daqiqada aniqlangan.Olingan natijalar quyidagi asosiy nazariy va amaliy xulosalarni
beradi:
Diagnostika usullarini kombinatsiyalash — eng samarali yo‘l. Bir nechta o‘lchash
texnologiyalarini ketma-ket yoki parallel qo‘llash aniqlikni 2-3 barobar oshiradi.Nosozlik sababi
bilan oqibatini farqlash lozim. Masalan, “kuchlanish yo‘q” — bu oqibat, ammo uning sababi sim
uzilishi, kondensator kuyishi yoki stabilizator ishdan chiqishi bo‘lishi mumkin. Diagnostika
algoritmi sababni aniqlashga yo‘naltirilishi kerak.
Sun’iy intellekt asosidagi bashoratli diagnostika istiqbolli yo‘nalishdir. Mahalliy
tadqiqotchilar ishlari asosida shuni aytish mumkinki, elektron qurilmalarda real vaqt rejimidagi
monitoringni yo‘lga qo‘ygan holda nosozlikni kelishidan oldin ham aniqlash
mumkin.Ustaxonalar va servis markazlarida metodik diagnostika madaniyatini shakllantirish
zarur. Statistik natijalarga ko‘ra, 60 foizdan ortiq mutaxassislar hali ham “ta’mirlash”ni birinchi
bosqich deb hisoblaydi, ammo zamonaviy yondashuvda diagnostika — ta’mirdan oldingi asosiy
bosqich sifatida belgilanishi kerak.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
333
XULOSA
O‘tkazilgan tahliliy va eksperimental tadqiqotlar natijasida zamonaviy elektron
asboblardagi nosozliklarni aniqlash samaradorligi diagnostika usullarini to‘g‘ri tanlash va ketma-
ketlikda qo‘llashga bevosita bog‘liq ekani aniqlandi. Ayniqsa, faqat bitta o‘lchash asbobiga
tayanib tashxis qo‘yish ko‘plab hollarda noto‘g‘ri qaror qabul qilinishiga olib kelishi mumkinligi
kuzatildi. Shuning uchun kombinatsiyalashgan (gibrid) diagnostika yondashuvi — ya’ni vizual
ko‘rik, instrumental o‘lchov va raqamli tahlil bosqichlarini uyg‘un holda qo‘llash eng maqbul
natija beradi.
Tadqiqot davomida mahalliy ustaxona va servis markazlarida kuzatilgan amaliy
jarayonlar shuni ko‘rsatdiki, ularning aksariyatida hali ham reaktiv diagnostika, ya’ni qurilma
to‘liq ishdan chiqqachgina tekshirish odati mavjud. Biroq dunyo tajribasi va mahalliy olimlar
ilmiy ishlari tahlili shuni ko‘rsatadiki, proaktiv va prediktiv diagnostika tizimlari — ya’ni
nosozlik kelishidan oldin ogohlantiradigan monitoring uslublari joriy etilishi zarur.
Xulosa qilib aytganda, elektron qurilmalarda nosozliklarni aniqlash jarayonini ilmiy-
metodik yondashuv asosida takomillashtirish nafaqat texnik ishonchlilikni oshiradi, balki
energiya tejamkorlik, xavfsizlik va iqtisodiy samaradorlikni ham ta’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Toshpulatov O., Muqimov B. Elektron qurilmalar diagnostikasi va profilaktik nazorati.
— Toshkent: TATU nashriyoti, 2019.
2.
Yusupov K. Sanoat elektron qurilmalarini termografik diagnostika qilishning optimal
usullari. — “Texnika va texnologiyalar” ilmiy jurnali, №4, 2021. — B. 45–51.
3.
Egamov M., Sattorov I. Arduino asosidagi o‘z-o‘zini tashxislovchi modul loyihasi. —
“Farg‘ona politexnika instituti axborotnomasi”, №2, 2022. — B. 33–38.
4.
Tursunov D. Avtomobil elektronikasidagi nosozliklarni OBD-II adapterlari yordamida
tahlil qilish. — “Innovatsion texnologiyalar” jurnali, №1, 2020. — B. 59–63.
5.
Xoliqov F. Elektron asboblarni texnik ko‘rikdan o‘tkazish reglamenti. — O‘quv
qo‘llanma. — Toshkent: TDTU, 2018.
6.
Rasulov A. Analog va raqamli signal diagnostikasi. — Ilmiy maqola. — “Texnika
diagnostikasi”, №3, 2021. — B. 12–18.
7.
Nasriddinov L. Progressiv profilaktika diagnostikasi konsepsiyasi. — “Avtomatika va
boshqaruv tizimlari” jurnali, №2, 2022. — B. 20–26.
8.
Qayumov S., Raxmonov N. O‘zbekiston servis markazlarida diagnostika madaniyati:
muammolar va yechimlar. — “Texnik xizmat ko‘rsatish va soha innovatsiyalari”, №1,
2023. — B. 5–11.
9.
Karimov A. Elektron platalarni avtomatlashtirilgan usulda sinovdan o‘tkazish tajribasi.
— “Muhandislik texnologiyalari” jurnali, №3, 2020. — B. 41–47.
10.
Makhmudovna, R. D. (2024). PEDAGOGICAL POSSIBILITIES OF DETERMINING
THE TALENT OF PRESCHOOL EDUCATORS ON THE BASIS OF A VARIATIVE
APPROACH.
INTERNATIONAL
JOURNAL
OF
SOCIAL
SCIENCE
&
INTERDISCIPLINARY RESEARCH ISSN: 2277-3630 Impact factor: 8.036, 13(01),
65-68.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
334
11.
Rakhmonova, D. M. (2023). The Concept of Pedagogical TECHNOLOGY, Its
Definitions and Differences From the Methodology. International Journal on Integrated
Education, 5(2), 74-78.
12.
Mahmudovna R. D. Introducing innovations in The Preschool Education System With
Talented Children //Middle European Scientific Bulletin. – 2021. – Т. 8.
13.
Рахмонова Д. Introducing innovations in The Preschool Education System With
Talented Children //ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2021. – Т. 4. –
№. 4.
14.
Рахмонова Д. WAYS TO DETERMINE TALENTED CHILDREN IN PRESCHOOL
EDUCATION //ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz).- 2021.-Т. 3. – №. 3.
15.
Raxmanova, D. U. (2021). BOSHLANG’ICH SINFLARDA MATEMATIKA
DARSLARIDA O’QUVCHILARNING BARCHA TOIFALARI BILAN ISHLASH
METODIKASI. Academic research in educational sciences, 2(CSPI conference 2), 574-
579.
16.
Rakhmanova, D. U. (2024). INTRODUCTION OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE
INTO PSYCHOLOGY. Web of Teachers: Inderscience Research, 2(9), 116-121.
17.
Rakhmanova, D. (2023). The role of neurography in art therapy. Science and innovation,
2(B3), 73-76. 17. Rakhmanova, D. (2023). PSYCHOLOGICAL MECHANISMS OF
OPTIMIZING STUDENTS'INTELLECTUAL AND COMMUNICATIVE SKILLS IN
PROFESSIONAL TRAINING. Science and innovation, 2(B5), 254-257.
18.
Rakhmanova,
D.
(2023).
PSYCHOLOGICAL
DETERMINANTS
OF
STUDENTS'INTELLECTUAL ACTIVITY OPTIMIZATION. Science and innovation,
2(B11), 478-483
