Oktabr, 2025-Yil
235
BOʻLAJAK PEDAGOG-TARBIYACHILARNING KASBIY KOMPETENTLIGINI
EVRISTIK METOD ORQALI SHAKLLANTIRISHNING PEDAGOGIK IMKONIYATLARI
Isroilova Navruza Abdulxamid qizi
Toshkent Kimyo xalqaro universiteti
Namangan filiali katta o’qituvchisi
E-mail:
navroza.isroilova@bk.ru
ORCID: 0009-0001-7600-9250
https://doi.org/10.5281/zenodo.17404054
Annotatsiya.
Ushbu maqolada bo‘lajak pedagog-tarbiyachilarning kasbiy kompetentligini
shakllantirish jarayonida evristik metodning samaradorligi va uning pedagogik imkoniyatlari tahlil
qilinadi. Maqola doirasida evristik yondashuvning nazariy asoslari, pedagogik amaliyotda
qo‘llanilishi hamda yosh mutaxassislarning mustaqil fikrlash, ijodkorlik va muammolarni hal etish
ko‘nikmalarini rivojlantirishdagi ahamiyati o‘rganilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki,
evristik metod pedagogik jarayonda o‘quvchilarning faolligini oshirish, ularning kasbiy bilim va
ko‘nikmalarini mustahkamlashda muhim rol o‘ynaydi. Maqola pedagogik ta’lim jarayonini
takomillashtirish uchun yangi usullarni joriy etish va pedagoglarning professional salohiyatini
rivojlantirishga qaratilgan tavsiyalarni o‘z ichiga oladi.
Kalit so‘zlar:
pedagog-tarbiyachi, kasbiy kompetentlik, evristik metod, pedagogik
imkoniyatlar, ta’lim jarayoni, mustaqil fikrlash, ijodkorlik, kasbiy rivojlanish, ta’lim samaradorligi,
muammolarni hal etish.
Kirish.
Zamonaviy ta’lim tizimida pedagog-tarbiyachilarning kasbiy kompetentligini yuqori darajada
shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki pedagogning professional salohiyati nafaqat o‘quv
jarayonining samaradorligini ta’minlaydi, balki kelajak avlodning intellektual va ma’naviy
taraqqiyotida ham bevosita rol o‘ynaydi. Shu bois, pedagogik ta’limda yangi yondashuvlar va
innovatsion metodlarni joriy etish lozimligi kundan-kunga oshib bormoqda. Evristik metod – bu
o‘rganish jarayonida mustaqil fikrlash va ijodiy faoliyatni rag‘batlantiruvchi samarali
yondashuvlardan biri sifatida ta’lim sohasida keng qo‘llanilmoqda.
Evristik metod pedagogikada mustaqil va ijodiy fikrlashni rivojlantirish vositasi sifatida uzoq
yillardan buyon tadqiq etib kelinmoqda. Xalqaro va mahalliy olimlarning ilmiy ishlari evristik
yondashuvning ta’lim va tarbiya jarayonida samarali qo‘llanilishiga doir muhim ma’lumotlarni
taqdim etadi.
Jahon pedagogikasi nuqtai nazaridan, evristik metodning mohiyati va pedagogik ahamiyati
Alfred Adler, Lev Vigotskiy va John Dyu kabi olimlar tomonidan chuqur o‘rganilgan. Masalan,
Vigotskiy ijtimoiy o‘zaro ta’sir va muloqot orqali bilim olish jarayoniga urg‘u beradi, bu esa evristik
metodning jamoaviy muammolarni hal qilishga yo‘naltirilganligini tasdiqlaydi
1
. Dyu esa ta’lim
jarayonida faol va muammoli o‘rganishning ahamiyatini ta’kidlab, evristik yondashuvni innovatsion
pedagogik texnologiyalar bilan bog‘laydi
2
.
1
Vygotskiy, L. S. (1978).
Mind in society: The development of higher psychological processes
. Harvard University Press, p.
57.
2
Dewey, J. (1938).
Experience and Education
. Kappa Delta Pi.
Oktabr, 2025-Yil
236
Evristik metodning pedagogik imkoniyatlari ayniqsa muhimdir, chunki u o‘quvchi va
pedagogning faol ishtirokiga asoslangan o‘rganishni ta’minlaydi, muammolarni hal etish va yangi
bilimlarni kashf etishga yo‘naltiradi. Bu metod yordamida bo‘ladigan pedagog-tarbiyachilar kasbiy
kompetentlikni shakllantirishda o‘zining mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantirish, ijodiy
yondashuvlarni qo‘llash va o‘quv jarayonida yuzaga keladigan qiyinchiliklarni samarali hal qilish
imkoniga ega bo‘ladilar. Shunday qilib, evristik metod pedagogik ta’limning samaradorligini
oshirish, yosh mutaxassislarning kasbiy tayyorgarligini mustahkamlash va ularning ijodkorligini
rag‘batlantirishda keng pedagogik imkoniyatlarni taqdim etadi.
Bo‘lajak pedagog-tarbiyachilarning kasbiy kompetentligini shakllantirish zamonaviy ta’lim
jarayonining muhim yo‘nalishlaridan biridir. Bu jarayonda evristik metod pedagogikada samarali
vosita sifatida e’tibor qaratmoqda. Evristik metod o‘quvchilar va tarbiyachilarning mustaqil fikrlash,
muammolarni aniqlash va ularni hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Shu bois,
ushbu metod kasbiy tayyorgarlik jarayonida tarbiyachilarning pedagogik malakalarini oshirishda
keng imkoniyatlarga ega.
Evristik metodning asosiy pedagogik imkoniyatlaridan biri — o‘quvchi va tarbiyachining
faolligini oshirishdir. Bu metodda ishtirokchilar muammoli vaziyatlarga duch keladi va o‘zlari
tomonidan yechimlarni topishga harakat qiladi. Natijada, pedagog-tarbiyachi nafaqat nazariy
bilimlarga ega bo‘ladi, balki ularni amaliyotda qo‘llash malakasini ham egallaydi. Bu esa kasbiy
kompetentligini chuqurlashtiradi va mustahkamlaydi.
Shuningdek, evristik metod tarbiyachilarning ijodiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirishda
muhim ahamiyatga ega. Pedagogik faoliyatda yuzaga keladigan noaniq va murakkab vaziyatlarda
ijodiy yondashuv zarur. Evristik metod yordamida tarbiyachilar yangi g‘oyalar va innovatsion
yechimlarni topishga o‘rganadilar. Bu esa pedagogning zamonaviy kasbiy standartlarga
moslashuvchanligini ta’minlaydi.
Yana bir muhim jihat — evristik metod tarbiyachilarda mustaqil qaror qabul qilish ko‘nikmalarini
shakllantirishdir. Bu metodda o‘rganuvchilar o‘z fikrlarini asoslash, tanqidiy tahlil qilish va o‘z
variantlarini sinab ko‘rish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bunday yondashuv pedagogning mas’uliyatini
oshiradi, kasbiy faoliyatga tayyorligini kuchaytiradi.
Evristik metodning pedagogik imkoniyatlari jumlasidan, tarbiyachilarning o‘zaro
hamkorlikda ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirishni ham aytish mumkin. Muammolarni birgalikda
tahlil qilish va yechimlar topish jarayonida jamoaviy fikrlash, kommunikatsiya va liderlik
qobiliyatlari shakllanadi. Bu esa kelajakdagi pedagog-tarbiyachining samarali faoliyat yuritishiga
xizmat qiladi.
Bo‘lajak pedagog-tarbiyachilarning kasbiy kompetentligini shakllantirish zamonaviy ta’lim
tizimining dolzarb masalalaridan biridir. Bugungi kunda evristik metod pedagogik jarayonda
innovatsion yondashuv sifatida keng qo‘llanilmoqda. Ushbu metod orqali tarbiyachilarda mustaqil
fikrlash, ijodkorlik va muammolarni hal etish ko‘nikmalari samarali shakllantiriladi.
Munisa Isanova ta’kidlaganidek, evristik metod — bu o‘quvchilarning faolligini oshiruvchi,
ularni muammoli vaziyatlarga o‘ylab-javob topishga undovchi vositadir. Ushbu metod yordamida
Oktabr, 2025-Yil
237
pedagoglar o‘z kasbiy malakasini chuqurlashtiradi va zamonaviy pedagogik jarayonlarga
moslashadi.
3
Evristik metod ta’lim jarayonida faqat nazariy bilimlarni yetkazib berish bilan cheklanmay,
balki tarbiyachilarning amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirishda ham muhim vosita hisoblanadi. Bu
metod yordamida tarbiyachilar yangi pedagogik vazifalarni o‘zlari mustaqil aniqlab, yechimlarni
izlashga o‘rgatiladi. Shu tariqa, ular o‘z ish uslubini takomillashtirish, yangi metod va
texnologiyalarni qo‘llashda faol bo‘lib boradi. Buning natijasida pedagoglarning kasbiy
kompetentligi darajasi oshadi va ular zamonaviy ta’lim standartlariga moslashgan mutaxassisga
aylanadi.
Shuningdek, evristik metod pedagoglarning tanqidiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga
xizmat qiladi. Pedagogik jarayonda yuzaga keladigan turli murakkab masalalar va muammolarni hal
qilishda tanqidiy yondashuv zarur bo‘lib, bu o‘z navbatida sifatli va samarali ta’lim tashkil etishga
yordam beradi. Evristik metodda ishtirok etuvchi tarbiyachilar o‘z fikrlarini asoslab, ularni
muhokama qilish orqali o‘rganish jarayoniga faol qo‘shiladi va yangi bilimlarni chuqurroq anglash
imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Pedagogik amaliyotda evristik metodning yana bir afzalligi — bu o‘quvchilar va tarbiyachilar
o‘rtasida samarali kommunikatsiya o‘rnatishdir. Muammoli vaziyatlarni birgalikda tahlil qilish va
yechimlar ishlab chiqish jarayonida ular o‘zaro hurmat, ishonch va hamkorlik asoslarini
mustahkamlaydi. Natijada, pedagoglarning jamoaviy ishlash malakalari oshib, ta’lim jarayoni sifat
jihatidan yangi bosqichga ko‘tariladi.
Bundan tashqari, evristik metod yordamida bo‘lajak pedagog-tarbiyachilar o‘ziga xos kasbiy
identifikatsiyani shakllantiradi. Ular o‘z kasbiy faoliyatida qanday qiyinchiliklar va imkoniyatlar
borligini anglab yetadi, shuningdek, o‘z ustida doimiy ishlashga, yangiliklarni qabul qilishga va
kasbiy rivojlanishga tayyor bo‘ladi. Bu esa ta’lim sifatining uzoq muddatli barqarorligini
ta’minlashda muhim omildir.
Shu bilan birga, evristik metod ta’limning individual xususiyatlariga ham moslashganligi
sababli, har bir tarbiyachining shaxsiy qobiliyatlari, bilim darajasi va malakasini hisobga olgan holda
pedagogik jarayonni tashkil qilish imkonini beradi. Bu esa o‘z navbatida, o‘qitish va tarbiyalash
sifatini oshirishda katta yordam beradi.
Umuman olganda, evristik metod pedagogik jarayonni interaktiv, faol va ijodiy shakllantirish
orqali bo‘lajak pedagog-tarbiyachilarning kasbiy kompetentligini samarali shakllantirishga xizmat
qiladi. Bu esa, o‘z navbatida, ta’lim tizimining zamonaviy talablariga mos keladigan, malakali
mutaxassislar tayyorlashga olib keladi.
Shunday qilib, evristik metod bo‘lajak pedagog-tarbiyachilarning kasbiy kompetentligini
shakllantirishda samarali vosita hisoblanadi. Ushbu metod nafaqat nazariy bilimlarni chuqurroq
anglash, balki amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirishda ham muhim ahamiyatga ega. Evristik metod
yordamida tarbiyachilar mustaqil fikrlash, muammolarni hal qilish, ijodkorlik va tanqidiy fikrlash
qobiliyatlarini oshiradi.
Shuningdek, evristik yondashuv pedagoglarning jamoaviy ish faoliyatida hamkorlik va
muloqotni kuchaytirishga xizmat qiladi. Bu esa kasbiy malakani oshirish va ta’lim jarayonining
3
Isanova, M. (2025).
Evristik ta’lim metodlarini boshlang‘ich ta’limda qo‘llash
. Zenodo.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15663045
Oktabr, 2025-Yil
238
sifatini yaxshilashga yordam beradi. Pedagoglarning o‘z-o‘zini takomillashtirishga bo‘lgan intilishi
va yangiliklarga ochiqligi evristik metod orqali yanada rag‘batlantiriladi. Natijada, evristik metod
bo‘lajak pedagog-tarbiyachilarning zamonaviy ta’lim talablari va kasbiy me’yorlarga mos malakali
mutaxassislar sifatida shakllanishida muhim pedagogik imkoniyatlarni taqdim etadi. Shu sababli,
pedagogik amaliyotda evristik yondashuvlarni keng joriy etish tavsiya etiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Dewey, J. (1938).
Experience and education
. Kappa Delta Pi.
2.
Isanova, M. (2021). Evristik metodning pedagogik samaradorligi.
Ta’lim va Innovatsiyalar
jurnali, 5(3), 45–52.
3.
N.A.Isroilova 2025. Pedagog-tarbiyachilarning kasbiy kompetentligini evristik metod orqali
shakllantirishning nazariy asoslari.
Namangan Davlat Pedagogika Instituti “Ta’lim va
tarqqiyot” ilmiy-uslubiy jurnal.2025-yil 4-son.
4.
Toshpo‘latova, D. (2019). Pedagoglarning ijodkorlik ko‘nikmalarini rivojlantirishda evristik
metodning o‘rni.
O‘zbekistonda Zamonaviy Ta’lim
jurnali, 8(1), 67–73.
5.
Turg‘unpo‘latova, M. (2020). Evristik metod orqali jamoaviy fikrlash va kommunikatsiyani
rivojlantirish.
Ta’lim Texnologiyalari
jurnali, 10(2), 98–104.
6.
Vygotskiy, L. S. (1978).
Mind in society: The development of higher psychological processes
.
Harvard University Press.
