Oktabr, 2025-Yil
242
NIKOH MUNOSABATLARINING HUQUQIY VA IJTIMOIY ASOSLARI
Bayjanova Ramuza Tenelbay qizi
Qaraqolpoq davlat universiteti
Fuqoralik va Biznes huquqi kafedrasi o’qituvchi-stajyori
https://doi.org/10.5281/zenodo.17404072
Annotatsiya.
Ushbu maqolada nikoh munosabatlarining huquqiy, ijtimoiy va ma’naviy
jihatlari chuqur tahlil qilingan. Nikoh institutining tarixiy rivojlanish bosqichlari, jamiyat
taraqqiyotidagi o‘rni, O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligida uning huquqiy asoslari, shuningdek,
oila barqarorligini ta’minlashda davlat va jamiyatning o‘rni yoritilgan.
Maqolada Oila kodeksi, Konstitutsiya hamda xalqaro huquqiy normalarga tayangan holda ilmiy va
tahliliy xulosalar keltiriladi.
Kalit so‘zlar:
nikoh, oila, huquq, ijtimoiy institut, Oila kodeksi, er-xotin huquqlari, oila
barqarorligi, ma’naviyat.
Nikoh munosabatlari insoniyat sivilizatsiyasi shakllanayotgan ilk davrlardan boshlab mavjud
bo‘lgan eng qadimiy ijtimoiy institutlardan biridir. Nikoh va oila jamiyatning asosiy hujayrasi
sifatida inson hayotining moddiy, ma’naviy va axloqiy barqarorligini ta’minlaydi. Shu sababli, har
qanday jamiyatda nikoh masalasi nafaqat shaxsiy tanlov, balki ijtimoiy, madaniy va huquqiy
ahamiyatga ega bo‘lgan institut sifatida qaraladi.
Tarixiy manbalarga ko‘ra, qadimgi Sharq jamiyatlarida nikoh diniy marosimlar orqali
rasmiylashtirilgan, keyinchalik esa davlat tomonidan nazorat qilinadigan huquqiy institutga aylangan.
Islom huquqida nikoh muqaddas bitim sifatida e’tirof etilib, unda o‘zaro rozilik, halollik va
mas’uliyat tamoyillari asosiy o‘rinni egallaydi. Shu jihatdan, o‘zbek xalqining an’anaviy oilaviy
qadriyatlari ham diniy va ma’naviy tamoyillar bilan chambarchas bog‘liqdir.
Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasida nikoh munosabatlari mustaqil huquqiy institut
sifatida shakllangan. Davlat oila va nikohni himoya qilishni o‘z siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan
biri etib belgilagan. Oila kodeksiga ko‘ra, nikoh erkak va ayolning ixtiyoriy roziligi asosida,
fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organlarida rasmiy qayd etilishi orqali yuzaga keladi [1]. Bu
norma nikohni shunchaki shaxsiy munosabat emas, balki huquqiy, iqtisodiy va ijtimoiy ahamiyatga
ega bo‘lgan institut sifatida e’tirof etadi.
Shuningdek, so‘nggi yillarda mamlakatimizda oila institutini mustahkamlash, ajrimlarning
oldini olish, oilaviy madaniyatni oshirish va yoshlarni nikohga tayyorlash bo‘yicha keng ko‘lamli
islohotlar amalga oshirilmoqda. Nikoh institutining huquqiy asoslarini
takomillashtirish orqali jamiyatda barqarorlik, hamjihatlik va ijtimoiy adolatni ta’minlashga
erishilmoqda.
Nikoh munosabatlarining huquqiy asoslari Oila kodeksi, Konstitutsiya, Fuqarolik kodeksi
hamda xalqaro huquqiy hujjatlar bilan belgilangan. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 76-
moddasida “Oila jamiyatning asosiy bo‘g‘inidir, u jamiyat va davlat muhofazasida bo‘ladi” deb
belgilangan [2]. Bu norma oilaning davlat himoyasida ekanligini, uning barqaror faoliyati esa jamiyat
taraqqiyotining kafolati ekanligini ko‘rsatadi. Nikohning ijtimoiy mohiyati shundaki, u nafaqat ikki
shaxs o‘rtasidagi shartnoma, balki jamiyatning axloqiy, madaniy va demografik barqarorligini
belgilovchi asosiy omildir. Bundan tashqari, Prezidentning 2022-yil 28-yanvardagi PF-60-son
Oktabr, 2025-Yil
243
farmonida belgilangan “Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi”da sog‘lom va mustahkam oila
barpo etish, yoshlarni ma’naviy va psixologik jihatdan nikohga tayyorlash masalalariga alohida
e’tibor qaratilgan [3]. Ushbu yondashuv oilaviy qadriyatlarning milliy mentalitet asosida
rivojlanishini ta’minlaydi.
Nikoh munosabatlarida xalqaro tajriba ham muhim o‘rin tutadi. Masalan, Germaniya,
Fransiya va Janubiy Koreya tajribasida nikohdan oldingi psixologik tayyorgarlik, huquqiy
maslahatlar va oila maslahatchilari instituti keng joriy qilingan.
Nikohning mustahkamligi ko‘p jihatdan ma’naviyatga tayanadi.
Ma’naviy barkamollik, hurmat, sadoqat, o‘zaro ishonch va mehr — oila barqarorligining tayanchi
hisoblanadi. Shu sababli, nikoh institutini rivojlantirishda huquqiy me’yorlar bilan bir qatorda,
ma’naviy-ma’rifiy ishlarning ham dolzarbligi ortmoqda [4]. Demak, oila mustahkamligi — bu faqat
huquqiy masala emas, balki milliy qadriyatlar, axloq va madaniyatni
yuksaltirish bilan chambarchas bog‘liq jarayondir.
Xulosa qilib aytganda, nikoh munosabatlari – shaxs, jamiyat va davlat o‘rtasidagi uzviy
aloqani ifoda etuvchi muhim institutdir.
U faqat erkak va ayol o‘rtasidagi shaxsiy munosabat emas, balki ijtimoiy mas’uliyat, ma’naviy
barkamollik va huquqiy barqarorlikning kafolatidir. O‘zbekiston Respublikasida nikoh
munosabatlarini tartibga soluvchi
huquqiy baza takomillashib bormoqda, bu esa oila institutining mustahkamlanishiga xizmat
qilmoqda. Kelgusida nikoh va oila sohasidagi islohotlarni yanada chuqurlashtirish, oilaviy
nizolarning oldini olish, yoshlarni nikohga tayyorlash hamda oilaviy mas’uliyatni oshirish
bo‘yicha kompleks yondashuv zarur. Zero, mustahkam oila – kuchli jamiyatning poydevoridir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Oila kodeksi
2.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF-60-son Farmoni.
4.
Rasulov A. “Oila huquqi asoslari”. – Toshkent: TDYU nashriyoti, 2021.
