Oktabr, 2025-Yil
244
O‘ZBEK ADABIYOTIDA TARIXIY ROMAN JANRINING SHAKLLANISHI VA
A.QODIRIY IJODINING O‘RNI
Chilmurzayeva Maftuna Abdumannon qizi
“Alfraganus University” nodavlat oliy ta’lim muassasasi
Xorijiy filologiya kafedrasi o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.17404084
Annotatsiya.
Ushbu tezisda o‘zbek adabiyotida tarixiy roman janrining shakllanish jarayoni,
uning ijtimoiy-madaniy omillari hamda Abdulla Qodiriy ijodining bu jarayondagi o‘rni tahlil
qilinadi. Muallif A.Qodiriy romanlarining badiiy xususiyatlari, tarixiy realizm va milliy tafakkur
uyg‘unligi orqali o‘zbek romanchiligi rivojiga qo‘shgan hissasini yoritadi. Tadqiqotda tarixiy roman
janrining milliy adabiyotdagi ahamiyati va Qodiriy merosining bugungi o‘zbek adabiyoti
taraqqiyotiga ta’siri ilmiy asosda ko‘rsatib berilgan.
Kalit so‘zlar:
tarixiy roman, milliy uyg‘onish, badiiy obraz, realizm, milliy o‘zlik, Abdulla
Qodiriy, tarixiy tafakkur.
Kirish
O‘zbek adabiyotining taraqqiyot tarixida tarixiy roman janri alohida o‘rin tutadi. Ushbu janr
millatning o‘z o‘tmishini badiiy talqin qilish, tarixiy shaxslar faoliyatini, davr muhitini va xalq
ruhiyatini adabiy obrazlar orqali ko‘rsatish imkonini beradi. Tarixiy roman o‘z davrining ijtimoiy-
siyosiy jarayonlarini yoritish bilan birga, o‘quvchini milliy o‘zlikni anglash, tarixiy xotirani tiklash
va ajdodlar merosini qadrlashga undaydi. Shu bois, tarixiy romanlar har bir xalq adabiyotida muhim
ijtimoiy-badiiy hodisa sifatida shakllangan.
O‘zbek adabiyotida tarixiy roman janrining shakllanishi XX asr boshlariga to‘g‘ri keladi. Bu
davr o‘zbek xalqining siyosiy va madaniy hayotida uyg‘onish, milliy o‘zlikni anglash,
ma’rifatparvarlik g‘oyalarining kuchayishi bilan tavsiflanadi. Aynan shu jarayonda adabiyotda yangi
shakl va janrlarga, xususan, tarixiy romanga ehtiyoj paydo bo‘ldi. Tarixiy roman xalq hayotidagi
muhim burilishlarni, ijtimoiy o‘zgarishlarni, millat taqdirini belgilovchi shaxslar obrazini yoritish
uchun eng qulay janr sifatida shakllandi.
O‘zbek adabiyotida bu janrning asoschisi sifatida Abdulla Qodiriy alohida e’tirof etiladi.
Uning “O‘tgan kunlar” (1925) romani nafaqat o‘zbek romanchiligining ilk namunasi, balki butun
o‘zbek adabiyoti tarixida milliy tarixiy roman janrining poydevorini qo‘ygan asardir. A.Qodiriy o‘z
asarlarida o‘zbek xalqining XIX asr oxiri – XX asr boshlaridagi hayotini, ijtimoiy munosabatlar,
turmush tarzi, urf-odatlar va milliy ongdagi o‘zgarishlarni teran tasvirlab berdi. “O‘tgan kunlar” va
“Mehrobdan chayon” romanlarida yozuvchi tarixni faqat faktlar asosida emas, balki xalq ruhiyati,
o‘tmish saboqlari va milliy qadriyatlar nuqtayi nazaridan tahlil qildi.
A.Qodiriy ijodi o‘zbek adabiyotida realizm, tarixiylik va ijtimoiylikning uyg‘unlashuvi,
badiiy tahlilning chuqurlashuvi, obraz yaratish mahoratining yuksalishi bilan ahamiyatlidir. Uning
tarixiy romanlari orqali o‘zbek xalqining milliy o‘zligini anglash jarayoni adabiyot orqali badiiy
shakl oldi. Shu ma’noda A.Qodiriy ijodi nafaqat o‘z davri uchun, balki bugungi kunda ham milliy
ong, tarixiy xotira va madaniy o‘zlikni rivojlantirishda beqiyos ahamiyat kasb etadi.
Oktabr, 2025-Yil
245
Asosiy qism
Tarixiy roman janrining shakllanishi har bir xalq adabiyotida ijtimoiy, madaniy va siyosiy
o‘zgarishlar bilan chambarchas bog‘liq. XX asr boshlaridagi o‘zbek adabiyotida bu jarayon milliy
uyg‘onish harakati, jadidchilik g‘oyalari va ma’rifatparvarlik ruhining kuchayishi bilan izohlanadi.
Shu davrda yozuvchilar xalqning o‘tmishdagi boy tarixini, milliy qadriyatlarini eslash, tarixdan saboq
olish g‘oyasini ilgari surdilar.
Aynan shu ijtimoiy muhitda tarixiy roman janri shakllandi. O‘zbek yozuvchilari tarixiy
mavzular orqali xalqni o‘zligini anglashga, millat g‘ururini qayta tiklashga undashni maqsad qildilar.
Bu esa badiiy adabiyotning yangi shakl — roman janriga murojaat qilish zaruratini tug‘dirdi. Chunki
roman shakli inson taqdiri, jamiyat hayoti, tarixiy jarayonlar va ularning o‘zaro bog‘liqligini keng
qamrovda yoritish imkonini berardi.
O‘zbek romanchiligining dastlabki namunalari ma’rifiy va ijtimoiy ruhda yozilgan bo‘lsa-da,
keyinchalik tarixiy mazmun chuqurlashdi. Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Fitrat kabi adiblar tarixni
faqat o‘tmishni yoritish uchun emas, balki hozirgi zamonni tahlil qilish, xalqni o‘z o‘tganidan saboq
olishga chaqirish vositasi sifatida ishlatdilar. Shu ma’noda tarixiy roman o‘zbek milliy adabiyotining
ma’naviy poydevoriga aylandi.
Abdulla Qodiriy (1894–1938) o‘zbek adabiyotida tarixiy roman janrining asoschisi sifatida
tan olingan. Uning “O‘tgan kunlar” (1925) asari o‘zbek romanchiligi tarixida yangi bosqichni
boshlab berdi. Asarda yozuvchi XIX asrning ikkinchi yarmi — Buxoro amirligi, Qo‘qon xonligi va
Turkiston o‘lkasining ijtimoiy-siyosiy hayotini badiiy tahlil etadi. Asar qahramonlari — Otabek,
Kumush, Zaynab, Yusufbek hoji, Hasanali kabi obrazlar orqali o‘sha davr ijtimoiy ongidagi
o‘zgarishlar, milliy ma’naviyatdagi uyg‘onish, urf-odatlar va islohotlar zarurati yoritiladi.
“O‘tgan kunlar” romanining badiiy yutug‘i shundaki, Qodiriy tarixiy voqealarni faqat
xronologik ketma-ketlikda emas, balki insoniy taqdirlar orqali, ijtimoiy ziddiyatlar fonida tasvirlaydi.
Shu tarzda u o‘zbek tarixiy romaniga chuqur psixologizm, ijtimoiy konflikt va badiiy umumlashma
olib kirdi. Roman o‘tmishni yoritish bilan birga, zamonaviy o‘zgarishlarga ham ishora qiladi.
Keyingi asari —
“Mehrobdan chayon”
(1929) esa Qodiriyning tarixiy roman janrini yanada
mukammal darajaga olib chiqdi. Bu asarda yozuvchi diniy aqidaparastlik, jaholat, nodonlik va
adolatsizlik muammolarini tarixiy voqealar orqali ko‘rsatadi. “Mehrobdan chayon” tarixiy roman
bo‘lishi bilan birga, ma’rifatparvarlik ruhi bilan sug‘orilgan falsafiy asardir. Qodiriy o‘z asarlari
orqali xalqni tafakkur, ma’rifat va milliy uyg‘onishga da’vat etdi.
A.Qodiriy romanlarining yana bir o‘ziga xos jihati —
til va uslubdagi tabiiylik
dir. U xalq
tilidan, xalqona iboralardan mahorat bilan foydalangan. Shuningdek, tarixiy faktlar bilan badiiy
to‘qimani uyg‘unlashtira olgan. Shu jihatdan Qodiriy nafaqat o‘zbek adabiyotida, balki butun turkiy
xalqlar adabiyotida tarixiy roman janrining rivojiga katta ta’sir ko‘rsatgan adibdir.
A.Qodiriy tarixiy romanlarida o‘tgan asr voqealari orqali xalqni o‘z tarixini bilishga, uni
hurmat qilishga chaqirdi. Yozuvchi tarixni badiiy tahlil qilish orqali milliy ongni uyg‘otdi, o‘zbek
xalqining o‘zligini anglash jarayoniga kuchli turtki berdi.
Shuningdek, uning asarlari o‘zbek romanchiligida
badiiy tahlil, obraz psixologiyasi, tarixiy
realizm
tamoyillarini shakllantirdi. A.Qodiriy o‘z romanlari orqali milliy adabiyotda zamonaviy
roman an’analarining poydevorini yaratdi.
Oktabr, 2025-Yil
246
Bugungi kunda ham Qodiriy asarlari o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. Ular milliy o‘zlikni
anglash, tarixiy haqiqatni bilish va adabiyotning ma’naviy missiyasini tushunishda muhim o‘rin
tutadi.
Xulosa
Abdulla Qodiriy ijodi o‘zbek adabiyoti tarixida tub burilish yasagan, milliy roman
maktabining poydevorini qo‘ygan hodisadir. U yaratgan “O‘tgan kunlar” va “Mehrobdan chayon”
romanlari o‘zbek xalqining tarixiy hayoti, milliy o‘zligi va ma’naviy qadriyatlarini badiiy jihatdan
talqin etish orqali yangi adabiy bosqichni boshlab berdi. Yozuvchi tarixiy voqealarni shunchaki
yoritish bilan cheklanmay, ularni inson taqdiri, jamiyat hayoti, axloqiy tanlov va ma’naviy
qadriyatlar prizmasidan tahlil qilgan. Shu bois Qodiriy asarlari bugungi kunda ham o‘z estetik va
ma’naviy ahamiyatini yo‘qotmagan.
A.Qodiriy o‘z asarlari orqali o‘zbek xalqiga tarixdan saboq olish, o‘zligini anglash va
ma’naviy uyg‘onishga intilish zarurligini uqtirdi. Uning asarlarida tarixiy realizm, psixologik
chuqurlik, badiiy obrazlilik va milliylik uyg‘unlashgan. Shu jihatdan adib o‘zbek adabiyotini jahon
adabiy jarayonining ajralmas qismiga aylantirdi.
Bugungi kunda tarixiy roman janri o‘zbek adabiyotida yangi bosqichda rivojlanmoqda.
Murod Muhammad Do‘st, Tog‘ay Murod, Isajon Sulton, Xurshid Do‘stmuhammad kabi yozuvchilar
asarlarida Qodiriy an’analarining davomiyligi yaqqol ko‘zga tashlanadi. Bu esa A.Qodiriyning ijodiy
merosi nafaqat o‘tgan asr, balki hozirgi zamon o‘zbek adabiyotining ham ma’naviy tayanchidir.
Umuman olganda, A.Qodiriy ijodi o‘zbek milliy adabiyotining tarixiy-badiiy tafakkurini
shakllantirgan, tarixiy roman janrini mustaqil yo‘nalishga aylantirgan, xalqning o‘z tarixini sevish va
qadrlash hissini yuksaltirgan ulug‘ merosdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Qodiriy A.
O‘tgan kunlar
. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at
nashriyoti, 1992.
2.
Qodiriy A.
Mehrobdan chayon
. – Toshkent: O‘zbekiston, 1993.
3.
Karimov I.A.
Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch
. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
4.
Nazarov B.
O‘zbek romanchiligi taraqqiyoti
. – Toshkent: Fan, 1988.
5.
Qo‘chqorov H.
O‘zbek adabiyotida tarixiy roman janri
. – Toshkent: Universitet, 2015.
6.
Xudoyberdiyev O.
Abdulla Qodiriy va o‘zbek romanchiligi maktabi
. – Toshkent: Yangi asr
avlodi, 2017.
