Oktabr, 2025-Yil
261
MUSIQA DARSLARIDA O’QUVCHILARNING FANGA BO’LGAN QIZIQISHLARINI
OSHIRISH
Ummatkulov Botir
Guliston ixtisoslashtirilgan san’at maktabi o’qituvchisi
Kushbakova Munavvar
Boshlang’ich ta’lim o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.17404180
Annotatsiya.
Ushbu maqola musiqa darslarida o’quvchilarning fanga bo’lgan qiziqishlarini
yanada oshirish borasida bo’lib, turli hil metodlar va tavsiyalar berilib borilgan.
Kalit so’z:
musiqa, san’at, motivatsiya, temp, ovoz, sokinlik, jo’shqinlik.
Abstract.
This article is about further increasing students' interest in the subject in music
lessons, and various methods and recommendations are given.
Keywords:
music, art, motivation, tempo, sound, calmness, enthusiasm.
Musiqa darslarida o‘quvchilarning san’atga bo‘lgan qiziqishini oshirish uchun murakkab
tizimlar yoki ko‘p tayyorgarlik talab qilinmaydi. Eng avvalo, sinfda iliq va qo‘llab-quvvatlovchi
muhit yaratish muhim. O‘quvchi o‘z ovozidan uyalmasligi, ritmni adashishdan qo‘rqmasligi,
savollariga masxara qilinmasligini his qilishi kerak. Buning eng oddiy yo‘li — dars boshida qisqa
salomlashuv, kayfiyat so‘rovi va bir-ikki ijobiy motivatsion gap aytishdir. O‘qituvchi “bugun
musiqada yangi narsani sinab ko‘ramiz, xohlaganingizcha xato qilishingiz mumkin, xatolar ham
o‘rganishga yordam beradi” kabi so‘zlar bilan boshlasa, bolalar erkinlashadi. Shundan keyin darsdagi
barcha kichik mashg‘ulotlar yaxshiroq natija beradi.
Musiqa tinglash qiziqishni tez uyg‘otadi. Murakkab asarlarni tanlash shart emas; 1–2
daqiqalik parchalar yetarli. Ularda milliy kuylar, tanish xalq qo‘shiqlari yoki bolalarga yaqin
mavzudagi zamonaviy musiqalar bo‘lishi mumkin. Tinglagach, o‘qituvchi uchta sodda savol beradi:
tezmi yoki sekinmi, quvonchli kayfiyatmi yoki sokinmi, qaysi asbob ovozini eshitdingiz? Shu qisqa
savollar orqali o‘quvchilar musiqa elementlarini sezishni, til bilan ifodalashni va o‘z didini
tushuntirishni mashq qiladi. Agar imkon bo‘lsa, o‘sha parchaning asbobsiz variantini yoki boshqa
ijrodagi qismini ham eshittirish mumkin, bu solishtirish ko‘nikmasini oshiradi.
Kuylashda eng muhimi — ovozni isinish. Bir necha daqiqa “do–re–mi–fa–sol” kabi oddiy
pog‘onalar, yumshoq nafas mashqlari va kichik intonatsion o‘yinlar yetarli. Keyin oson qo‘shiq
tanlanadi: qisqa, takrorlanuvchi misralarga ega, diapazoni keng bo‘lmagan qo‘shiq ma’qul. Avval
o‘qituvchi namoyish qiladi, keyin sinf birgalikda kuylaydi, shundan so‘ng kichik guruhlar yoki
juftliklar navbat bilan ijro etadi. Kimdir uyalib qolsa, umumiy kuylash davomida sekin-asta
qo‘shilib borishiga sharoit yaratish kerak. Qo‘shiq matnini darsning mazmuni bilan bog‘lash ham
foydali: masalan, mehnatsevarlik, do‘stlik yoki tabiatni asrash haqida. Shunda musiqa darsi boshqa
fanlar va tarbiya vazifalari bilan uyg‘unlashadi. Ritm mashqlari darsni jonlantiradi. Asbob bo‘lmasa
ham, chapak, oyoq bilan vaqt bosish, stolga engil zarb berish yetarli. O‘qituvchi qisqa naqsh chaladi,
o‘quvchilar takrorlaydi. Keyin guruhlar o‘z ritmini o‘ylab topadi va sinfga namoyish etadi. Juda
oddiy qoidalar ishlaydi: to‘rt zarbli naqshni ikki marta takrorlash, pauza qo‘shish, kuchli zarbni
ajratish. Ritm o‘yinlarida tartib muhim: navbatni saqlash, bir-birini tinglash, jamoa bilan bir vaqtda
Oktabr, 2025-Yil
262
boshlash va tugatish. Bu kichik intizomiy ko‘nikmalar keyin kuylash va ijod jarayonida ham yordam
beradi.
Ijodiy faoliyatni murakkablashtirmaslik kerak. 3–4 kishilik guruhlar 4–8 taktlik kichik kuy
yoki ritm kompozitsiyasi tuzishi mumkin. Ular tanish qo‘shiqning oxiriga o‘z ritmini qo‘shishi yoki
qo‘shiq orasida qisqa “javob” yaratishi mumkin. “Qanday asbob ishlatamiz?” degan savolga oddiy
javoblar ham mos keladi: quti-baraban, qoshiq, kalitlar, stol, qog‘ozni shitirish. Asosiy maqsad —
har bir o‘quvchi ijod jarayonida o‘z hissasini qo‘shsin. G‘oya juda oddiy bo‘lsa ham, o‘zi yaratgan
narsaning ijro etilgani bolaga kuchli motivatsiya beradi. Dars tuzilmasini sodda va barqaror usulda
olib borish foydali. Masalan, 45 daqiqada shunday ketma-ketlik bo‘lishi mumkin: bir daqiqa kayfiyat
so‘rovi, ikki daqiqa tinglash, besh daqiqa isinish, o‘n daqiqa kuylash, o‘n daqiqa ritm, o‘n daqiqa
guruh ijodi, besh daqiqa yakuniy fikr va kichik baholash. Har bir bosqichda aniq vazifa bor:
tinglashda elementlarni farqlash, isinishda ovozni tayyorlash, kuylashda aniqlik, ritmda bir vaqtlilik,
ijodda hamkorlik, yakunda refleksiya. Shu oddiy tuzilma har darsda takrorlansa, bolalar nima
kutishini biladi va ishtiyoq bilan tayyor turadi.
Baholashda murakkab jadval va uzun mezonlar talab qilinmaydi. Uchta oddiy belgi kifoya:
tinglashda faol ishtirok, kuylashda qatnashish, ritm yoki ijodda hissa. Har biriga bitta stiker yoki
kichik ball berish mumkin. Haftaning oxirida o‘quvchi o‘zi haqidagi kichik xulosani aytadi: “men bu
hafta yangi ritm o‘yladim”, “qo‘shiqda balandroq kuylashni mashq qildim”, “tinglashda asbobni
topishni o‘rgandim”. Bu yondashuv o‘zini baholashni o‘rgatadi va ichki motivatsiyani
mustahkamlaydi.
Resurslar masalasini kattalashtirmaslik lozim. Telefon yoki oddiy karnay orqali audio yetarli,
stol va chapak bilan ritm qilish mumkin, qog‘oz va plastik idishlardan sodda asboblar yasash ham
darsning bir qismi bo‘la oladi. Muhimi, dars harakatda bo‘lsin: ko‘proq namoyish, kamroq uzun
tushuntirish. O‘quvchi ko‘rib, eshitib, darhol takrorlay olsin. Shu tarzda qisqa, tez va quvnoq
mashg‘ulotlar almashib boradi va vaqt sezilmay o‘tadi.
Tarbiyaviy jihatni ham unutmaslik zarur. Qo‘shiqlar mazmunini hayotiy odatlar bilan
bog‘lash, masalan, mehnatsevarlik, do‘stlik, kattaga hurmat, tabiatni asrash kabi g‘oyalarni qo‘shiq
misralari orqali muhokama qilish natijani mustahkamlaydi. Bir-ikki savol yetarli: “bu qo‘shiq nimani
eslatadi?”, “ertaga uyda qaysi odatni sinab ko‘rasiz?” Shunda musiqiy faoliyatlar kundalik hayotga
ulanadi va darsning foydasi ko‘rinadi. Dars oxirida doimiy yakuniy savol bo‘lishi foydali: “bugun
eng yoqqan daqiqa qaysi?” yoki “ertaga yana nimani takrorlamoqchisiz?” Shu kichik refleksiya
o‘quvchi ongida darsning mazmunini mustahkamlaydi. Agar vaqt bo‘lsa, uyga ham juda oddiy
topshiriq berish mumkin: “uyda uch marta sekin ‘do–re–mi’ aytib mashq qiling” yoki “sevimli
qo‘shiqingizdan bitta satrni eslab keling”. Bu topshiriqlar murakkab bo‘lmasligi, qisqa va
bajariladigan bo‘lishi kerak.
Xulosa shuki, musiqa darslarida qiziqishni oshirish uchun eng asosiy omillar — do‘stona
muhit, sodda va qisqa faoliyatlar, muntazamlik va kichik muvaffaqiyatlarni darhol e’tirof etishdir.
Tinglash, kuylash, ritm va kichik ijod bir dars ichida almashinib tursa, bolalar zerikmaydi. Har bir
o‘quvchi o‘zini ko‘rsatishga imkon topadi: kimdir ovoz bilan, kimdir ritm bilan, boshqasi esa fikri
bilan. Shunday oddiy, lekin izchil yondashuv san’atga bo‘lgan ichki qiziqishni uyg’otadi va bolani
musiqiy jihatdan tarbiyalaydi.
