439
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
“YETTI PIR” ZIYORATI – O‘ZBEKISTON TURIZM SOHASINING MUHIM
YO‘NALISH
Muhammadjon Atoyev
Bahouddin Naqshband
ilmiy-tadqiqot markazi yetakchi ilmiy xodimi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17411883
Annotatsiya.
Buxoro yurtimizning eng qadimiy va boy tarixga ega shaharlaridan biridir.
Buxorodagi “Yetti Pir” ziyoratgohining har biridagi boy tarix va misilsiz go‘zallik
shahar jozibasini yanada orttiradi.
Ushbu maqolada O‘zbekistonda ziyorat turizmining
rivojlanishida “Yetti Pir” ziyoratgohlarining tutgan o‘rni, tarixiy ildizlari va zamonaviy
ahamiyati haqida so‘z yuritiladi. Ziyorat yo‘nalishining diniy, madaniy va ijtimoiy jihatlari tahlil
qilinib, uning turizm infratuzilmasini boyitishdagi roli yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
Yetti Pir, ziyorat turizmi, Buxoro, tasavvuf, Naqshbandiya, ma’naviy meros,
diniy qadriyatlar, turizm infratuzilmasi, ziyoratchilar.
"YETTI PIR" PILGRIMAGE – AN IMPORTANT DIRECTION OF
UZBEKISTAN'S TOURISM INDUSTRY
Annotation.
Bukhara is one of the most ancient and historically rich cities in our
Republic. The rich history and unique beauty of each of the “Yetti Pir” pilgrimage sites in
Bukhara further enhance the city’s appeal. This article discusses the role, historical roots, and
modern significance of the “Yetti Pir” pilgrimage sites in the development of spiritual and
educational tourism in Uzbekistan. The religious, cultural, and social aspects of the pilgrimage
route are analyzed, and its role in enriching the tourism infrastructure is highlighted.
Keywords:
Yetti Pir, pilgrimage tourism, Bukhara, Sufism, Naqshbandi order, spiritual
heritage, religious values, tourism infrastructure, pilgrims.
ПАЛОМНИЧЕСТВО "ЕТТИ ПИР" – ВАЖНОЕ НАПРАВЛЕНИЕ
ТУРИСТИЧЕСКОЙ ОТРАСЛИ УЗБЕКИСТАНА
Аннотация.
Бухара – один из древнейших и исторически богатых городов нашей
республики. Богатая история и неповторимая красота каждого из мест паломничества
«Йетти Пир» в Бухаре придают городу ещё большую привлекательность. В данной
статье рассматриваются роль, исторические корни и современное значение мест
паломничества «Йетти Пир» в развитии духовно-познавательного туризма в
Узбекистане. Анализируются религиозные, культурные и социальные аспекты
паломнического маршрута, а также подчеркивается его роль в развитии туристической
инфраструктуры.
Ключевые слова:
Семь Пиров, паломнический туризм, Бухара, суфизм,
Накшбандия, духовное наследие, религиозные ценности, туристическая инфраструктура,
паломники.
KIRISH
O‘zbekiston qadimdan buyuk sivilizatsiyalar, ilm va madaniyat markazi sifatida tanilgan
yurt hisoblanadi. Bu zaminda o‘tgan ming yilliklar davomida din, falsafa, adabiyot, san’at va
ilm-fan sohalarida jahon tamadduniga beqiyos hissa qo‘shgan ulug‘ zotlar yashab o‘tgan. Islom
dini O‘zbekiston xalqi hayotida chuqur ildiz otgan bo‘lib, u xalqning dunyoqarashi, ma’naviyati
va turmush tarzida o‘chmas iz qoldirgan.
440
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Shu sababdan ham mamlakatimizda diniy-ma’naviy qadriyatlar bilan bog‘liq joylar,
avliyolar maqbaralari va tarixiy ziyoratgohlar juda ko‘p uchraydi.
Bugungi kunda O‘zbekiston o‘zining boy ma’naviy merosi, qadimiy madaniyati va
tarixiy yodgorliklari bilan nafaqat mintaqaviy, balki xalqaro miqyosda ham e’tirof etilmoqda.
Turizm sohasi, xususan ziyorat turizmi, bu merosni dunyoga tanitishda muhim vosita
bo‘lib xizmat qilmoqda. Ziyorat turizmi diniy va ma’naviy qadriyatlarni o‘rganish, tarixiy
obidalarni ziyorat qilish, xalqimizning ruhiy dunyosi bilan tanishish imkonini beradi. Bu
yo‘nalish mamlakat iqtisodiyoti, ijtimoiy hayoti va madaniy aloqalarini rivojlantirishda katta
salohiyatga ega.
Shu o‘rinda, “Yetti Pir” ziyorati O‘zbekistonning eng mashhur va qadimiy ziyorat
yo‘nalishlaridan biri sifatida alohida o‘rin tutadi. “Yetti Pir” tushunchasi asrlar davomida Buxoro
vohasida shakllangan tasavvuf maktabi, ya’ni Naqshbandiya tariqati bilan chambarchas
bog‘liqdir. Ushbu tariqatning asoschilari va rivojlantiruvchilari bo‘lgan yetti buyuk shayx – xalq
orasida “pirlar” nomi bilan ulug‘lanadi. Ularning hayoti, faoliyati va qoldirgan ma’naviy merosi
nafaqat islom tafakkurining, balki butun insoniyatning ruhiy boyligiga aylangan.
“Yetti Pir” ziyorat an’anasi xalq orasida asrlar davomida davom etib kelmoqda. U diniy
e’tiqod va ma’naviy tarbiyani birlashtirgan noyob hodisadir. Ziyoratning asosiy maqsadi –
avliyolarning hayoti, ularning ta’limotlari va insonparvarlik g‘oyalaridan saboq olish, qalbni
poklash va ezgulik sari yo‘nalish olishdir. Har yili minglab yurtdoshlarimiz hamda xorijiy
ziyoratchilar Buxoroga tashrif buyurib, “Yetti Pir” zanjiridagi muqaddas maskanlarni ziyorat
qiladilar. Bu esa, o‘z navbatida, mamlakatimizda ziyorat turizmini rivojlantirish, infratuzilmani
kengaytirish va xalqaro hamkorlikni kuchaytirish imkonini bermoqda.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston hukumati tomonidan ziyorat turizmini rivojlantirishga katta
e’tibor qaratilmoqda. Mamlakat Prezidenti tashabbusi bilan qabul qilingan “Ziyorat turizmini
rivojlantirish konsepsiyasi”, bu sohada zamonaviy infratuzilma yaratish, xalqaro turistlar oqimini
oshirish va madaniy meros obyektlarini asrashni ko‘zda tutadi. Ayniqsa, Buxoro, Samarqand,
Termiz, Xiva, Toshkent kabi shaharlar ziyorat turizmining markazlariga aylangan. “Yetti Pir”
ziyorati ana shu umumiy jarayonning yorqin namunasi sifatida diniy-ma’naviy merosni asrab-
avaylash, xalqimizning o‘zligini anglash hamda turizm sohasida yangi imkoniyatlar yaratish
bilan bevosita bog‘liq. Bu yo‘nalish nafaqat diniy e’tiqodga asoslangan safar, balki milliy
identitetni mustahkamlovchi, tarixiy xotirani tiklovchi va ma’naviy yangilanishni targ‘ib etuvchi
vosita sifatida ham katta ahamiyatga ega.
Shunday qilib, “Yetti Pir” ziyorati O‘zbekiston turizm sohasining muhim
yo‘nalishlaridan biri sifatida, diniy, ma’naviy, madaniy va iqtisodiy jihatlarni uyg‘unlashtirgan
kompleks hodisadir. Ushbu maqolada ana shu ziyorat an’anasining tarixiy ildizlari, bugungi
kundagi holati va uning turizm sohasidagi o‘rni atroflicha tahlil qilinadi.
“Yetti Pir” an’anasining kelib chiqishi va tarixiy ildizlari.
O‘zbekistonning ma’naviy
hayotida ziyorat maskanlari, xususan, “Yetti Pir” an’anasi muhim o‘rin tutadi. “Yetti Pir”
deganda Buxoro viloyati hududida yashab o‘tgan, islom va tasavvuf ilmining yirik
namoyandalari bo‘lgan yetti nafar avliyo nazarda tutiladi. Ular: Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniy,
Xoja Orif Revgariy, Mahmud Anjir Fag‘naviy, Ali Romitoniy (Azizon), Bobo Samosiy, Sayyid
Amir Kulol va Bahouddin Naqshband Buxoriydir. Ushbu zotlar tasavvufning “Naqshbandiya”
tariqati rivojida beqiyos o‘rin egallagan. Ularning g‘oyaviy merosi — “dil ba yoru, dast ba kor”
(ya’ni, “ko‘ngil Yor bilan, qo‘l ishda bo‘lsin”) — bugungi kunda ham insonni mehnatsevarlik,
halollik, sabr, tozalik, insonparvarlik kabi qadriyatlarga undaydi.
441
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
“Yetti Pir” an’anasi XIII–XIV asrlarda shakllangan bo‘lib, u nafaqat diniy, balki falsafiy-
ma’naviy yo‘nalish sifatida butun Markaziy Osiyo mintaqasida keng yoyilgan. Har bir “pir” o‘z
maktabi, o‘z xazrati, o‘z hikmati bilan ajralib turadi. Masalan, Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniy
tariqat asoslarini yaratgan bo‘lsa, Bahouddin Naqshband uni mukammallashtirib, xalq orasida
keng yoyilishiga sababchi bo‘lgan. Ziyoratchilar orasida “Yetti Pir”ni ketma-ket ziyorat qilish
“ruhan poklanish”ning eng oliy darajasi sifatida qaraladi. Buxoroga tashrif buyurgan har bir
sayyoh ushbu yetti muqaddas joyni ziyorat etishni o‘ziga sharaf deb biladi. Shuning uchun ham
“Yetti Pir yo‘li” O‘zbekistonning eng qadimiy ziyorat marshrutlaridan biri sifatida tan olingan.
Buxoro – tarix, e’tiqod va zamonaviylik uyg‘unlashgan maskan.
Buxoro qadimdan
“Muqaddaslar shahri” sifatida tanilgan. Uning har bir ko‘chasi, har bir toshi tarix va
ma’naviyatdan so‘zlaydi. Bu yerda 140 dan ortiq me’moriy yodgorliklar mavjud bo‘lib, ular
orasida Minorai Kalon, Mir Arab madrasasi, Ark qal’asi, Sitorai Mohi Xosa saroyi kabi tarixiy
obidalar jahon miqyosida mashhur.
Shu bilan birga, Buxoro O‘zbekistonning asosiy ziyorat turizmi markaziga aylangan.
2025-yilning dastlabki 8 oyida Buxoroga 1,4 milliondan ortiq xorijiy va 1,5 milliondan ziyod
mahalliy sayyohlar tashrif buyurgan. Shahar hududida 64 ta yangi joylashtirish maskani
(mehmonxona, xostel, oilaviy mehmon uylari) ishga tushirilgan va 22 ta yangi turoperator
faoliyat boshlagan.
Shuningdek, Buxoro shahrida o‘tkazilayotgan biyennale ko‘rgazmalari, madaniy festival
va xalqaro tadbirlar uning turistik jozibasini yanada oshirmoqda. Masalan, “Bahouddin
Naqshband xotirasiga bag‘ishlangan xalqaro forum” yil sayin yuzlab xorijlik olimlar, sayyohlar
va ziyoratchilarni jalb qilmoqda. Bu tadbirlar orqali O‘zbekistonning ma’naviy merosi xalqaro
miqqiyosda targ‘ib qilinmoqda. Ziyorat turizmining rivoji natijasida Buxoroda yangi yo‘nalishlar
— “eko-turizm”, “oilaviy turizm”, “gastronomik turizm” va “tarixiy-ma’naviy turizm”
shakllanmoqda. Bu esa shahar iqtisodiyotiga sezilarli daromad keltirib, mahalliy aholining
bandligini ta’minlamoqda.
O‘zbekiston turizmidagi rekord o‘sish va xalqaro e’tirof.
So‘nggi yillarda
O‘zbekiston hukumati turizmni milliy iqtisodiyotning ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida
rivojlantirishga alohida e’tibor qaratmoqda. Bu sa’y-harakatlar o‘z samarasini bermoqda.
2025-yil aprel oyidan boshlab, O‘zbekiston har oyda 1 milliondan ortiq xorijiy turistni
qabul qilmoqda. Shu yilning to‘qqiz oyi davomida 8,6 milliondan ortiq turist mamlakatga tashrif
buyurgan bo‘lib, bu o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 112,5 foiz o‘sishni tashkil etadi.
Davlatlar kesimida turistlar oqimining o‘sishi quyidagicha:
Buyuk Britaniyadan – 2,6 barobar,
Qatardan – 6,2 barobar,
AQShdan – 3 barobar,
Fransiyadan – 2,9 barobar,
Rossiyadan – 2,1 barobar,
Vengriyadan – 3,3 barobar,
Germaniyadan – 2,5 barobar,
Polshadan – 6,2 barobar.
1
Bundan tashqari, 2025-yilda turistik xizmatlar eksporti hajmi 3,6 milliard AQSh
dollaridan oshib, tarixiy rekord o‘rnatdi.
1
Turizm qo‘mitasi 2025-yil hisobotlari.
442
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Bu O‘zbekistonning xalqaro turizm bozoridagi raqobatbardoshligini ko‘rsatib,
mamlakatni Markaziy Osiyoning eng jozibali turizm markazlaridan biriga aylantirdi.
Mazkur o‘sish, avvalo, ziyorat turizmi, jumladan “Yetti Pir” yo‘nalishi bilan bevosita
bog‘liq. Chunki xorijiy turistlar orasida O‘zbekistonning ma’naviy ziyorat joylariga — Buxoro,
Samarqand, Termiz va Xorazmga bo‘lgan qiziqish sezilarli darajada oshgan.
“Yetti Pir” ziyorat yo‘nalishining ma’naviy, madaniy va iqtisodiy ahamiyati.
“Yetti
Pir” ziyorati nafaqat diniy, balki madaniy-ma’rifiy hodisa sifatida ham muhimdir. Bu ziyorat
inson qalbini poklaydi, milliy o‘zlikni anglash va ajdodlar merosiga hurmatni mustahkamlaydi.
Shu boisdan, har yili nafaqat O‘zbekiston, balki qo‘shni davlatlardan ham minglab
ziyoratchilar Buxoroga tashrif buyuradi.
Ma’naviy jihatdan, “Yetti Pir” ziyorati insonni sabr, diyonat, halollik, mehnatsevarlik,
insonparvarlik kabi qadriyatlarga chorlaydi. U xalqning ma’naviy immunitetini mustahkamlaydi,
yoshlar ongida milliy faxr va vatanparvarlik tuyg‘ularini kuchaytiradi.
Iqtisodiy jihatdan esa, ziyorat turizmi mahalliy tadbirkorlikni rag‘batlantiradi.
Ziyoratchilar oqimi sababli mehmonxonalar, transport xizmatlari, milliy taomlar
markazlari, hunarmandchilik bozorlari faoliyati kengaymoqda. “Yetti Pir” yo‘nalishidagi har bir
maskan atrofida yangi ish o‘rinlari yaratilmoqda.
Shuningdek, “Yetti Pir” konsepsiyasi asosida yangi turizm loyihalari amalga
oshirilmoqda. Jumladan, “Yetti Pir – ruhiy poklanish yo‘li” nomli xalqaro brend ishlab
chiqilmoqda, QR-kodli raqamli xaritalar va mobil ilovalar yordamida ziyoratchilar uchun
interaktiv yo‘riqnoma yaratilmoqda. Bu tashabbuslar Buxoroni zamonaviy turizm markaziga
aylantirishda muhim qadam bo‘lib xizmat qilmoqda.
Ziyorat turizmini rivojlantirish istiqbollari.
Kelajakda “Yetti Pir” ziyorat turizmini
yanada rivojlantirish uchun quyidagi yo‘nalishlarda ish olib borish maqsadga muvofiq:
Infratuzilmani modernizatsiya qilish
– ziyoratgohlar atrofida yo‘llarni, yoritish tizimini,
dam olish joylarini yaxshilash;
Axborot texnologiyalarini joriy etish
– har bir ziyorat maskanida elektron gidlar, audio
yo‘riqnomalar yaratish;
Kadrlar tayyorlash
– xorijiy tillarni biladigan, tarix va diniy qadriyatlarni yaxshi
tushunadigan professional gidlar tayyorlash;
Xalqaro hamkorlikni kengaytirish
– UNESCO va ISESCO bilan hamkorlikda “Yetti
Pir”ni jahon madaniy merosi ro‘yxatiga kiritish tashabbusini ilgari surish.
XULOSA
“Yetti Pir” ziyorati O‘zbekistonning ma’naviy, madaniy va iqtisodiy hayotida beqiyos
o‘rin egallaydi. Ushbu ziyorat yo‘nalishi nafaqat diniy e’tiqodni mustahkamlaydi, balki
xalqimizning tarixiy o‘zligini anglash, ajdodlar merosini qadrlash va milliy g‘urur tuyg‘usini
oshirishga xizmat qiladi. “Yetti Pir” orqali inson qalbi poklanadi, ruhiy yangilanish yuzaga
keladi, sabr, halollik va insonparvarlik kabi qadriyatlar yanada mustahkamlanadi.
Kelajakda ziyorat turizmini yanada rivojlantirish uchun quyidagi yo‘nalishlar muhim:
“Yetti Pir yo‘li”ni xalqaro brendga aylantirish, marketing va PR ishlarini
kengaytirish;
raqamli texnologiyalar, mobil ilovalar va elektron gidlar yordamida ziyoratchilar
uchun qulaylik yaratish;
professional gidlar, tarjimonlar va ma’naviy-tarbiya mutaxassislarini tayyorlash;
ekologik va madaniy barqarorlikni ta’minlash orqali ziyoratgohlarni asrash.
443
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Shunday qilib, “Yetti Pir ziyorati – O‘zbekiston turizm sohasining muhim yo‘nalishi”
bo‘lib, u tarix, ma’naviyat va zamonaviy taraqqiyotning uyg‘unlashgan ifodasidir. Bu ziyorat
yo‘nalishi nafaqat milliy, balki xalqaro turizm maydonida O‘zbekistonni taniqli va jozibali
markazga aylantirmoqda. Mamlakatning ma’naviy merosi, tarixiy obidalari va iqtisodiy
salohiyatini uyg‘unlashtiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasida ichki ziyorat
turizmini rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi farmoni.
2.
Islom Ensiklopediyasi. – T., 2019.
3.
Navruzova G., Zoirov E. Buxoroyi sharifning yetti piri. - Toshkent: Muharrir, 2018. 80.
4.
Asrorova L. Tariqatning yetti piri. – Toshkent: O’zbekiston xalqaro islom akademiyasi
2021.
5.
Navruz-zoda Zebiniso (2020). Evaluation of Holy Places of the Regions for the
Development of Pilgrimage Tourism.
6.
https://gov.uz/oz/uzbektourism/sections/statistika
7.
https://www.crescentrating.com/reports/global-muslim-travel-index-2025.html
