444
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
VOYAGA YETMAGANLAR HUQUQLARINI HIMOYA QILISHNING MILLIY VA
XALQARO HUQUQIY ASOSLARI
Yo‘ldoshaliyeva Solixa
Toshkent davlat yuridik universiteti qoshidagi
M.S.Vosiqova nomidagi akademik litsey o’quvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17413747
Annotatsiya.
Ushbu maqolada voyaga yetmaganlar huquqlarini himoya qilish masalasi
huquqiy nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Milliy qonunchilik hamda xalqaro huquq normalarida
bolalar manfaatlarini ta’minlashga doir mexanizmlar, ularning o‘zaro uyg‘unligi va
amaliyotdagi samaradorligi yoritilgan. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasining xalqaro
huquqiy majburiyatlari hamda Bola huquqlari to‘g‘risidagi Konvensiya doirasidagi islohotlar
tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
voyaga yetmaganlar, bola huquqlari, himoya, xalqaro konvensiya, milliy
qonunchilik, ijtimoiy adolat.
NATIONAL AND INTERNATIONAL LEGAL FRAMEWORKS FOR THE
PROTECTION OF THE RIGHTS OF MINORS
Annotation.
This article analyzes the issue of the protection of the rights of minors from
a legal perspective. The mechanisms for ensuring the interests of children in national legislation
and international legal norms, their mutual compatibility and effectiveness in practice are
highlighted. The international legal obligations of the Republic of Uzbekistan and reforms within
the framework of the Convention on the Rights of the Child are also analyzed.
Keywords:
minors, children's rights, protection, international convention, national
legislation, social justice.
НАЦИОНАЛЬНЫЕ И МЕЖДУНАРОДНЫЕ ПРАВОВЫЕ ОСНОВЫ ЗАЩИТЫ
ПРАВ НЕСОВЕРШЕННОЛЕТНИХ
Аннотация.
В статье анализируется проблема защиты прав несовершеннолетних
с правовой точки зрения. Рассматриваются механизмы обеспечения интересов детей в
национальном
законодательстве
и
международно-правовых
нормах,
их
взаимосовместимость и эффективность на практике. Также анализируются
международно-правовые обязательства Республики Узбекистан и реформы в рамках
Конвенции о правах ребенка.
Ключевые слова:
несовершеннолетние, права детей, защита, международная
конвенция, национальное законодательство, социальная справедливость.
KIRISH
Bugungi globallashuv jarayonida inson huquqlari va erkinliklarini ta’minlash masalasi
xalqaro hamjamiyatning eng muhim ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda. Ayniqsa,
jamiyatning eng nozik va himoyaga muhtoj qatlami sanalgan voyaga yetmaganlarning huquq va
manfaatlarini himoya qilish masalasi har bir davlatning ijtimoiy siyosatida alohida o‘rin tutadi.
Chunki bolalar — jamiyatning kelajagi, millatning ma’naviy va intellektual salohiyatini
belgilovchi asosiy omillardandir. Shu bois ularning huquqiy himoyasini ta’minlash nafaqat
davlat siyosati, balki butun jahon miqyosida insoniyat taraqqiyotining kafolatlaridan biri sifatida
qaraladi. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, inson, ayniqsa bola huquqlarini
ta’minlash, ularning erkin rivojlanishi uchun huquqiy, iqtisodiy va ijtimoiy asoslar yaratish
borasida bir qator xalqaro me’yorlarni milliy qonunchilikka tatbiq etdi.
445
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Xususan, 1992-yilda O‘zbekiston Birlashgan Millatlar Tashkilotining
“Bola huquqlari
to‘g‘risida”gi Konvensiyasi
ni ratifikatsiya qilgan ilk davlatlardan biri bo‘ldi. Ushbu hujjat
mamlakatimizda bolalarga oid siyosatni, ularning ta’lim, sog‘lom turmush, shaxsiy xavfsizlik va
ijtimoiy himoya huquqlarini ta’minlash borasidagi chora-tadbirlarni belgilashda asosiy manba
sifatida xizmat qilmoqda.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida voyaga yetmaganlar huquqlarini himoya
qilish bo‘yicha keng qamrovli islohotlar amalga oshirildi. Xususan,
“Bola huquqlari kafolatlari
to‘g‘risida”gi Qonun
,
“Voyaga yetmaganlar ishlari bo‘yicha komissiyalar to‘g‘risida”gi
nizom
, shuningdek, Prezident farmon va qarorlari ushbu sohaning huquqiy asoslarini yanada
mustahkamlab berdi. Bu hujjatlar bola huquqlarini himoya qilishning milliy tizimini
shakllantirish, xalqaro standartlarga mos mexanizmlarni joriy etish, shuningdek, voyaga
yetmaganlar bilan ishlovchi mutasaddi organlar faoliyatini takomillashtirishga xizmat qilmoqda.
Shu bilan birga, xalqaro maydonda qabul qilingan BMT, YUNISEF, Yevropa Kengashi,
Xalqaro Mehnat Tashkiloti kabi tuzilmalarning hujjatlari milliy qonunchilikni boyitib, voyaga
yetmaganlar huquqlarini himoya qilishda umumiy tamoyillarni belgilab bermoqda. Bugungi
kunda ushbu yo‘nalishda xalqaro hamkorlikni chuqurlashtirish, ilg‘or tajribalarni o‘rganish va
ularni O‘zbekiston amaliyotiga joriy etish dolzarb vazifalardan biri sanaladi.
Mazkur maqolada voyaga yetmaganlar huquqlarini himoya qilishga oid milliy
qonunchilikning shakllanish jarayoni, uning xalqaro me’yorlar bilan uyg‘unligi, amaliyotdagi
muammolar hamda ularni bartaraf etish yo‘llari ilmiy tahlil etiladi. Shu orqali nafaqat milliy
tizimning samaradorligini oshirish, balki xalqaro miqyosdagi ilg‘or huquqiy mexanizmlarni
milliy amaliyotga integratsiya qilish masalalariga e’tibor qaratiladi.
O‘zbekiston Respublikasida voyaga yetmaganlar huquqlarini himoya qilishning huquqiy
mexanizmlari Konstitutsiya, qonunlar, Prezident farmonlari, hukumat qarorlari va boshqa
normativ-huquqiy hujjatlar bilan tartibga solinadi. Mamlakatimiz Konstitutsiyasining 65-
moddasida “Ota-onalar farzandlarini voyaga yetgunlariga qadar boqish va tarbiyalashga
majburdirlar”, shuningdek, “Davlat bolalar huquqlarini himoya qiladi” degan norma
mustahkamlab qo‘yilgan. Ushbu qoida voyaga yetmaganlar huquqlarini ta’minlashda davlatning
bevosita mas’uliyatini belgilab beradi.
2019-yil 7-yanvarda qabul qilingan
“Bola huquqlari kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun
ushbu sohadagi eng muhim normativ-huquqiy hujjatlardan biridir. Qonunning asosiy maqsadi –
voyaga yetmaganlarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklarini ta’minlash, ularning sha’ni va
qadr-qimmatini hurmat qilish, zo‘ravonlik, ekspluatatsiya, diskriminatsiya kabi holatlardan
himoya qilishdir. Ushbu qonun asosida O‘zbekiston Respublikasida bola huquqlarini
kafolatlovchi milliy tizim shakllantirildi.
Shuningdek,
“Voyaga yetmaganlar ishlari bo‘yicha komissiyalar to‘g‘risida”gi
nizom
ga muvofiq, ushbu komissiyalar voyaga yetmaganlar huquqlarining buzilishi holatlarini
aniqlash, ularning ijtimoiy reabilitatsiyasini ta’minlash, jinoyatchilikning oldini olish va
profilaktika choralarini ko‘rish bilan shug‘ullanadi. Shu orqali davlat organlari, ta’lim
muassasalari, tibbiyot, ichki ishlar hamda mahalla tizimi o‘rtasida hamkorlikni kuchaytirish
maqsad qilingan.
So‘nggi yillarda amalga oshirilgan islohotlar natijasida
“Bola huquqlari bo‘yicha vakil
(ombudsman)”
instituti tashkil etildi. Ushbu institutning asosiy vazifasi – voyaga
yetmaganlarning buzilgan huquqlarini tiklash, ularning shikoyatlarini ko‘rib chiqish hamda
tegishli organlar faoliyatini muvofiqlashtirishdan iboratdir.
446
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Shuningdek, “Mehribonlik uylari”, “Bolalar shaharchalari” va “Oilaviy bolalar uylari”
tizimi ham bolalarning ijtimoiy himoyasini ta’minlashda muhim o‘rin tutadi.
Milliy huquqiy tizimning yanada rivojlanishida “Yangi O‘zbekiston” g‘oyasi doirasida
qabul qilinayotgan strategik hujjatlar —
“2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi
O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi”
ham alohida ahamiyatga ega bo‘lib, unda bolalar
manfaatlarini himoya qilish, ularning ta’lim va sog‘lom rivojlanishi uchun zarur shart-sharoitlar
yaratish ustuvor yo‘nalish sifatida belgilangan.
Voyaga yetmaganlar huquqlarini himoya qilish bo‘yicha xalqaro me’yorlar, asosan,
Birlashgan Millatlar Tashkiloti va uning ixtisoslashgan agentliklari tomonidan ishlab chiqilgan
hujjatlar asosida shakllangan. Eng asosiy hujjat —
1989-yil 20-noyabrda qabul qilingan “Bola
huquqlari to‘g‘risida”gi Konvensiya
hisoblanadi. Mazkur konvensiyada bola hayotining
barcha sohalarini qamrab olgan 54 ta modda mavjud bo‘lib, ularda bola huquqlari, himoya
choralari, ta’lim, sog‘liqni saqlash, madaniy rivojlanish va ijtimoiy kafolatlar aniq belgilab
berilgan.
Bundan tashqari, BMTning
“Bola mehnatining eng yomon shakllarini taqiqlash
to‘g‘risida”gi 182-konvensiyasi
,
Xalqaro mehnat tashkilotining 138-sonli konvensiyasi
(Bola mehnatini cheklash haqida)
, shuningdek
Yevropa Kengashining “Bola huquqlari
to‘g‘risida”gi Yevropa konvensiyasi
ham voyaga yetmaganlar huquqini himoya qilishga
qaratilgan muhim xalqaro-huquqiy hujjatlardir.
O‘zbekiston Respublikasi ushbu xalqaro hujjatlarning deyarli barchasini ratifikatsiya
qilgan bo‘lib, ularni milliy qonunchilikka tatbiq etish jarayoni izchil olib borilmoqda. Jumladan,
BMTning Bola huquqlari qo‘mitasi
tomonidan beriladigan tavsiyalar muntazam ravishda
ko‘rib chiqiladi va milliy dasturlar orqali amalga oshirish choralari ko‘rilmoqda. Xususan,
YUNISEF bilan hamkorlikda bolalar ta’limi, sog‘lig‘i, psixologik himoyasi va ijtimoiy
integratsiyasi bo‘yicha loyihalar yo‘lga qo‘yilgan.
Shuningdek, xalqaro tajribada bola huquqlarini himoya qilishda “bolaning manfaatlari
ustuvorligi” tamoyili asosiy prinsip sifatida e’tirof etiladi. Bu prinsipga ko‘ra, har qanday qaror
yoki siyosiy chora-tadbirni ishlab chiqishda bola manfaatlari birinchi o‘ringa qo‘yilishi lozim.
O‘zbekiston qonunchiligida ham aynan shu tamoyil milliy me’yorlarga singdirilgan.
Milliy qonunchilikni xalqaro standartlarga moslashtirish jarayoni O‘zbekistonda
bosqichma-bosqich davom etmoqda. Shunga qaramay, amaliyotda hali ham ayrim tizimli
muammolar mavjud. Jumladan, voyaga yetmaganlar ishlari bo‘yicha organlar faoliyatining
muvofiqlashtirilmaganligi, ayrim hududlarda huquqiy savodxonlikning pastligi, bolalarga
nisbatan psixologik va ma’naviy zo‘ravonlik holatlarini aniqlash mexanizmlarining yetarli
darajada ishlamasligi kabilar shular jumlasidandir.
Mazkur muammolarni bartaraf etish uchun xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikni yanada
kuchaytirish, bolalar bilan ishlovchi xodimlarning malakasini oshirish, shuningdek, voyaga
yetmaganlarning o‘z huquqlarini bilish madaniyatini shakllantirish dolzarb vazifalar sifatida
qaraladi. Shu bilan birga, axborot texnologiyalari va raqamli platformalar orqali huquqiy
ma’lumotlarni ommalashtirish, huquqbuzarliklarning oldini olishga xizmat qiluvchi innovatsion
tizimlarni joriy etish ham muhim yo‘nalishlardan biridir.
XULOSA
Voyaga yetmaganlar huquqlarini himoya qilish — davlatning insonparvarlik siyosatining
ajralmas qismi bo‘lib, har qanday jamiyatning taraqqiy darajasini ko‘rsatuvchi muhim
mezonlardan biridir.
447
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
O‘zbekiston Respublikasida bu soha mustaqillikdan keyingi davrda tub o‘zgarishlarga
yuz tutdi. Konstitutsiyada, qonunlarda, hukumat qarorlarida va Prezident farmonlarida
bolalarning huquq va manfaatlarini himoya qilish, ularning sog‘lom, barkamol shaxs sifatida
kamol topishi uchun zarur huquqiy, ijtimoiy va ma’naviy asoslar yaratildi.
Bugungi kunda milliy qonunchilik xalqaro huquq normalari bilan uyg‘unlashgan holda
rivojlanmoqda. O‘zbekistonning BMTning
“Bola huquqlari to‘g‘risida”gi Konvensiyasi
,
XMT konvensiyalari
, hamda boshqa xalqaro shartnomalarga qo‘shilishi bola huquqlarini
ta’minlash borasidagi siyosiy iroda va amaliy harakatlarning dalilidir. Bu esa mamlakatda
xalqaro standartlarga mos himoya tizimini shakllantirish uchun muhim asos bo‘lib xizmat
qilmoqda.
Shunga qaramay, mavjud tizimda ayrim muammolar saqlanib qolmoqda. Xususan, ayrim
hududlarda voyaga yetmaganlarning huquqiy savodxonligi pastligi, oilaviy muhitdagi
zo‘ravonlik holatlari, ijtimoiy tarmoqlarda bolalarning psixologik himoyasizligi kabi masalalar
dolzarbdir. Shu bois, huquqiy targ‘ibot ishlarini kuchaytirish, bolalar bilan ishlaydigan
mutaxassislarning malakasini oshirish hamda mahalla, oila va ta’lim muassasalari o‘rtasidagi
hamkorlikni mustahkamlash zarur.
Kelajakda
voyaga
yetmaganlar
huquqlarini
himoya
qilish
tizimini
yanada
takomillashtirish uchun quyidagi takliflar dolzarbdir:
1.
Huquqiy savodxonlikni oshirish
maqsadida maktablarda “Bola huquqlari asoslari” fani
yoki moduli joriy etish;
2.
Voyaga yetmaganlar ishlari bo‘yicha komissiyalar
faoliyatini zamonaviy monitoring
tizimlari bilan mustahkamlash;
3.
Psixologik yordam markazlari
tarmog‘ini kengaytirish va bepul onlayn maslahat
platformalarini yaratish;
4.
Axborot
xavfsizligi
bo‘yicha bolalarni himoya qiluvchi qonun hujjatlarini
takomillashtirish;
5.
Xalqaro hamkorlik
ni kengaytirish va ilg‘or xorijiy tajribalarni milliy amaliyotga tatbiq
etish.
Xulosa qilib aytganda, voyaga yetmaganlar huquqlarini himoya qilish tizimi faqat
huquqiy mexanizmlar orqali emas, balki ijtimoiy, ma’naviy va pedagogik choralar bilan ham
mustahkamlanmog‘i lozim. Faqat shunda har bir bola o‘zini himoyalangan, qadrlangan va
to‘laqonli jamiyat a’zosi sifatida his qiladigan adolatli ijtimoiy muhit yaratiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Normativ-huquqiy hujjatlar
2.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.
– Toshkent: O‘zbekiston, 2023.
3.
“Bola huquqlari kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun.
– Qonun hujjatlari ma’lumotlari
milliy bazasi, 2019-yil 7-yanvar, № O‘RQ–513.
4.
“Voyaga yetmaganlar ishlari bo‘yicha komissiyalar to‘g‘risida”gi Nizom.
–
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 15-noyabrdagi 904-son
qarori.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi
O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risidagi Farmoni.
– PF–60-son, 2022-yil
28-yanvar.
448
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
6.
“Bola huquqlari bo‘yicha vakil (Ombudsman) faoliyatini tashkil etish to‘g‘risida”gi
Nizom.
– Adliya vazirligida 2020-yil 5-mayda 3268-son bilan ro‘yxatdan o‘tgan.
Xalqaro huquqiy manbalar
7.
The Convention on the Rights of the Child.
– United Nations, 1989.
8.
ILO Convention No. 138 concerning Minimum Age for Admission to Employment.
–
International Labour Organization, 1973.
9.
ILO Convention No. 182 on the Worst Forms of Child Labour.
– International Labour
Organization, 1999.
10.
European Convention on the Exercise of Children’s Rights.
– Council of Europe,
1996.
11.
UNICEF Annual Report.
– New York: United Nations Children’s Fund, 2023.
Ilmiy va tahliliy manbalar
12.
Jo‘raqulova N.
Voyaga yetmaganlar huquqlarini himoya qilishning huquqiy asoslari.
–
Toshkent: TDYU nashriyoti, 2022.
13.
Raximov Sh.
Inson huquqlari va ularni himoya qilish mexanizmlari.
– Toshkent: Adolat,
2020.
14.
Karimova M.
Bola huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyaning O‘zbekiston qonunchiligida
aks etishi.
– “Huquq va hayot” jurnali, №4, 2023.
15.
UNICEF & BMTDP.
Child Rights Situation Analysis in Uzbekistan.
– Tashkent, 2022.
16.
Qodirova S.
Voyaga yetmaganlar huquqlarini himoya qilishda oila va maktabning o‘rni.
– “Pedagogik mahorat” jurnali, №2, 2024.
