ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
386
AKADEMIK LITSEYLARDA HUQUQSHUNOSLIK FANLARINI O‘QITISH
TEXNOLOGIYALARI
Ortiqova Saida Akbaraliyevna
Farg‘ona davlat universiteti akademik litseyi “Ijtimoiy – gumanitar fanlar” kafedrasi
Huquqshunoslik fani o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17421655
Annotatsiya.
Ushbu maqola akademik litseylarda huquqshunoslik fanlarini o'qitish
texnologiyalariga bag'ishlangan. Unda huquqshunoslik ta'limining zamonaviy usullari, interfaol
metodlar, pedagogik texnologiyalar va ularning o'quv jarayonidagi o'rni batafsil yoritilgan.
Maqola kirish qismida huquq ta'limining ahamiyatini ko'rsatadi, asosiy qismda
noan'anaviy va innovatsion o'qitish usullarini misollar bilan tahlil qiladi, xulosada esa bu
texnologiyalarning
afzalliklarini
umumlashtiradi.
Maqsad
– akademik litseylarda
huquqshunoslik fanlarini o'qitishni samarali tashkil etishga oid umumiy ma'lumotlar berish va
o'qituvchilar uchun tavsiyalar taqdim etish. Maqola O'zbekiston ta'lim tizimidagi islohotlarga
asoslanib, yosh avlodda huquqiy ong va madaniyatni shakllantirishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
Huquqshunoslik fanlari, o'qitish texnologiyalari, akademik litsey, interfaol
metodlar, pedagogik texnologiyalar, noan'anaviy usullar, huquqiy ta'lim, innovatsion
yondashuvlar, huquqiy ong, yuridik ta'lim.
TECHNOLOGIES OF TEACHING LEGAL SUBJECTS IN ACADEMIC LYCEUMS
Annotation.
This article is devoted to the technologies of teaching legal subjects in
academic lyceums. It discusses in detail modern methods of legal education, interactive methods,
pedagogical technologies and their role in the educational process. The article shows the
importance of legal education in the introduction, analyzes non-traditional and innovative
teaching methods with examples in the main part, and summarizes the advantages of these
technologies in the conclusion. The purpose is to provide general information on the effective
organization of teaching legal subjects in academic lyceums and to provide recommendations
for teachers. The article is aimed at forming legal awareness and culture in the younger
generation, based on reforms in the education system of Uzbekistan.
Keywords:
Legal sciences, teaching technologies, academic lyceum, interactive methods,
pedagogical technologies, non-traditional methods, legal education, innovative approaches,
legal awareness, legal education.
ТЕХНОЛОГИИ ПРЕПОДАВАНИЯ ЮРИДИЧЕСКИХ ДИСЦИПЛИН В
АКАДЕМИЧЕСКИХ ЛИЦЕЯХ
Аннотация.
Статья посвящена технологиям преподавания юридических
дисциплин в академических лицеях. В ней подробно рассматриваются современные
методы правового образования, интерактивные методы, педагогические технологии и их
роль в образовательном процессе. Во введении статьи показана важность правового
образования, в основной части проанализированы нетрадиционные и инновационные
методы обучения с примерами, а в заключении обобщены преимущества этих
технологий. Цель статьи – предоставить общую информацию об эффективной
организации преподавания юридических дисциплин в академических лицеях и дать
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
387
рекомендации учителям. Статья направлена на формирование правосознания и культуры
подрастающего поколения на основе реформ в системе образования Узбекистана.
Ключевые слова:
Юридические науки, педагогические технологии, академический
лицей, интерактивные методы, педагогические технологии, нетрадиционные методы,
правовое образование, инновационные подходы, правосознание, правовое воспитание.
Kirish qismi:
Akademik litseylarda huquqshunoslik fanlarini o'qitish texnologiyalari bugungi kunda
ta'lim tizimining muhim qismi hisoblanadi. O'zbekiston Respublikasida ta'lim islohotlari
doirasida akademik litseylar yosh avlodni yuqori darajadagi bilim bilan ta'minlash, ularni oliy
ta'lim muassasalariga tayyorlash maqsadida tashkil etilgan. Huquqshunoslik fanlari, xususan,
davlat va huquq asoslari, jinoyat huquqi, fuqarolik huquqi kabi yo'nalishlar orqali o'quvchilar
huquqiy tizimni tushunish, qonunlarga rioya qilish va jamiyatdagi o'z o'rnini aniqlashni
o'rganadilar. Zamonaviy dunyoda huquq ta'limi nafaqat nazariy bilimlarni berish, balki amaliy
ko'nikmalarni rivojlantirish, tanqidiy fikrlashni shakllantirish va huquqiy madaniyatni oshirishga
qaratilgan bo'lishi kerak.
An'anaviy o'qitish usullari, masalan, oddiy ma'ruzalar va kitobdan o'qish, bugungi
sharoitda yetarli emas, chunki axborot texnologiyalari va jamiyat talablari o'zgarmoqda. Shu
sababli, noan'anaviy metodlar va innovatsion texnologiyalar keng joriy etilmoqda. Bu
texnologiyalar o'quvchilarni faol ishtirok etishga undaydi, ularning mustaqilligini oshiradi va
huquqiy masalalarni real hayotda qo'llashga o'rgatadi. Masalan, interfaol darslar orqali
o'quvchilar huquqiy vaziyatlarni muhokama qilish, rol o'ynash va qaror qabul qilishni
o'rganadilar. Ushbu maqola huquqshunoslik fanlarini o'qitishning bunday texnologiyalarini
batafsil ko'rib chiqadi, ularning afzalliklarini va amaliy qo'llanishini yoritadi. Maqsad –
o'qituvchilarga va ta'lim mutaxassislariga umumiy ma'lumotlar berish, huquq ta'limini yanada
samarali qilishga yordam berish.
O'zbekiston ta'lim tizimida huquqshunoslik fanlari akademik litseylarda alohida o'rin
tutadi, chunki bu muassasalar o'quvchilarni yuridik yo'nalishda chuqur bilim bilan ta'minlaydi.
Davlat siyosati yoshlarga huquqiy ta'lim berishni birinchi o'ringa qo'ygan, chunki bu
jamiyatning huquqiy asosini mustahkamlashga xizmat qiladi. Shu nuqtai nazardan, o'qitish
texnologiyalari nafaqat bilim berish, balki huquqiy ongni shakllantirish, mas'uliyat tuyg'usini
oshirish va yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalashga qaratilgan bo'lishi lozim. Keyingi
qismlarda bu masalalarni batafsil yoritamiz.
Asosiy qism:
Akademik litseylarda huquqshunoslik fanlarini o'qitish texnologiyalari bir necha
yo'nalishlarga bo'linadi: an'anaviy usullar, noan'anaviy metodlar, interfaol texnologiyalar va
axborot texnologiyalarining integratsiyasi. Ushbu qismda ularni batafsil tahlil qilamiz, misollar
keltiramiz va ularning o'quv jarayonidagi o'rnini ko'rsatamiz.
An'anaviy va noan'anaviy o'qitish usullari
An'anaviy o'qitish usullari, masalan, ma'ruzalar va kitobdan o'qish, huquqshunoslik
fanlarida asosiy bilimlarni berishda muhim rol o'ynaydi. Bu usullar orqali o'quvchilar huquqiy
tushunchalarni, masalan, Konstitutsiya mazmunini yoki jinoyat huquqining asosiy tamoyillarini
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
388
o'rganadilar. Biroq, bugungi kunda bu usullar yetarli emas, chunki ular o'quvchilarni passiv
holatda qoldiradi. Shu sababli, noan'anaviy metodlar keng qo'llanilmoqda.
Noan'anaviy metodlar – bu interfaol usullar bo'lib, ular o'quvchilarni faol ishtirok etishga
undaydi va huquqiy masalalarni chuqur tushunishga yordam beradi.
Masalan, muammoli ma'ruza usuli orqali o'qituvchi huquqiy muammoni qo'yadi,
o'quvchilar esa o'zlari qoidalarni va ta'riflarni shakllantiradilar. Bu usul huquqshunoslik
fanlarida, xususan, jinoyat huquqida qo'llanilganda, o'quvchilar ayb shakllari (qasd, beparvolik)
ni mustaqil tahlil qiladilar. Yana bir usul – debat metodi, unda o'quvchilar guruhlarga bo'linib,
huquqiy masalalarni muhokama qiladilar va o'z fikrlarini himoya qiladilar. Bu metod huquqiy
madaniyatni oshiradi va o'quvchilarni mantiqiy fikrlashga o'rgatadi.
Noan'anaviy metodlarning tasnifi quyidagicha: munozaraga yo'naltirilgan usullar (debat,
davra suhbati), o'yin texnologiyalari (rol o'ynash), treninglar va reyting usullari. Ushbu metodlar
huquqshunoslik fanlarida qo'llanilganda, o'quvchilar huquqiy vaziyatlarni real hayotda qo'llashni
o'rganadilar. Masalan, xayoldagi sayr usuli orqali o'qituvchi kundalik voqeani tasvirlaydi,
o'quvchilar esa uning huquqiy tomonlarini tahlil qiladilar va baho beradilar.
Interfaol o'qitish texnologiyalari
Interfaol texnologiyalar akademik litseylarda huquqshunoslik fanlarini o'qitishning asosiy
vositasi hisoblanadi. Bu texnologiyalar o'qituvchi va o'quvchi o'rtasidagi o'zaro ta'sirni
ta'minlaydi va o'quv jarayonini qiziqarli qiladi. Masalan, keys-stadi (holat tahlili) metodi
huquqshunoslikda keng qo'llaniladi. Bu usul orqali o'quvchilar real huquqiy holatlarni tahlil
qiladilar, huquqiy normalarni qo'llaydilar va qaror qabul qiladilar. Keys-stadi o'quvchilarda
intellektual va kommunikativ qobiliyatlarni rivojlantiradi, ularni mustaqil izlanishga undaydi.
Yana bir interfaol usul – qarorlar shajarasi, unda o'quvchilar huquqiy muammoni
bosqichma-bosqich tahlil qiladilar va optimal yechimni tanlaydilar. Bu metod jinoyat huquqida,
masalan, jinoyat belgilari va mas'uliyatni aniqlashda samarali. Eng og'ir nuqta usuli esa dars
oxirida o'quvchilar tushunmagan joylarni yozib beradilar, o'qituvchi esa keyingi darslarni shunga
asosan moslashtiradi.
Interfaol texnologiyalar huquqiy ta'limni amaliyotga yaqinlashtiradi. Masalan, harbiy
akademik litseylarda huquqshunoslik fanlarini o'qitishda davlat va huquq asoslari fani jinoyat
huquqini o'rgatishda asosiy rol o'ynaydi. Bu yerda interfaol usullar orqali o'quvchilar
Konstitutsiya va Jinoyat Kodeksini tahlil qiladilar, huquqiy xatti-harakat turlarini o'rganadilar.
Axborot texnologiyalarining integratsiyasi
Zamonaviy o'qitish texnologiyalarida axborot texnologiyalari muhim o'rin tutadi.
Akademik litseylarda huquqshunoslik fanlarini o'qitishda kompyuter dasturlari, masalan,
iSpring Suite kabi vositalar qo'llaniladi. Bu dasturlar orqali interfaol darslar tashkil etiladi, video
tasvirlar va testlar yaratiladi. Axborot texnologiyalari o'quvchilarga huquqiy hujjatlarni elektron
shaklda tahlil qilish imkonini beradi va darslarni qiziqarli qiladi.
Masalan, prezentatsiya usuli orqali o'quvchilar huquqiy mavzular bo'yicha slaydlar
tayyorlaydilar va ularni muhokama qiladilar. Bu usul vaqtni tejaydi va o'quvchilarda huquqiy
fikrlarni shakllantirishga yordam beradi. Shuningdek, klaster va sinkveyn usullari huquqiy
tushunchalarni tasniflashda qo'llaniladi, masalan, inson huquqlarini turkumlaydilar.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
389
Axborot texnologiyalari huquqiy ta'limni shaffof va samarali qiladi. Masalan, elektron
jurnallar va platformalar orqali o'quvchilarning bilimlari baholanadi, darslar masofaviy shaklda
o'tkaziladi. Bu texnologiyalar huquqshunoslik fanlarida, xususan, fuqarolik huquqi va oila
huquqida qo'llanilganda, o'quvchilar real vaziyatlarni modellashtiradilar.
Huquqshunoslik o'qitishining maqsadlari va vazifalari
Huquqshunoslik fanlarini o'qitishning asosiy maqsadi – o'quvchilarda huquqiy ong va
madaniyatni shakllantirish. Bu texnologiyalar orqali o'quvchilar huquqiy normalarni
tushunadilar, ularni hayotda qo'llaydilar va mas'uliyatli fuqarolarga aylanadilar. Masalan, yoshlar
huquqlari va majburiyatlari mavzularida interfaol usullar orqali o'quvchilar o'z huquqlarini
himoya qilishni o'rganadilar.
O'qitish texnologiyalari o'qituvchilarga dars mazmuniga qarab usullarni tanlash imkonini
beradi. Tarixiy-nazariy huquq fanlarida debat va davra suhbatlari, maxsus huquq fanlarida esa
keys-stadi samarali. Bu yondashuv huquq ta'limini yuqori darajaga ko'taradi.
Xulosa
Akademik litseylarda huquqshunoslik fanlarini o'qitish texnologiyalari ta'lim sifatini
oshirishning muhim vositasi hisoblanadi. Noan'anaviy va interfaol metodlar o'quvchilarni faol
ishtirok etishga undaydi, huquqiy masalalarni chuqur tushunishga yordam beradi va amaliy
ko'nikmalarni rivojlantiradi. Axborot texnologiyalarining integratsiyasi darslarni zamonaviy va
qiziqarli qiladi, huquqiy ongni shakllantiradi. Ushbu texnologiyalar huquq ta'limini jamiyat
talablariga moslashtiradi va yosh avlodni mas'uliyatli fuqarolarga tarbiyalaydi. O'qituvchilar bu
usullarni doimiy ravishda takomillashtirishlari kerak, chunki huquqiy ta'lim mamlakat rivojining
asosidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Farxutdinova M.A. Huquqshunoslik fanlarini o'qitishda noan'anaviy metodlarni
qo'llashning samaradorligi. New Journal, 2023.
2.
Shakirova N.A. Temurbeklar maktabi harbiy akademik litseyi o'quvchilariga jinoyat
huquqini o'qitishda davlat va huquq asoslari fanining o'rni. CyberLeninka, 2024.
3.
Turgunov M.B. Oliy ta'lim muassasalarida talabalarni huquq fanlarini o'qitishning
zamonaviy metodikasi. In-Academy, 2023.
4.
Ziyamuhammedov B.R. Pedagogik texnologiyalar. Renessans ta'lim universiteti, 2023.
5.
O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. Toshkent, 1992 (yangilangan nashr).
6.
Muhamedov H. Horijiy mamlakatlar davlati va huquqi tarixi. T.,”Adolat” 1999.
7.
Muhimov Z. Chet mamalakatlar davlati va huquqi tarixi. T.,
, 2001 y.
8.
Saidov A.Tajihonov U. Davlat va huquq nazariyasi. T.1 “Adolat” 2001.
9.
http://econferencezone.org/index.php/ecz/article/view/524
