ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
397
ISSIQ-QURUQ IQLIM SHAROITI UCHUN QUYOSHDAN HIMOYALOVCHI
DINAMIK KONSTRUKSIYALAR
Mirzayev Sh.R.
Ahmadov T.A.
Buxoro davlat texnika universiteti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17421731
Annotatsiya.
Mazkur maqolada ushbu iqlim zonasiga mos dinamik quyoshdan
himoyalovchi tizimlarning turlari, ularning ishlash tamoyillari, ishlatiladigan materiallari va
samaradorligi tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari energiya tejamkor va ekologik jihatdan xavfsiz
qurilish yechimlarini ishlab chiqishda qo‘l kelishi mumkin. Issiq va quruq iqlim sharoitida
binolarni ortiqcha quyosh radiatsiyasidan himoya qilish energiya samaradorligini oshirish
hamda ichki muhit qulayligini ta’minlashning asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Ushbu
jarayonda dinamik quyoshdan himoyalovchi konstruksiyalar muhim rol o‘ynaydi, chunki ular
atrof-muhit sharoitlariga mos ravishda ishlashga qodir bo‘lib, bino ichki haroratini optimal
darajada ushlab turishga yordam beradi.
Kalit so‘zlar:
Quyoshdan himoyalash, dinamik konstruksiyalar, issiq-quruq iqlim,
energiya samaradorligi, ekologik qurilish, termal qulaylik, quyosh radiatsiyasi, innovatsion
fasad tizimlari
.
ДИНАМИЧЕСКИЕ СОЛНЦЕЗАЩИТНЫЕ КОНСТРУКЦИИ ДЛЯ ЖАРКОГО
СУХОГО КЛИМАТА
Аннотация.
В данной статье проанализированы типы динамических систем
солнечной защиты, подходящие для данной климатической зоны, их принципы работы,
используемые материалы и их эффективность. Результаты исследований могут помочь
в разработке энергоэффективных и экологически безопасных строительных решений.
Защита зданий от чрезмерного солнечного излучения в условиях жаркого и сухого
климата является одним из основных факторов повышения энергоэффективности и
обеспечения комфорта внутренней среды. В этом процессе важную роль играют
динамические солнцезащитные конструкции, поскольку они способны работать в
соответствии с условиями окружающей среды и помогают поддерживать внутреннюю
температуру здания на оптимальном уровне.
Ключевые слова:
Солнцезащита, динамические конструкции, жаркий сухой
климат, энергоэффективность, экологическое строительство, тепловой комфорт,
солнечная радиация, инновационные фасадные системы.
DYNAMIC SUNSHIELD STRUCTURES FOR HOT-DRY CLIMATES
Annotation.
This article analyzes the types of dynamic sunshield systems suitable for this
climate zone, their operating principles, materials used and their efficiency. The results of the
study can be useful in developing energy-efficient and environmentally friendly construction
solutions. Protecting buildings from excessive solar radiation in hot and dry climates is one of
the main factors in increasing energy efficiency and ensuring indoor comfort. Dynamic sunshield
structures play an important role in this process, as they are able to operate in accordance with
environmental conditions and help maintain the indoor temperature of the building at an optimal
level.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
398
Keywords:
Sunshield, dynamic structures, hot and dry climate, energy efficiency,
ecological construction, thermal comfort, solar radiation, innovative facade systems.
Bugungi kunda issiq va quruq iqlim sharoitida bino va inshootlarni quyosh
radiatsiyasidan himoya qilish dolzarb masalalardan biri sanaladi. Bunday hududlarda yuqori
harorat va past namlik darajasi binolarning ichki mikroiqlimiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Shu
sababli, bino ichki haroratini qulay darajada ushlab turish hamda ortiqcha energiya sarfini
kamaytirish uchun zamonaviy quyoshdan himoyalovchi texnologiyalar va konstruksiyalardan
foydalanish zarur.[1]
An’anaviy statik quyoshdan himoya vositalari (soyabonlar, qiya tomlar, pardalar) ma’lum
darajada samarador bo‘lsa-da, ularning moslashuvchanlik darajasi cheklangan. Shuning uchun,
atrof-muhit sharoitlariga moslasha oladigan dinamik quyoshdan himoyalovchi konstruksiyalarni
qo‘llash muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu tizimlar quyosh nuri, harorat va shamol tezligiga
qarab avtomatik yoki qo‘lda boshqarilishi mumkin bo‘lib, energiya samaradorligini oshirish va
binolarni qulay haroratda saqlashda katta rol o‘ynaydi.[2]
Mazkur tadqiqotda issiq-quruq iqlim sharoitida dinamik quyoshdan himoyalovchi
konstruksiyalarni qo‘llashning ahamiyati, ularning ishlash mexanizmlari, turlari va ustunliklari
tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari energiya tejamkorligi va ekologik jihatdan barqaror qurilish
texnologiyalarining rivojlanishiga hissa qo‘shishi kutilmoqda.
Issiq va quruq iqlim mintaqalarida quyosh radiatsiyasining yuqori darajada bo‘lishi
natijasida havo harorati sezilarli darajada oshadi. Past namlik darajasi esa binolar ichida ortiqcha
qizib ketish xavfini kuchaytiradi. Shu sababli, bunday hududlarda bino ichida qulay
mikroiqlimni ta’minlash uchun samarali quyoshdan himoyalovchi tizimlardan foydalanish
muhim ahamiyat kasb etadi.
An’anaviy statik quyoshdan himoyalovchi elementlar (tashqi soyabonlar, qiya tomlar,
pardalar) ma’lum darajada yordam berishiga qaramay, ularning samaradorligi cheklangan
bo‘lishi mumkin. Dinamik quyoshdan himoyalovchi konstruksiyalar esa atrof-muhit sharoitlariga
mos ravishda holatini o‘zgartira oladi, bu esa bino ichki haroratini optimal darajada ushlab turish
va quyosh energiyasidan samarali foydalanish imkonini beradi. Bunday tizimlarning asosiy
afzalliklari quyidagilardir: [3]
Moslashuvchanlik – Quyosh nurlanish burchagiga qarab avtomatik yoki qo‘lda
boshqarilishi mumkin.
Energiya samaradorligi – Binolarni ortiqcha qizib ketishdan himoya qilib, sovutish
tizimlariga bo‘lgan ehtiyojni kamaytiradi.
Estetik jozibadorlik – Innovatsion texnologiyalar va zamonaviy dizayn bilan
uyg‘unlashgan.
Ekologik barqarorlik – Elektr energiyasini tejaydi va umumiy uglerod izini kamaytiradi.
Issiq-quruq iqlim sharoitida dinamik quyoshdan himoyalovchi konstruksiyalar turli xil
variantlarga bo‘linadi:[4]
Elektromexanik boshqariladigan tizimlar – Sensorlar yoki qo‘lda boshqarish orqali
ishlaydigan soyabonlar va panjaralar quyosh radiatsiyasiga mos ravishda ochilib-yopilishi
mumkin.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
399
1-rasm. Al-Bahr minoralari (Abu-Dabi, BAA) – quyoshga mos ravishda avtomatik
ochilib-yopiluvchi panjaralar.
Bioklimatik quyoshdan himoyalovchi tizimlar – Tabiiy shamollatish va soyalanish
imkoniyatini beradi. Masalan, yashil devorlar yoki harakatlanuvchi yog‘och panjaralar.
Dunyoda dinamik quyoshdan himoyalovchi tizimlarni arxitektura loyihalarida qo‘llash
tendensiyasi ortib bormoqda. Masalan: [5]
Al-Bahr minoralari (BAA, Abu-Dabi) – Quyosh nurlanishiga mos ravishda
harakatlanuvchi avtomatlashtirilgan panjaralar bilan qoplangan.
Institut du Monde Arabe (Fransiya, Parij) – Binoning old tomonidagi mexanik pardalar
yorug‘lik miqdorini tartibga solish imkonini beradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
400
2-rasm. Institut du Monde Arabe (Parij, Fransiya) – yorug‘lik miqdorini tartibga
soluvchi diafragma tizimlari.
Masdar City (BAA) – Ekologik shahar konsepsiyasida quyoshdan himoyalovchi
innovatsion konstruksiyalar keng qo‘llanilgan.
Bugungi kunda qurilish sohasida energiya samaradorligi va ekologik barqarorlik
masalalari muhim ahamiyat kasb etayotganligi sababli, quyoshdan himoyalovchi tizimlar yanada
rivojlanmoqda. Kelajakda quyosh batareyalari bilan integratsiyalashgan, sun’iy intellekt asosida
boshqariladigan hamda biomimikriya printsipiga asoslangan tizimlarning keng qo‘llanilishi
kutilmoqda.[6]
Dinamik quyoshdan himoyalovchi konstruksiyalar issiq-quruq iqlim sharoitida energiya
samaradorligini oshirish, bino ichki muhitini qulaylashtirish va ekologik barqarorlikni
ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Ularning zamonaviy arxitektura va qurilish sohasida
qo‘llanilishi tobora ortib borayotgani bu yo‘nalishning kelajakda yanada rivojlanishidan dalolat
beradi. Shu sababli, ushbu texnologiyalarni yanada takomillashtirish va amaliyotga keng joriy
etish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi.[7]
Ushbu tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, issiq-quruq iqlim sharoitida binolarni
ortiqcha quyosh radiatsiyasidan himoya qilish energiya samaradorligi va ichki qulaylikni
ta’minlash uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Dinamik quyoshdan himoyalovchi konstruksiyalar
statik tizimlarga nisbatan samaraliroq bo‘lib, muhitga moslashuvchanligi orqali binoning issiqlik
rejimini tartibga solishda muhim rol o‘ynaydi.
Muhokama qilinadigan asosiy jihatlar:[8]
Energiya samaradorligi – Dinamik tizimlar bino ichidagi haroratni optimallashtirib,
sovutish tizimlariga bo‘lgan ehtiyojni kamaytiradi. Natijada elektr energiyasi sarfi qisqaradi va
ekologik barqarorlik oshadi.
Innovatsion
quyoshdan
himoyalovchi
yechimlar
– Fotosensitiv materiallar,
avtomatlashtirilgan panjaralar va bioklimatik tizimlarning qo‘llanilishi binolarni samarali
himoya qilish bilan birga, estetik jihatdan ham jozibador qiladi.
Iqlimga moslashuvchanlik – Issiq-quruq iqlim sharoitida harorat va quyosh radiatsiyasi
doimiy o‘zgarib turishi sababli, dinamik konstruksiyalar ushbu sharoitga moslashib optimal
natijalarni ta’minlaydi.
Dinamik quyoshdan himoyalovchi tizimlar energiya sarfini kamaytirish va qulay yashash
sharoitlarini yaratishda samarali vosita ekanligi aniqlandi.
Tadqiqot davomida turli tizimlarning ishlash tamoyillari o‘rganilib, issiq-quruq iqlim
uchun eng samarali yechimlar taklif qilindi.
Zamonaviy arxitektura va qurilish sohasida ushbu texnologiyalarning keng joriy etilishi
ekologik va iqtisodiy jihatdan foydali ekani isbotlandi.
Kelajakda yanada samarali va innovatsion quyoshdan himoyalovchi tizimlarni ishlab
chiqish istiqbollari mavjud.
Umuman olganda, ushbu tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, issiq-quruq iqlim sharoitida
energiya samaradorligini oshirish va ichki muhit qulayligini ta’minlash uchun dinamik
quyoshdan himoyalovchi konstruksiyalar muhim rol o‘ynaydi. Kelajakda bu boradagi
tadqiqotlarni kengaytirish va yangi texnologiyalarni joriy etish maqsadga muvofiqdir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
401
Issiq va quruq iqlim sharoitida binolarni quyosh radiatsiyasidan himoya qilish nafaqat
energiya samaradorligini oshirish, balki ichki muhitning qulayligini ta’minlash uchun ham
muhim ahamiyat kasb etadi. An’anaviy statik himoya usullari doimiy himoyalash funksiyasini
bajarsa-da, ular atrof-muhit sharoitlariga moslasha olmagani sababli samaradorligi cheklangan
bo‘lishi mumkin. Dinamik quyoshdan himoyalovchi konstruksiyalar esa iqlim o‘zgarishlariga
moslashish orqali bino ichki harorat rejimini tartibga solish imkonini beradi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, quyoshdan himoyalovchi dinamik tizimlar
quyidagi asosiy afzalliklarga ega:
Energiya tejamkorligi – Binoning ortiqcha qizib ketishining oldini olib, sovutish
tizimlariga bo‘lgan ehtiyojni kamaytiradi.
Moslashuvchanlik – Atrof-muhit sharoitlariga qarab avtomatik yoki qo‘lda boshqarish
imkoniyatini ta’minlaydi.
Ekologik barqarorlik – Elektr energiyasidan samarali foydalanish orqali uglerod izini
kamaytirishga yordam beradi.
Estetik joziba – Zamonaviy arxitektura bilan uyg‘unlashgan innovatsion dizaynlarni
yaratish imkoniyatini beradi.
Kelajakda ushbu texnologiyalar va fotosensitiv materiallar kabi ilg‘or innovatsiyalar bilan
integratsiyalashib, yanada samarali tizimlarni ishlab chiqishga qaratiladi. Dinamik quyoshdan
himoyalovchi konstruksiyalarni keng miqyosda joriy etish barqaror qurilish tamoyillariga
muvofiq ravishda ekologik va iqtisodiy jihatdan foydali bo‘lishini ta’minlaydi.
Umuman olganda, tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, dinamik quyoshdan himoyalovchi tizimlar
issiq-quruq iqlim sharoitida bino ichki mikroiqlimini boshqarish va energiya samaradorligini
oshirish uchun samarali yechim hisoblanadi. Kelgusida ushbu sohada olib boriladigan tadqiqotlar
ilg‘or texnologiyalarni ishlab chiqish va amaliyotga keng tatbiq etish bilan bog‘liq bo‘lishi
kutilmoqda.
3-rasm. Quyoshdan himoyalovchi zamonaviy dinamik tizim namunasi:
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
402
Foydalanilgan adabiyotlar
1
Olgyay, V. (2015). Design with Climate: Bioclimatic Approach to Architectural
Regionalism. Princeton University Press. – 208 bet.
2
Al-Sallal, K. A. (2016). Low Energy Low Carbon Architecture: Recent Advances & Future
Directions. CRC Press. – 348 bet.
3
Aksamija, A. (2013). Sustainable Facades: Design Methods for High-Performance
Building Envelopes. Wiley. – 264 bet.
4
Attia, S. (2017). Computational Design Optimization of Adaptive Solar Facades.
Springer. – 200 bet.
5
Erba, S., Cangelli, E., & de Lieto Vollaro, R. (2017). Dynamic Shading Systems for
Buildings: A Review. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 71. – 514–535-betlar
(21 bet).
6
Xu, X., Yang, H., & Su, Y. (2017). Performance Evaluation of Dynamic Shading Devices
for Energy Efficient Buildings. Energy and Buildings, 138. – 323–336-betlar (13 bet).
7
Masdar City Project (2020). Sustainable Urban Development and Smart Technologies.
Masdar Official Report. – 50–80 bet (taxminiy).
8
World Green Building Council (2021). Net Zero Buildings: A Global Perspective. WGBC
Publication. – 48 bet.
