Oktabr, 2025-Yil
290
TIJORAT BANKLARIDA KOMPLAENS NAZORATNI TADBIQ ETISH ASOSIDA UNI
MOLIAVIY XAVFSIZLIGINI TA’MINLASHNING NAZARIY-USLUBIY JIHATLARI
Ulashbayev Shohruh Abdivaxobovich
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti mustaqil tadqiqotchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17446925
Yevropa Ittifoqi doirasida ham moliyaviy jinoyatlar va pul yuvish holatlari keskin oshmoqda.
Eurojust ma’lumotiga ko‘ra, so‘nggi olti yil ichida xalqaro miqyosda ro‘yxatga olingan pul yuvish
holatlari ikki barobar ko‘paygan, har yili bu ko‘rsatkich global yalpi ichki mahsulotning 2–5 foiziga
teng bo‘lgan hajmda pul yuvish amaliyotlarini tashkil etmoqda. Shu bois, xalqaro tajribada
komplayens-nazorat tizimi moliyaviy firibgarlik, korrupsiya va noqonuniy bitimlarning oldini
olishda, shuningdek, bank faoliyatining qonunchilik, etik me’yorlar va xalqaro standartlarga
muvofiqligini ta’minlashda markaziy o‘rin egallaydi. [1]
O‘zbekiston bank tizimi ham xalqaro moliyaviy standartlarga moslashish jarayonini
bosqichma-bosqich amalga oshirmoqda. Markaziy bank ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yil boshida
tijorat banklarining kredit portfelida muddati o‘tgan va samarasiz kreditlar ulushi (NPL) 3,8 foizni
tashkil etgan. Bu ko‘rsatkich nisbatan barqaror bo‘lishiga qaramay, moliyaviy xavfsizlikka tahdid
soluvchi omillar, jumladan, ichki boshqaruvdagi sustlik, manfaatlar to‘qnashuvi, hamda kiberxavfga
qarshi zaif tizimlar mavjudligicha qolmoqda.[2]
Tijorat banklari moliyaviy xavfsizligini hamda barqarorligini ta’minlash yo‘nalishlari xorijiy
mualliflarning ilmiy asarlarida keng tadqiq etilgan. Jumladan, xorijiy olimlar S.Bryu, P.Kachalov,
R.Kouz, K.Makkonell, V.Nordxaus, S.Robbina, P.Samuelson, A.Striklend, V.Tambovsev,
A.Tompson va boshqa iqtisodchilar ishlarida bayon qilingan. Moliyaviy xavfsizlikni ta’minlash
masalalari, moliyaviy xavfsizlikka tahdidlar va ularni oldini olish strategiyalari S.Amanda, S.Axmad,
De Goyede, Santyago Moral-Garsiya, V.Zeng va boshqa olimlar tomonidan tadqiq etilgan.
Mahalliy iqtisodchi olimlar – N.Jumayev, D.Raxmonov, A.Burxanov, X.Abulqosimov,
I.Abdukarimov, M.Pardayev, T.Malikov, D.Ortiqova, D.Istamov, M.Muxammedov, E.Xodjayev,
A.Ishmuxammedov, D.Narzullayeva, A.Parmonov, A.Igamberdiyev, Gʻ.Dadayev, M.Qodirov,
D.Rustamov, B.Tursunov va boshqalarning ilmiy ishlarida tijorat banklarining moliyaviy
xavfsizligini ta’minlash nazariyasi, xususan xo‘jalik yurituvchi sub’yektlarni moliyaviy xavfsizligini
ta’minlash muammolari tadqiq etilgan. Biroq, tijorat banklari moliyaviy xavfsizligini ta’minlash va
uni baholash, moliyaviy razvedka faoliyatini takomillashtirish, moliyaviy risklarni aniqlash va oldini
olish masalalari yetarli darajada o‘rganilmagan.
Moliyaviy xavfsizlikni ta’minlashda komplayens-nazorat tizimi zamonaviy korporativ
boshqaruv va risk-menejmentning ajralmas elementi sifatida shakllangan bo‘lib, u korxona
faoliyatining qonunchilik, ichki siyosatlar va xalqaro standartlarga muvofiqligini ta’minlaydi. Ushbu
tizim firibgarlik, korrupsiya va “pul yuvish” kabi moliyaviy jinoyatlarning oldini olishga qaratilgan
himoya mexanizmi bo‘lib, tashkilotning huquqiy, iqtisodiy hamda reputatsion xavfsizligini saqlashga
xizmat qiladi. G‘arb tadqiqotchilari, xususan Reuter komplayensni tashqi va ichki majburiyatlarga
rioya etish bilan bir qatorda, etik qarorlar qabul qilish tizimi sifatida talqin etgan, Basel Committee
on Banking Supervision esa uni risklarni aniqlash, monitoring qilish va qonunchilik talablariga
muvofiqlikni ta’minlash jarayoni sifatida belgilaydi. Deakin esa bu tizimni korxonaning huquqiy,
iqtisodiy va axloqiy chegaralarini belgilovchi ijtimoiy kontrakt sifatida baholaydi.
Oktabr, 2025-Yil
291
MDH mamlakatlari va O‘zbekiston olimlari komplayensga amaliy yondashuvni ilgari
surishadi. Masalan, M.Fedorova uni moliyaviy jinoyatlar va sanksiya risklarini kamaytiruvchi
himoya chizig‘i deb biladi, M.Azizov esa komplayensni ichki audit, nazorat va risk-menejmentni
bog‘lovchi integratsion mexanizm sifatida izohlaydi. D.Karimova uni moliyaviy xavfsizlikni
kafolatlovchi institutsional mexanizm deb ta’riflab, davlat va korporativ boshqaruv tamoyillari bilan
uyg‘unlashtiradi. Shu tariqa, komplayens mohiyat jihatdan ikki asosiy talqinga ega: birinchisi —
me’yoriy-huquqiy rioya mexanizmi sifatida, ikkinchisi — risk-menejment va institutsional himoya
vositasi sifatida. G‘arb mualliflari uni mustaqil nazorat funksiyasi sifatida ko‘rsalar, MDH olimlari
uni boshqaruv tizimlari bilan integratsiyalashgan mexanizm deb bilishadi. Mustaqil model tashqi
bosimlardan himoya darajasini oshirsa-da, u resurs va koordinatsiya nuqtayi nazaridan
murakkabliklar keltirib chiqaradi, shu bois ayrim tadqiqotchilar integratsion yondashuvni maqbul deb
hisoblaydilar. Komplayens tizimi moliyaviy xavfsizlikning uch asosiy yo‘nalishini — huquqiy
barqarorlik, risklarni boshqarish va reputatsion himoyani — o‘z ichiga oladi. U qonunchilikka rioya
qilish orqali sanksiyalardan himoya qiladi, firibgarlik va korrupsiya xavflarini erta aniqlaydi hamda
investorlar ishonchini mustahkamlaydi. Shu sababli komplayens tizimi moliyaviy xavfsizlikni
ta’minlovchi institutsional immunitet sifatida e’tirof etiladi. Biroq ayrim mualliflar uning haddan
tashqari formalizatsiya qilinishi, ya’ni qoidalarga so‘zsiz rioya etish orqali real xavfsizlik
samaradorligini pasaytirish xavfini ham ta’kidlaydilar.
Nazariy tahlil shuni ko‘rsatadiki, tijorat banklarida moliyaviy xavfsizlikni ta’minlashda
komplayens-nazorat tizimi faqat qonunchilik talablariga rioya etish bilan chegaralanmay, balki
korxonaning ichki boshqaruv madaniyati, etik qadriyatlari va xavfga nisbatan munosabatini
shakllantirish orqali iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlovchi kompleks boshqaruv mexanizmini
ifodalaydi. Komplayens tizimi amalda tashkilotning “moliyaviy immuniteti”ni yaratadi — u nafaqat
mavjud xavflarga javob beradi, balki ularni oldindan aniqlab, bartaraf etish imkonini beruvchi
profilaktik boshqaruv vositasi sifatida ham namoyon bo‘ladi.
Ilmiy manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy mualliflar compliance konsepsiyasini
faqat nazorat funksiyasi sifatida emas, balki korporativ madaniyat va strategik boshqaruvni
uyg‘unlashtiruvchi tizim sifatida talqin qiladilar [6]. Ular [7]-manbada ilgari surilgan axloqiy
qadriyatlarning ahamiyati haqidagi tezisni qo‘llab-quvvatlagan holda, axloqiy tamoyillarni
mustahkam boshqaruv strukturasiga integratsiya qilmasdan turib samarali komplayens tizimini
yaratib bo‘lmasligini ta’kidlaydilar. Ularning fikricha, qadriyatlar korporativ boshqaruv tizimiga
chuqur singdirilgan taqdirda, ular deklarativ g‘oyadan amaliy harakat vositasiga aylanadi. Bu
yondashuv COSO konseptual ramkasi bilan uyg‘un bo‘lib, unda “nazorat muhiti” — ya’ni tashkilot
qadriyatlari, rahbarlik uslubi va ichki madaniyat ichki nazorat tizimining poydevori sifatida
ko‘rsatilgan [8].
Biroq, Basel qo‘mitasi yondashuvida compliance nazorati kengroq mazmunga ega bo‘lib,
huquqiy va boshqaruv aspektlarini o‘zaro bog‘liq mexanizm sifatida talqin qiladi [9]. Bu
yondashuvda tartibga soluvchi organlarning talablari risk-menejment tartib-qoidalariga aylantiriladi,
natijada ular bank biznes modelining ajralmas qismiga aylanadi. Shu tariqa, ayrim mualliflar [10]
complianceni “huquqiy qalqon”, boshqalar esa [11] uni “axloqiy-boshqaruv vositasi” sifatida
baholagan bo‘lsalar-da, ularning birlashgan shakli integratsiyalashgan nazorat tizimini yaratadi.
Oktabr, 2025-Yil
292
Geoiqtisodiy jihatdan esa compliance modelining universalligi shubha ostida. AQShda u
asosan huquqiy yondashuv asosida shakllangan bo‘lsa, Yevropada axloqiy va ijtimoiy jihatlar
kuchliroq aks etgan, Osiyo mamlakatlarida esa u davlat iqtisodiy siyosati va korporativ
boshqaruvning muhim tarkibiy qismiga aylangan. Shu sababli, garchi Basel Committee va COSO
doiralarida barcha jihatlarni integratsiyalashgan tizim sifatida ko‘rish taklif etilsa-da, real amaliyotda
bu yondashuvlarning institutsional tafovutlari saqlanib qolmoqda.
Shunday qilib, compliance nazorati fanlararo konstruktsiya xususiyatiga ega: u huquqiy,
axloqiy va boshqaruv tamoyillarining tutash nuqtasida shakllanadi. Bu esa uni moliyaviy xavfsizlik
konsepsiyasining ajralmas elementi sifatida talqin etishga asos yaratadi. Eng muhim evolyutsion
o‘zgarishlardan biri — compliance tizimini endilikda faqat qonunchilikka rioya etish mexanizmi
emas, balki strategik aktiv sifatida tushunish tendensiyasidir.
Adabiyotlar:
1.
Eurojust Report on Money Laundering.https://www.eurojust.europa.eu/publication/eurojust-
report-money-laundering
2.
https://cbu.uz/en/statistics/bankstats/907008.
3.
Reuter, J. (2019). Ethics and compliance management in financial institutions. Oxford
University Press. Retrieved from https://global.oup.com
4.
Basel Committee on Banking Supervision. (2020). Compliance and the compliance function in
banks.
Bank
for
International
Settlements.
Retrieved
from
https://www.bis.org/publ/bcbs113.htm
5.
Deakin, L. (2021). Corporate governance and compliance culture. Cambridge Journal of
Economics, 45(3), 405–423. Retrieved from https://academic.oup.com/cje
6.
Fedorova, E. B. (2020). Komplaens-kontrol v bankakh: metodologicheskie podkhody. Finansy
i kredit, 26(9), 55–63. Retrieved from https://www.fin-izdat.ru
7.
Azizov, M. X. (2022). Moliyaviy xavfsizlik tizimida komplayens-nazoratning o‘rni. Tashkent
Finance Journal, 3(2), 48–57. Retrieved from https://tfj.uz
8.
Karimova, D. (2023). Institutsional mexanizmlar orqali moliyaviy xavfsizlikni ta’minlash.
O‘zbekiston moliya jurnali, 2(4), 22–33. Retrieved from https://moliya.uz/journal
9.
Pitsyk, K. (2023). Organizational foundations of the legal category «compliance» in the
banking system of Ukraine. Scientific and informational bulletin of Ivano-Frankivsk University
of
Law
named
after
King
Danylo
Halytskyi.
https://doi.org/10.33098/2078-
6670.2023.15.27.1.214-222.
10.
Mulyk, A. (2022). The issue of economic and legal prerequisites for the emergence and
development of compliance in the banking sector. Uzhhorod National University Herald.
Series: Law. https://doi.org/10.24144/2307-3322.2022.73.22.
11.
Rasulov, M. R. (2025). International standards and recommendations for implementing
compliance control systems in the banking sector. The American Journal of Political Science
Law and Criminology, 7(04), 16–22. https://doi.org/10.37547/ajpslc/Volume07Issue04-04
