532
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
QRIM-TATAR MUSIQIY OHANGI MERZIYA XALITOVA SIMFONIK IJODIDA
Mullayev Alim Karimovich
National Institute of Pop Art named after Botir Zakirov under the State Conservatory of
Uzbekistan Department of Composition and Arrangement
Uzbekistan/Tashkent,
https://doi.org/10.5281/zenodo.17459083
Annotatsiya
. Mazkur maqolada qrim-tatar xalqining sevimli kompozitori Merziya
Xalitovaning simfonik ijodida milliy musiqiy ohangining o‘rni va madaniy xususiyatlari tahlil
qilinadi. Hamda, simfonik asarlarida qrim-tatar xalq kuylarining ohangi, ritmik va lad-garmonik
xususiyatlari qay uslubda musiqiy til vositalari orqali talqin etilgani ochib beriladi. Shuningdek,
M.Xalitova ijodining qrim-tatar musiqiy merosini saqlash va uni professional san’at darajasiga
ko‘tarishdagi ahamiyati ko‘rsatib beriladi.
Kalit so‘zlar
: simfonik ijod, qrim-tatar musiqiy ohang, milliy kuylar, madaniy meros, lad-
garmonik xususiyatlar, kompozitorlik ijodi, musiqiy shakl.
THE CRIMEAN TATAR MELODIC IDIOM (MELOS) IN THE SYMPHONIC WORKS
OF MERZIYA KHALITOVA
Annotation.
This article analyzes the place and cultural characteristics of the Crimean
Tatar melos in the symphonic works of the beloved composer of the Crimean Tatar people,
Merziya Khalitova. It reveals how melodies, rhythmic structures, and modal-harmonic features
of Crimean Tatar folk songs are interpreted in her symphonic compositions through the
language of music. The significance of M. Khalitova’s creative work in preserving the Crimean
Tatar musical heritage and elevating it to the level of professional art is also emphasized.
Keywords:
symphonic works, Crimean Tatar melos, folk melodies, cultural heritage, modal-
harmonic features, compositional creativity, musical form.
Kirish.
Milliy musiqiy ohang simfonik tafakkurga kirgan lahzada musiqa nafaqat eshitiladigan
tovush tizimiga, balki xalqning tarixiy xotirasi, madaniy o‘zlik va ruhiy tajribasini yetkazuvchi
ma’nodor matnga aylanadi. Qrim-tatar musiqiy an’anasi ana shunday “ma’noli ohang”ning
yorqin namunasidir: u avloddan-avlodga o‘tgan kuy-qo‘shiqlar, o‘ziga xos lad-intonatsion
o‘zgarishlar, bezak va musiqiy ohang usullari, shuningdek, jo‘shqin tahlil talab qiladigan ritmik
tafakkur orqali yashab keladi. Simfonik sahnada bu musiqiy ohang yangi semantik ufqlarni
ochadi: orkestr tembri, kontrapunktal to‘qimalar, dramatik cho‘qqisi va zamonaviy
kompozitorlik texnikalari milliy ohangni keng shakl va mazmun doirasida talqin qilish imkonini
beradi.
Merziya Xalitovaning ijodi shu jarayonning nafis va mas’uliyatli bosqichini ifodalaydi. U
milliy manbadan olingan ohangiy zarralarni bevosita sitata sifatida emas, balki simfonik fikrning
ichki harakatlantiruvchi kuchi — tematik yadrosi, dramaturgik bo‘lagi va semantik belgisi
sifatida qayta talqin etadi. Natijada qrim-tatar musiqiy ohangi Xalitova partituralarida ikki
vazifani bajaradi: birinchidan, u musiqiy materialining lad-intonatsion markazi, ikkinchidan,
asar ichki syujetining “ma’nodor belgisi”, ya’ni xotira, yurt, yo‘qotish va umid semantikasini
tashuvchi ramzga aylanadi. Shunday qilib, kompozitor folklor va professional simfonizm
o‘rtasida ko‘prik quradi — milliy ifoda va zamonaviy shakl bir-birini boyitadi. Qrim-tatar
musiqiy merosining bugungi san’at maydonida qayta o‘qilishi, ayniqsa simfonik janrlar orqali
533
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
yangi badiiy kontekstda jaranglashida namoyon bo‘ladi. Globalizatsiya sharoitida milliy
musiqaning “o‘z ovozi”ni saqlash va uni zamonaviy estetika talablariga mos ravishda yangilash
muammosi ko‘pchilik kompozitorlar uchun strategik vazifadir. Xalitovaning yechimi — musiqiy
ohangi muzeylashtirmay, balki uni orkestr tafakkurida yashovchan tizimga aylantirish: lad-
garmonik kengayishlar, tembr-registr kontrastlari, aksentlangan ritmik formulalarni simfonik
dramaturgiya bilan muvofiqlashtirish.
Musiqiy ohang tushunchasi ushbu tadqiqotda tor ma’noda “xalq kuyidan olingan mavzu”
sifatida emas, balki kengroq — lad-intonatsion model, uslubiy sema va emotsional-obrazli kod
sifatida talqin etiladi. Shuning uchun ham maqola Xalitovaning alohida asarlaridagi (simfonik
poema, suita yoki orkestr miniatyuralari kabi janrlar doirasida) tematik materialning shakllanishi,
uning garmonik tayanchlari, ritmik-metrik tashkiloti va orkestr fakturasidagi “ovoz-tembr
tarjimasi”ni o‘rganishga yo‘naltiriladi. Masalan, xalq kuylarida uchrashi mumkin bo‘lgan notekis
(aralash) yurish hissi orkestrda qanday aksentlar, ostinato qatlamlari va dinamika “nafaslari”
orqali jonlantirilishi; vokalga xos melizmatika esa yog‘och puflama yoki skripkalar guruhida
qanday bog‘lanishlar orqali “so‘zlashishi” — bularning barchasi tahlilning markazida bo‘ladi.
Muammo shundaki, folklor manbaini simfonik matnga ko‘chirish jarayonida stilizatsiya
xavfi kuchli — milliy ohang qo‘shimcha bezakka aylanib qolishi mumkin. Xalitova uslubining
o‘ziga xosligi shundaki, u yuzaki stilizatsiyadan qochadi: ohang strukturaviy o‘zakka aylanadi,
shakl mantiqini boshqaradi, kulminatsion nuqtalarning emosional energiyasini legitimlaydi.
Boshqacha aytganda, ohang — formaning “ichki fizikasidir”. Kompozitor orkestr
palitrasidan nafaqat rang-tasvir, balki ma’no-intonatsion izoh chiqarib oladi; milliy ohang
zamonaviy garmonik qatlamlar bilan “suhbat” quradi, nutqiyat esa semiotik darajada xalqiy va
professional kodlar o‘rtasidagi dialog sifatida yuzaga keladi. Ushbu bo‘lim, shuningdek,
mavzuning ilmiy-nazariy kontekstini belgilaydi. Etnomusiqashunoslikdagi musiqiy ohang
nazariyasi, simfonik folklorizm, intertekstual yondashuv, musiqiy semantika va orkestroniyaga
doir qarashlar tahlil uchun tayanch sifatida jalb etiladi. Biz ushbu ilmiy maqolada quyidagi
savollarga javob izlaydi:
-qrim-tatar musiqiy ohangi Xalitova partituralarida qanday tematik asoslarga aylanadi?
-Lad-garmonik kengayishlar milliy “ohang talqini”ga qanchalik moslashtiriladi?
-Ritm-metrik tashkilot orkestr dramaturgiyasida qanday kuchlanish va bo‘shashuv
dinamikasini yaratadi?
Tembrlararo muvozanat — milliy ohangning “ovoz obrazini” qanchalik ishonarli aks
ettiradi? Ushbu savollarga javob topish orqali biz nafaqat alohida kompozitor uslubini, balki
milliy kolaritning zamonaviy simfonizmda yashash mexanizmlarini ham chuqurroq tushunamiz.
Merziya Xalitovaning simfonik ijodida qrim-tatar ohangi — estetik bezak emas, balki
badiiy-semantik markazdir. U orkestr tafakkurida mazmunning tashuvchisi, shaklning tashkiliy
o‘qi va tinglovchi idrokida eshitiladigan xotira sifatida namoyon bo‘ladi. Maqolaning keyingi
bo‘limlarida ana shu markazning tuzilishi bosqichma-bosqich ochib beriladi: tematik
materialning kelib chiqishi va qayta talqini, garmonik va ritmik vositalarning funksional
tarmog‘i, orkestr fakturasi va tembr dramaturgiyasi hamda umumiy semantik natija — milliy
ohangning zamonaviy simfonik nutqdagi “yangi hayoti”.
Merziya Xalitovaning simfonik ijodi qrim-tatar xalq musiqasining eng nozik qatlamlarini
zamonaviy kompozitorlik texnikasi orqali qayta talqin etish bilan ajralib turadi. Uning asarlarida
musiqiy ohangi shunchaki folklor element sifatida emas, balki butun simfonik dramaturgiyaning
ichki o‘qi, mazmuniy yadrosi sifatida namoyon bo‘ladi.
534
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Ayniqsa, intonatsion tizimni kuzatar ekanmiz, xalq qo‘shiqlariga xos bo‘lgan
tetraxordlari, bayot ohanglari va intonatsiyalar orkestr fakturasida o‘ziga xos yangicha talqinga
ega bo‘ladi. Bunda kengaytirilgan sekunda intervali yoki bezakli melizmatika xalq kuylari ruhini
uyg‘otadi, shu bilan birga zamonaviy musiqiy kontekstga singdiriladi.
Ritm-metr tizimi ham milliy an’analarni o‘zida aks etadi. Xalitova o‘z asarlarida qrim-
tatarlarga xos “aralash” o‘lchovlarni — 5/8, 7/8 yoki 9/8 kabi additiv ritmik tuzilmalarni faol
qo‘llaydi. Bu ritmik tuzilma orkestrda ostinato qatlamlari orqali barqarorlashtiriladi, yuqori
registrlarda esa sinkopalar va poliritmik qatlamlar qo‘shilib, dramatik taranglik kuchayadi.
Natijada musiqada nafaqat raqsiy impuls, balki ichki hayotiy zarurat va “nafas” seziladi.
Tematik rivojlantirish jarayonida kompozitor folklor intonatsiyasini bevosita keltiribgina
qolmaydi, balki uni motiv-variatsion uslubda qayta ishlab, sekvensiyalar, augmentatsiya yoki
diminutsiya orqali turli shakllarga soladi. Shu tariqa, dastlab sodda xalq kuyi sifatida eshitilgan
intonatsiya asar davomida dramaturgik bosim ortishi bilan yangi semantik qirralarni kasb etadi.
Bu jarayonning kulminatsiyasida esa ohang orkestrning barcha guruhlari tomonidan keng,
ko‘tarinki tusda jaranglaydi.
Garmonik tizimi esa modal-funktsional sintezga asoslanadi. Qrim-tatar kuylarida
uchraydigan modal qatlamlar — hijoz, bayot, nahovand — Xalitova partituralarida garmonik
rang-baranglik manbaiga aylanadi. Shu bilan birga, funksional tortishuv ham saqlanib, tonik-
dominanta munosabatlari modal mustaqillik bilan bahsga kiradi. Bu esa asarning musiqiy
maydonida ham barqarorlik, ham rangli o‘zgaruvchanlikni ta’minlaydi.
Simfonik jihatidan esa tembr dramaturgiyasi alohida ahamiyat kasb etadi. Masalan, obo
yoki ingliz rogi (cor anglais) sokin, xotiraviy ohangni ifodalasa, fleyta va klarnet raqs
intonatsiyalarini bezakli tarzda takrorlaydi. Kamonli guruhlarning pitsikatto uslubi “usul”ni
ta’minlasa, misli-puflamalar kulminatsion nuqtalarda tantanavor tus beradi. Urmali cholg‘ular
esa “aralash” ritmni jonli usul sifatida eshittiradi. Natijada xalq kuyining oddiy raqsiy ritmi keng
simfonik bo‘yoqlarda yangraydi.
Xalitova ijodida qrim-tatar musiqiy ohangi oddiy folklor sitatasi emas, balki badiiy ramz
darajasiga ko‘tariladi. U “yurt”ning timsoli, xotiraning belgisi va umidning ramzi sifatida
tinglovchiga yetib boradi. Musiqiy ohang simfonik to‘qimada nafaqat musiqa materiali, balki
semantik asos, ichki dramatik kuch sifatida yashaydi. Shu boisdan ham Xalitovaning simfonik
asarlari milliy an’ana va zamonaviy kompozitorlik tafakkuri o‘rtasida nafis ko‘prik bo‘lib xizmat
qiladi.
Muhokama.
Qrim-tatar ohangini simfonik tilga ko‘chirish masalasi nafaqat estetik, balki nazariy va
metodologik muammolarni ham yuzaga keltiradi. Bir qarashda folklor intonatsiyasi orkestr
palitrasida boyib, “yuksak” san’at pog‘anasiga ko‘tariladi. Biroq ayni paytda u
temperatsiyalangan tizim, qat’iy takt o‘lchovlari va akademik faktura talablariga moslashadi.
Demak, bu jarayon milliylikning yo‘qolishi xavfini ham o‘zida saqlaydi: ohang bezakka
aylanib qolishi mumkin.
Xalitova amaliyoti shuni ko‘rsatadiki, autentiklik va stilizatsiya orasidagi nozik chiziqni
asarning ichki dramaturgiyasi hal qiladi: ohang shakl mantiqini boshqaradigan strukturaviy o‘zak
bo‘lsa, u o‘z hayotiy falsafasini yo‘qotmaydi; aksincha, kompozitsion harakatni boshqaradi.
Simfonik muhitda modal tizimlar bilan funksional-ug‘un munosabatlarining “kelishuvi” alohida
e’tibor talab qiladi. Folklorga xos hijoz yoki bayot ohanglari tonik-dominanta tortishuvi bilan
bahsga kirganda, paydo bo‘ladigan kuchlanish ijodiy natija beradi: modal ranglar saqlanadi,
535
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
lekin dramatik yo‘nalish yo‘qolmaydi. Xalitova bu muvozanatni garmonik “ko‘priklar”, pedal
nuqtalar va alteratsion kolorit orqali ta’minlaydi; natijada ohang “mahalliy” bo‘yoqlarini
saqlagan holda “global” simfonik makonga bemalol kiradi. Bu holat glokal estetikaning
(mahalliy kodlarning global shakllarda yashashi) musiqiy ekvivalenti sifatida o‘qilishi mumkin.
Ritm-metrdagi “aralash” yurishlar (5/8, 7/8, 9/8…) ham muhokamaning markazida.
Orkestr partiturasida ularni standart o‘lchovga “tekislash” vasvasasi kuchli; ammo aynan
shu tekislanish ohangining raqsiy impulsini susaytirishi mumkin. Kompozitor buni ostinato
qatlamlari, aksent almashinuvi va poliritmik “sirpanishlar” bilan bartaraf etadi. Natijada
“aralash” nafaqat saqlanadi, balki simfonik dramaturgiyaning energiya manbaiga aylanadi: past
qatlamdagi doimiy yurish barqarorlikni, yuqoridagi sinkopalar esa ichki notinchlik va intilish
hissini ifodalaydi. Bu ikki kuchning ziddiyati — “xotira” va “harakat”, “yer” va “yo‘l”
metaforalari — tinglovchi idrokida kuchli semantik rezonans tug‘diradi.
Orkestroniya nuqtayi nazaridan tembrlar semantikasini muhokama qilish muhim. Solistik
obo yoki ingliz rogi “xotiraviy ohang”ni tashuvchi sifatida eshitiladi; fleyta va klarnetning
melizmatik chiziqlari esa “til” va “nafas”ni jonlantiradi. Misli-puflamalar kulminatsiyada
“chaqiriq” va “tantana” semantikasini beradi, kamonlilarning pitsikatto yoki sul tasto uslublari
esa masofani, ichki monologni yaratadi. Shu yo‘sinda tembr dramaturgiyasi “mavzu haqida
hikoya”ni so‘zlaydi: bir xil intonatsiya turli bo‘yoqlarda turlicha ma’no kasb etadi. Bu —
intertekstual eslatma va semantik ko‘chishlar mexanizmi bo‘lib, ohangining bir sahnadagi
“marosimiy xotira”dan boshqasida “umid signali”ga aylanishiga imkon beradi. Muhokamada
yana bir masala — yetarli aniqlik va elastiklik muvozanati. Folklor intonatsiyasi tabiatan elastik:
ijrodagi mikro-bezaklar, erkin temp, mikro-intonatsion og‘ishlar uning jonini tashkil etadi.
Simfonik muhit esa yuqori darajada aniqlik talab qiladi. Xalitova bu tafovutni faktura
darajasida hal qiladi: geterofoniyaga yaqin “kvazi-geterofonik” qatlamlar, ornamentik
bezaklarning gruppalar o‘rtasida “ko‘chishi”, registr va artikulyatsiya o‘yinlari elastiklik
illyuziyasini yaratadi. Shu tariqa folklor “og‘zaki nutqi” partituraning “yozma” tabiatida ham
tirik qoladi.
Mavzuni ijtimoiy-madaniy-ko‘lamda ko‘rganimizda, Xalitovaning yechimi milliy
identitetning zamonaviy badiiy nutqda o‘z ovozini topishi sifatida o‘qiladi. Ohang bu yerda faqat
milliyini “tanituvchi belgi” emas; u ma’naviy resurs bo‘lib, o‘tmish va bugunning, mahalliy
xotira va jahon badiiy aylanishining dialogini ta’minlaydi. Shu ma’noda, bunday simfonik
ishlanmalar “madaniy diplomatiya” vazifasini ham bajaradi: tinglovchi qaysi hududda
bo‘lishidan qat’i nazar, tembr va ritm orqali ma’noni “tarjima” qila oladi.
Ilmiy-uslubiy nuqtada esa, tahlilni faqat nota matni bilan cheklash yetarli emasligi ayon
bo‘ladi. Folklor manbalari, ijro an’anasi va jonli ijrochilikdagi interpretatsiyalar musiqiy ohangni
semantikasini to‘liq ochadi. Shuningdek, eshitish tajribasi, akustik muhit va auditoriya
qabulining o‘zgarishi ham muhim: bir xil partitura turli ijro va turli zallar sharoitida turlicha
semantik effekt beradi. Kelgusida maxsus amaliy-analitik metod bilan Xalitova asarlaridagi
ohangining o‘zgaruvchan semantik yo‘nalishi tizimlashtirilishi mumkin.
Kompozitorlik pedagogikasi nuqtayi nazaridan, Xalitova amaliyoti yosh bastakorlar
uchun uchta asosiy saboqni beradi. Birinchisi, folklorni sitata sifatida emas, strukturaviy resurs
sifatida ko‘rish: mavzu shakl mantiqini harakatlantirishi shart. Ikkinchisi, modal kolorit bilan
funksional yo‘nalish o‘rtasida “kelishuv” topish: rangni saqlab, dramatik vektorni yo‘qotmaslik.
536
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Uchinchisi, tembr dramaturgiyasini semantik boshqaruv vositasi sifatida ko‘rish:
reorchestratsiya — ma’no transformatsiyasidir. Bu amaliy prinsiplar nafaqat qrim-tatar ohangni,
balki boshqa mintaqaviy melodik tizimlar bilan ishlashda ham qo‘llanishi mumkin.
Nihoyat, muhokamani yakunlar ekanmiz, shuni ta’kidlash lozimki, Merziya Xalitovaning
simfonik ijodi milliy ohangni “estetik bezak”dan “badiiy-semantik markaz”ga ko‘targan
konseptual yondashuvni namoyon etadi. U ritm-metrdagi aralash yurish, modal kolorit va tembr
metaforalarini shakl mantiqi bilan bog‘lab, zamonaviy simfonik nutqda milliy ohangning yangi
hayotini yaratadi. Bu yondashuv milliy an’anani saqlash va yangilashning muvozanatli modelini
taklif etadi: ohang ham tarixiy xotira, ham kelajak tasavvuri uchun ishlaydigan ijodiy energiyaga
aylanadi.
Xulosa
.
Merziya Xalitovaning simfonik ijodi tahlil qilinganda, qrim-tatar ohangni uning musiqiy
dunyoqarashida markaziy o‘rin egallashi aniq ko‘rinadi. Ohang folklor element sifatida emas,
balki butun simfonik dramaturgiyaning semantik o‘qi, shakl mantiqini harakatlantiruvchi kuch
sifatida xizmat qiladi. Kompozitor intonatsion manbalarni zamonaviy kompozitorlik texnikalari
bilan uyg‘unlashtirgan holda, xalq kuylariga xos hijoz va bayot ohangdorligini, “aralash” ritmik
tuzilmalarni va melizmatik bezaklarni orkestr tilida yangidan talqin etadi. Ushbu yondashuv
nafaqat milliy musiqiy merosni saqlab qoladi, balki uni zamonaviy simfonizm darajasiga olib
chiqadi. Xalitova folklor intonatsiyasini bevosita sitata emas, balki shakl va mazmunni
belgilovchi strukturaviy asos sifatida qo‘llaydi. Shu orqali u ohangni turli semantik qirralarga —
xotira, yurt, umid ramzlariga aylantiradi.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Халитова М. Симфонические произведения: статьи и исследования. —
Симферополь: Таврия, 2018. — 245 с.
2.
Гаджибеков У. О народных основах в симфонической музыке Востока. — Баку:
Элм, 1982. — 198 с.
3.
Сафиуллин Р. Мелос крымскотатарской музыки: проблемы анализа и
интерпретации // Вопросы музыковедения. — 2015. — № 4. — С. 57–65.
4.
Жирмунский В. Народная песня и её поэтика. — М.: Наука, 1975. — 302 с.
5.
Крымскотатарская музыка: сборник статей / Под ред. Э. Сейдаметова. —
Симферополь: Доля, 2012. — 310 с.
6.
Хабибуллин И. Модальные основы восточной музыки и их симфоническая
интерпретация. — Казань: Фән, 2010. — 224 с.
References:
