319
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
MAXSUS MAKTAB-INTERNATLARDA JISMONIY TARBIYA
MASHG‘ULOTLARINI ADAPTIVLASHTIRISH TAMOYILLARI
Namozova Nargiza Husniddin qizi
Navoiy Davlat Universiteti “Jismoniy madaniyat” fakulteti 1-kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.17582675
Annotatsiya
. Ushbu maqolada maxsus maktab-internatlarda jismoniy tarbiya
mashg‘ulotlarini adaptivlashtirishning nazariy-pedagogik tamoyillari tahlil qilingan. Maxsus
ehtiyojli bolalar bilan ishlashda individual yondashuv, differensial metodlar, sog‘lomlashtirish
texnologiyalari hamda psixologik qo‘llab-quvvatlash omillari yoritilgan. Shuningdek,
O‘zbekiston va xorijiy davlatlar tajribasi asosida adaptiv jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarini
samarali tashkil etish bo‘yicha tavsiyalar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
adaptiv jismoniy tarbiya, maxsus maktab-internat, reabilitatsiya, inkluziv
yondashuv, pedagogik tamoyillar, individual dastur, sog‘lomlashtirish texnologiyasi, ijtimoiy
integratsiya.
Аннотация.
В данной статье проанализированы теоретико-педагогические
принципы адаптации физкультурной деятельности в специальных школах-интернатах.
Освещены индивидуальный подход, дифференциальные методы, оздоровительные
технологии, факторы психологической поддержки в работе с детьми с особыми
потребностями. Также приведены рекомендации по эффективной организации занятий
адаптивной физической культурой на основе опыта Узбекистана и зарубежных стран.
Ключевые слова:
адаптивная физическая культура, специальная школа-интернат,
реабилитация, инклюзивный подход, педагогические принципы, индивидуальная
программа, оздоровительные технологии, социальная интеграция.
Annotation.
This article analyzes the theoretical and pedagogical principles of adaptive
physical education training in special boarding schools. When working with children with
special needs, an individual approach, differential methods, wellness technologies and
psychological support factors are covered. Recommendations for the effective organization of
adaptive physical education training on the basis of experience of Uzbekistan and foreign
countries are also presented.
Keywords:
adaptive physical education, special boarding school, rehabilitation,
inclusive approach, pedagogical principles, individual program, health-improving technology,
social integration.
O‘zbekiston Respublikasida maxsus ehtiyojli bolalarga ta’lim va tarbiya berish tizimi
so‘nggi yillarda tubdan yangilanmoqda.
Xususan,
maxsus maktab-internatlarda
o‘quvchilarning jismoniy rivojlanishini
ta’minlash, sog‘lomlashtirish faoliyatini samarali tashkil etish davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishiga aylangan.
Jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarini
adaptivlashtirish
— bu o‘quvchilarning jismoniy
imkoniyatlari, sog‘lig‘i va psixologik holatiga moslashtirilgan pedagogik jarayonni anglatadi.
Adaptiv yondashuv orqali har bir bola o‘z imkoniyat darajasida faol ishtirok etadi, o‘ziga
ishonch hosil qiladi va ijtimoiy hayotga tayyorlanadi.
320
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
1. Adaptivlashtirishning mohiyati
Jismoniy tarbiyada adaptivlashtirish — bu mashg‘ulotlar, mashqlar, uslublar va
vositalarni maxsus ehtiyojli bolalarning sog‘lig‘i, yosh xususiyati va psixologik ehtiyojlariga
mos holda qayta tashkil etishdir.
U quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshiriladi:
mashqlar hajmini, murakkabligini va davomiyligini moslashtirish;
harakat faoliyatining intensivligini fiziologik imkoniyatlarga ko‘ra belgilash;
o‘quvchilarni ruhiy jihatdan tayyorlash va rag‘batlantirish;
mashg‘ulotlarni ijobiy emotsional muhitda o‘tkazish.
Bu yondashuv o‘quvchilarda sog‘lomlikni mustahkamlaydi, harakat koordinatsiyasini
yaxshilaydi va ijtimoiy faollikni oshiradi.
2. Adaptiv jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarining asosiy tamoyillari
Maxsus maktab-internatlarda adaptiv jismoniy tarbiya darslarini tashkil etishda quyidagi
pedagogik tamoyillar
muhim o‘rin tutadi:
1.
Individual yondashuv tamoyili
— har bir bolaning sog‘lomlik holati, yosh
xususiyatlari va imkoniyatlarini hisobga olish.
2.
Bosqichma-bosqichlik tamoyili
— yuklamani asta-sekin oshirish, charchash va stressni
oldini olish.
3.
Faollashtiruvchi tamoyil
— bolalarda mustaqil harakat qilish, topshiriqni bajarishga
qiziqish uyg‘otish.
4.
Reabilitatsion yondashuv tamoyili
— mashg‘ulotlarning sog‘lomlashtiruvchi va
tiklovchi funksiyalarini ta’minlash.
5.
Psixologik qo‘llab-quvvatlash tamoyili
— har bir bolaga ijobiy ruhiy turtki berish,
o‘ziga ishonchni kuchaytirish.
6.
Integrativ tamoyil
— sog‘lom o‘quvchilar bilan birgalikda mashg‘ulotlar o‘tkazish
orqali ijtimoiy integratsiyani kuchaytirish.
Bu tamoyillar adaptiv jismoniy tarbiya darslarini samarali, xavfsiz va tarbiyaviy jihatdan
to‘laqonli tashkil etishga imkon beradi.
3. Mashg‘ulotlarni tashkil etish uslublari
Maxsus maktab-internatlarda adaptiv jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarini o‘tkazishda
quyidagi metodlardan foydalanish tavsiya etiladi:
Harakatli o‘yinlar
– koordinatsiyani, muvozanatni va ijtimoiy muloqotni rivojlantiradi.
Musiqali mashqlar
– emotsional muhitni yaxshilaydi va ritmik harakatlarni
osonlashtiradi.
Suv mashg‘ulotlari (gidroterapiya)
– mushaklarni bo‘shashtiradi va yurak-tomir
tizimini mustahkamlaydi.
Massaj va nafas mashqlari
– tiklovchi va profilaktik ta’sir ko‘rsatadi.
Sensor mashg‘ulotlar –
ko‘rish, eshitish yoki harakat muvofiqligini yaxshilaydi.
O‘qituvchi har bir dars oldidan tibbiy ko‘rsatkichlarni hisobga olgan holda mashqlarni
tanlashi lozim. Mashg‘ulotlar davomida o‘quvchining charchash darajasi, ruhiy holati va
motivatsiyasi doimiy nazoratda bo‘lishi kerak.
4. O‘zbekiston tajribasi
O‘zbekiston Respublikasida 2022–2026-yillarga mo‘ljallangan “Nogironligi bo‘lgan
shaxslarni qo‘llab-quvvatlash strategiyasi”da maxsus maktablarda adaptiv jismoniy tarbiya
dasturlarini joriy etish ustuvor yo‘nalish sifatida belgilangan.
321
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Bugungi kunda:
Respublika miqyosida
40 dan ortiq maxsus maktab-internatlarda
adaptiv jismoniy
tarbiya mashg‘ulotlari yo‘lga qo‘yilgan;
jismoniy tarbiya o‘qituvchilari uchun maxsus kurslar tashkil etilgan;
Paralimpiya qo‘mitasi bilan hamkorlikda bolalar uchun sport musobaqalari
o‘tkazilmoqda.
Shuningdek, Toshkent davlat jismoniy tarbiya va sport universitetida “Adaptiv jismoniy
tarbiya” yo‘nalishida mutaxassislar tayyorlanmoqda.
5. Xorijiy tajriba
Xalqaro miqyosda maxsus ta’lim muassasalarida adaptiv jismoniy tarbiya tizimi keng
rivojlangan:
AQShda
“Adapted PE Program” modeli har bir o‘quvchining shaxsiy reabilitatsion
rejasiga asoslanadi;
Finlyandiyada
“Move for Inclusion” dasturi barcha bolalarni birgalikda mashg‘ulotlarga
jalb etadi;
Yaponiyada
esa “Active Mind, Active Body” konsepsiyasi psixologik va jismoniy
faoliyat uyg‘unligini ta’minlaydi.
Bu tajribalar O‘zbekiston uchun ham muhim metodik yo‘nalish sifatida ahamiyatlidir.
Maxsus maktab-internatlarda jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarini adaptivlashtirish — bu
o‘quvchilarning sog‘lom hayot tarzi, reabilitatsiyasi va ijtimoiy integratsiyasini ta’minlaydigan
asosiy omildir.
Darslarni samarali tashkil etish uchun:
individual yondashuv,
reabilitatsion tamoyillar,
psixologik qo‘llab-quvvatlash,
hamkorlikda ishlash (o‘qituvchi–psixolog–shifokor) zarur.
Adaptiv jismoniy tarbiya o‘quvchilarga nafaqat jismoniy sog‘lomlik, balki ijtimoiy
moslashuv va hayotga ijobiy qarashni ham beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Qosimov R.
Adaptiv jismoniy tarbiya asoslari.
– Toshkent: Ilm Ziyo, 2022.
2.
Rasulova D.
Maxsus ta’limda jismoniy tarbiya metodikasi.
– Toshkent: TDPU, 2023.
3.
Karimov A.
Jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi.
– Toshkent: O‘zDJTSU, 2021.
4.
Saidova N.
Maxsus maktablarda o‘quvchilarning jismoniy rivojlanishini ta’minlash
yo‘llari.
– Toshkent: Ma’rifat, 2020.
5.
O‘zbekiston Respublikasi “Jismoniy tarbiya va sport to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent,
2021.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Nogironlar sportini rivojlantirish to‘g‘risida”gi
Qarori. – Toshkent, 2022.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Inkluziv ta’limni rivojlantirish
konsepsiyasi” haqidagi qarori. – Toshkent, 2020.
8.
O‘zbekiston Respublikasi “Nogironligi bo‘lgan shaxslarni qo‘llab-quvvatlash strategiyasi
(2022–2026-yillar)”.
9.
O‘zbekiston Paralimpiya qo‘mitasi rasmiy sayti – https://paralympic.uz
10.
Sherrill, C.
Adapted Physical Activity, Recreation, and Sport.
– McGraw-Hill, 2016.
322
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
11.
Block, M.
A Teacher’s Guide to Adapted Physical Education.
– Routledge, 2019.
12.
DePauw, K. & Gavron, S.
Disability and Sport.
– Human Kinetics, 2005.
13.
Hutzler, Y. “Adapted Physical Activity in Special Education.”
European Journal of
Adapted Physical Activity
, 2020.
14.
Thomas, N.
Psychological Support in Adaptive Physical Education.
– Routledge, 2021.
15.
WHO.
Rehabilitation and Physical Activity Guidelines for Children with Disabilities.
–
Geneva, 2020.
16.
UNESCO.
Inclusive Physical Education for All Learners.
– Paris, 2019.
17.
NCHPAD.
Adapted Physical Education in Special Schools.
– USA, 2022.
18.
Brittain, I.
The Paralympic Games Explained.
– Routledge, 2016.
19.
Legg, D. & Steadward, R.
Paralympic Sport and Education.
– Human Kinetics, 2022.
20.
Activity Alliance (UK).
Inclusive PE Strategies for Special Schools.
– London, 2021.
