ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
39
MUSIQANING INSON HAYOTIDAGI O’RNI
Orınbaeva Sarbinaz Quwanıshbay qızı
O'zbekiston davlat san'at va madaniyat instituti Nukus filiali talabasi
Qoraqalpog`iston, Nukus.
Nietullaev Rustam Asanovich
Ilmiy rahbar. O'zbekiston davlat san'at va madaniyat instituti Nukus filiali o`qituvchisi
Qoraqalpog`iston, Nuku
s.
https://doi.org/10.5281/zenodo.7800423
Annotatsiya. Ushbu maqola orqali siz musiqaning hayotimizdagi o'rni va ahamiyati,
sog’ligimizga va hayot tarizimizga tasiri haqida bilimlarga ega bo'lasiz. Musiqa san'ati juda
qadimda paydo bo'lganligi, hozirgi kungacha musiqalarning takomillashgani, ulardagi ijro
uslublari ham rivojlanib boyiganligi va xalq orasidagi musiqiy qobiliyatlarga ega bo'lgan kishilar
ajoyib musiqa asarlari yaratib musiqa san'atini boyitganlari haqinda bilib olasiz.
Kalit so'zlar: Musiqa o’rta asir musiqalari, ularng turlari, klassik, lirik, renessans.
РОЛЬ МУЗЫКИ В ЖИЗНИ ЧЕЛОВЕКА
Аннотация. Благодаря этой статье вы получите знания о роли и значении музыки в
нашей жизни, ее влиянии на наше здоровье и образ жизни. Вы узнаете о том, что
музыкальное искусство зародилось в глубокой древности, что музыка совершенствовалась
до сих пор, что развивались и стили их исполнения, и что люди, обладающие музыкальными
способностями в народе, обогатили искусство музыку, создавая замечательные
музыкальные произведения.
Ключевые слова: Музыка, средневековая музыка, их виды, классическая, лирическая,
ренессансная.
THE ROLE OF MUSIC IN HUMAN LIFE
Abstract. Through this article, you will gain knowledge about the role and importance of
music in our life, its impact on our health and lifestyle. You will learn about the fact that the art
of music originated in ancient times, that the music has been improved until now, that the styles of
their performance have also developed, and that people who have musical abilities among the
people have enriched the art of music by creating wonderful pieces of music.
Keywords: Music, medieval music, their types, classical, lyrical, renaissance.
Musiqa
(yunoncha μουσική — ilhom parilari san’ati) — tovush san’atdi; musiqiy
asarga nisbatan ham
musiqa
atamasi qoʻllanishi mumkin.
I
nson hissiy kechinmalari, fikrlari, tasavvur doirasini musiqiy tovushlar izchilligi yoki
majmui vositasida aks ettiruvchi sanat turi. Uning mazmuni oʻzgaruvchan ruhiy holatlarni
ifodalovchi muayyan musiqiybadiiy obrazlardan iborat. Musiqa insonning turli kayfiyatlari (mast,
koʻtarinkilik, shodlik, zavqlanish, mushohadalik, gʻamginlik, xavf-qoʻrquv va boshqalar)ni oʻzida
mujassamlashtiradi. Bundan tashqari, musiqa shaxsning irodaviy sifatlari ( intiluvchanlik,
oʻychanlik, vazminlik va boshqalar)ni, uning tabiatini ham yorqin aks ettiradi.
Musiqaning ushbu ifodaviytasviriy imkoniyatlari yunon olimlari - Pifagor, Platon, Aristotel
va Sharq mutafakkirlari - Farobiy, Ibn Sino, Jomiy, Navoiy, Bobur, Kavkabiy, tasavvuf arboblari
- Imom Gʻazoliy, Kalobodiy Buxoriy va boshqa tomonidan yuqori baholangan, sharh va ilmiy
tadqiq qilingan. Musiqaning odam ongi va hissiyotiga taʼsir etishning ajoyib kuchi uning ruhiy
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
40
jarayonlarga hamohang boʻlgan protsessual -muayyan jarayonli tabiati bilan bogʻliqsir. Musiqa
asarlari mazmunida musiqali obrazlarning oʻzaro munosabatlari (taqqoslanish, toʻqnashuv,
rivojlanish kabi) jarayonida shakllanadi.
Mazkur jarayonning xususiyatlariga koʻra Musiqa mazmuni ham turli - epik, dramatik, lirik
belgilarga ega boʻlishi mumkin. Bulardan insonning ichki dunyosi, ruhiy holatlarini ifodalashga
moyil boʻlgan lirika musiqaning „botiniy“ tabiatiga ancha yaqindir. Musiqaning mazmuni -
shaxsiy, milliy va umumbashariy badiiy qiymatlarning birligidan iborat boʻlib, bunda maʼlum
xalq, jamiyat va tarixiy davrga xos ruhiy tarovat, surʼat, ijtimoiy fikr va kechinmalar umumlashgan
holda ifodalanadi. Musiqa shakllari har bir davrning maʼnaviy-maʼrifiy talablariga javob bergan
holda, ayni vaqtda inson faoliyatining koʻpgina jabhalari bilan mushtarakdir. Musiqaning,
ayniqsa, insonning axloqiy va estetik didini shakllantirish, hissiy tuygʻularini rivojlantirish, ijodiy
qobiliyatlarini ragʻbatlantirish vositasi sifatida roli juda muhimdir.
Musiqaning kelib chiqishi va tarixi:
O'rta asrlar
VI asrni XVI-asrga oid O'rta asrlarda O'rta asr musiqasi aks etgan. Ushbu
nomenklaturasi O'rta asr musiqa tarixidagi muhim voqealarni, masalan, musiqiy notikaning
boshlanishi va polifoniyani namoyish etadi. Shu vaqt mobaynida ikkita umumiy musiqa uslubi
mavjud edi: monofonik va polifonik. Musiqiy asarlarning asosiy shakllaridan biri
Plainchant
- cherkov musiqasi shaklidir, unda hech qanday instrumental musiqiy asar yo'q
va u faqat qo'shiq yoki qo'shiqni o'z ichiga oladi. Bir muncha vaqt mobaynida bu xristian
cherkovlarida ruxsat etilgan yagona musiqa turi edi.
XIV asr atrofida dunyoviy musiqa tobora mashhur bo'lib, Uyg'onish davri deb ataladigan
musiqa davri sahnasiga aylandi.
Renaissance
- Uyg'onish "qayta tug'ilish" degan ma'noni
anglatadi. XVI asrga kelib, cherkov san'atiga qaram bo'lib qoldi. Shunday qilib, bastakorlar bu
davrda musiqa yaratilgan va hislanadigan tarzda ko'plab o'zgarishlar kiritishga muvaffaq
bo'lishgan. Misol uchun: musiqachilar cantus firmus bilan tajriba o'tkazdilar, instrumentallarni
ko'proq ishlata boshladilar va 6 ta ovozli qismga ega bo'lgan yanada batafsil musiqiy shakllar
yaratdilar.
XVI-XVII asrlar orasida tarixi
Uyg'onish Musiqalari formaslari / Styles-larining keng
qamrovli ta'rifi mavjud.
Barok
"Barok" so'zi italyancha "barokko" so'zidan kelib chiqadi, bu g'alati deganidir. Barok
davrida kompozitorlar forma, musiqiy kontrastlar, uslublar va asboblar bilan tajriba o'tkazgan payt
edi. Bu davrda opera, instrumental musiqa va boshqa
Barok musiqa shakllari va uslublari
. Musiqa homofonik bo'ldi, ya'ni ohang muvofiqlik bilan qo'llab-quvvatlanadi.Barok
asarlarning eng mashhur asarlaridan
Musiqa tarixidagi Barok davri XVII va XVIII asrlarning uslublariga mos keladi. Yuqori
Barok davri 1700 dan 1750 yilgacha davom etdi, shu davr mobaynida italyan operasi dramatik va
kengroq edi.
bilan boshqa vaqt va voqealar haqida bilib oling.
Klassik
1750 yildan to 1820 yilgacha bo'lgan
Klassik davrning musiqiy shakllari va uslublari
melodiyalar va sonatlar kabi shakllar bilan tavsiflanadi. Bu davrda o'rta sinf nafaqat yuqori
malakali aristokratlarga emas, balki musiqaga kirishga ko'proq imkon berdi. Ushbu o'zgarishni aks
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
41
ettirish uchun kompozitorlar kamroq murakkab va tushunish osonroq bo'lgan musiqa yaratmoqchi
bo'lishdi.
, shubhasiz Klassik davrda besteciler tomonidan ishlatiladigan asosiy vosita edi.
Mozart o'zining ilk simfoniyasini yozganida va Betxoven tug'ilganida singari, bu davrdagi muhim
voqealarni o'rganish uchun ushbu
Klassik musiqiy vaqt jadvalini
Romantik
Historiograflar romantik musiqani 1800 yildan to 1900 yilgacha bo'lgan davrga
Ushbu davrning musiqiy shakllari
bir hikoyani aytib berish yoki biror fikrni ifoda etish
va shamol asboblarini o'z ichiga olgan turli vositalarni ishlatish uchun kengaytirilgan musiqadan
foydalangan. Bu davrda ixtiro qilingan yoki takomillashtirilgan asboblar
ichiga olgan. Romantikalar o'zlarining hayollari va kuchli his-tuyg'ularini o'zlari yaratgan asarlar
orqali oshib borishiga imkon berishiga ishonishdi. XIX asrning o'rtalariga kelib, folklor musiqasi
romantikalar orasida mashhur bo'lib, millatchilik mavzulariga ko'proq e'tibor qaratildi. Romantik
davrda
romantik musiqiy vaqt jadvallari
bilan ko'proq burilish nuqtalari haqida bilib oling.
XX asr mobaynida musiqiy musiqa qanday amalga oshirilganligi va qadrlanishi haqida ko'p
yangiliklarni keltirdi. San'atkorlar yangi musiqiy shakllarni sinab ko'rishga va o'zlarining
kompozitsiyalarini rivojlantirish uchun texnologiyadan foydalanishga ko'proq tayyor edilar. Erta
elektron asboblar orasida dinamophone, Theremin va Ondes-Martnot ham bor edi.
: impressionist, 12-tonli tizim, neoklassik,
, kontsert musiqasi, serializm,
tasodifiy musiqa, elektron musiqa, yangi romantizm va minimalism
xizmat qiladi.
Musiqa ko’pincha inson kayfiyatini o’zida aks ettiradi. Shu asnoda, misol uchun, rulda
haydayotgan kishiga eng yaxshi musiqa bo’lib, elektron musiqa hisoblanadi, xomilador ayollarga
esa olimlar klassik musiqani eshitishni tavsiya qilishadi, axir aynan shunaqa musiqa dunyoga
keladigan bolakayning kelajakdagi musiqiy didini tarbiyalashga. Shuningdek aytishlaricha,
musiqa ijodiy shaxslar sog’ligi va organizmiga ko’proq ta’sir qiladi, ko’pincha ular musiqadan
ilhomlanishadi yoki musiqa ularni aksincha zeriktiradi. Musiqa fon sifatida ko’pincha bizga
sezilmaydi. Savdo markazlari, restoranlar, kiyim do’konlarida u chindan ham juda foydalidir,
chunki u o’ziga xos muhitni yaratadi. Ko’pincha musiqa turiga qarab biz muassasa nufuzini
aniqlay olamiz.
Hozirgi hayotda har bir inson o’z hayot tarziga ega bo’lishni xohlaydi. Bu hayot tasri
kiyimda yoki aksessuarlarda emas, fikrlash va tasavvur qilishda aks etadi. Har birimiz ichimizda
chiroyli narsalarni, atrof-muhitni, hayotni yaratishni astoydil xohlaydigan yaratuvchi bor va bu
niyatlarimiz aynan bizga ma’qul musiqa sababli junbushga keladi. Bu qanday ishlaymiz? Inson
hayoti ikki qismga bo’linadi: atrofdagi hayot va inson qalbidagi o’ziga xos olami. Har birimiz
o’ylaymiz, tasavvur qilamiz va orzu qilamiz, va insoniyat bilan parallel ravishda rivojlanadigan
musiqa bizning fikrlarimizni yaxlitlaydi va, o’z ichiga pozitivlik, o’yinqaroqlik, qo’pollik yoki
agressiv holatlarni oladigan tomonga yo’naltiradi. Asrlar davomida, qanday musiqani xush
ko’rishlariga qarab, insonning xarakterini ham aniqlay olish mumkin edi. Avvallari musiqiy
uslublarni tushunish, hamda xorijiy va milliy kompozitsiyalarni o’ynay olish, inson yashaydigan
muhitni aniqlash mumkin edi. Endi esa insonning qanday musiqani afzal ko’rishiga asosan uning
suhbatlashish doirasini, uning hayot tarzini va qiziqishlarini aniqlash, mumkin.
Musiqa shifo tariqasida
Musiqaning shifobaxs xususiyatlari insonni nafaqat tushkun holatdan chiqaradi, balki
jismoniy og’riqlardan xalos ettiradi. O’zini-o’zi davolash har qanday dori-darmonlardan
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
42
muhimroq, va har birimiz mushkul holatlarda aynan unga umid qiladi. Kayfiyatni ko’taradigan
musiqa insonni yashashga, xursandchilik qilishga va yaxshilikka ishonishga undaydi. U dunyoga
yorug’likni singdiradi, va uni tinglash esa sayyorada yshovchi insonlar yarmining sevimli
mashg’uloti sanaladi. Dunyoning yarmidan ko’pi yaxshi va sifatli musiqa uchun pul to’laydi, va
bu odamlarning atigi bir qismi uni o’zlari yaratishadi va misli ko’rinmas mashhurlikka erishishadi.
Jahon estradasining ijrochilari konsertlar tashkil qilishadi va millionlab odamlar ularga tashrif
buyurishadi. Musiqa insoniyatni birlashtiradi, uni yaxlitlikka olib keladi. Xohlagan tovush bizda
ma’lum bir hissiyotni uyg’otadi, ba’zida biz qayg’uga ko’milishni, ba’zida esa to’xtalmas
quvonchga erishishni xohlaymiz. Biz har kuni boshdan kechiradigan ko’pgina hissiyot va
tuyg’ular hayotda to’qnash keladigan voqealar bilangina emas, balki radio va tv eshittiriladigan
qo’shiqlar bilan ham paydo bo’ladi.
Musiqa doimo bizning xotiralarimiz bilan parallel harakatlanadi, va har bir insonda uning
bolaligi bilan bog’liq qo’shiqlar bor. Shunga misol qilib, buyuk Ramzesning o’g’li Moisey o’z
bolaligidan musiqani eshitib, o’zining haqiqiy kelib chiqishini esladi. Musiqa - kuchli assotsiativ
omildir, chunki qo’shiqni bir marta eshitgandayoq, uni butun umrga eslab qolish mumkin va uni
kelgusi bor eshitishganga, taxminan qanday davom etishini bilamiz. Bunday kuchli ta’sirni hatto
suratdan ham ololmaymiz, birorta surat bilan to’qnash kelganimizda, kelgusi safar u bilan yuzma-
yuz kelganda, katta gumon borki, u bizga boshqacha ko’rinadi. “Komil musiqa qalbni shunaqa
larzaga keltiradiki, bu hissiyotni sevimli mavjudotdan bahra olayotgan kabi holatda bo’lgandek
his etasiz, ya’ni musiqa, so’zsiz, dunyoda bor bo’lgan eng yorqin baxtni ato etadi.” Stendal yaxshi
musiqaga juda to’g’ri tasvirni bergan. Kimdir bu bilan rozi bo’lishi, kimdir esa bo’lmasligi
mumkin, ammo bir narsa aniqki: Musiqa insonni yashashga va harakatlanishga undaydi, va so’zsiz
ning bizga bo’lgan ta’siri juda juda katta.
REFERENCES
1.
O’zME Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
2.
"Musiqa madaniyati darslarida yangi axborot texnologiyalaridan foydalanish
usullari". Saidmetova Mushtariybegim. Urganch, 2016.
3.
Jahon musiqasi tarixi fanidan o'quv qo'llanma: G'arb musiqa san'atining XVIII
asrgacha shakillanish va rivojlanish davri G. va R. Tursunova Toshkent 2017
4.
O'zbek musiqasi tarixi T. E. Solomonova - Toshkent 1891
5.
Doston navolari. B. Matyoqubov – Toshkent 2009
