ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
506
PALEODEMOGRAFIYA VA UNING ASOSIY TUSHUNCHALARI.
Aliyorbek Abdurahmonov
https://doi.org/10.5281/zenodo.8029261
Annotatsiya.
Ushbu maqolada paleodemografiya va uning asosiy tushunchalari haqida
malumotlar keltirilgan.
Kalit so’zilar:
Paleodemografiya, demografiya, antropologik, nekropol.
PALEODEMOGRAPHY AND ITS BASIC CONCEPTS.
Abstract.
This article provides information on paleodemography and its basic concepts.
Key words:
Paleodemography, demography, anthropological, necropolis
ПАЛЕОДЕМОГРАФИЯ И ЕЕ ОСНОВНЫЕ ПОНЯТИЯ.
Аннотация.
В этой статье представлена информация о палеодемографии и ее
основных концепциях.
Ключевые слова:
Палеодемография, демография, антропология, некрополь
Paleodemografiya – qadimgi odamlar jamoasida sodir boʻladigan demografik jarayonlarni
oʻrganuvchi ilmiy fan, tarixiy demografiyaning boʻlimidir. Tarixiy demografiyadan farqli ravishda
paleodemografiya yozma manbalardan foydalanmaydi. Uning manbalariga quyidagilar kiradi:
Arxeologik tadqiqotlar natijasida tadqiq qilingan manzilgohlarni miqdoriy oʻrganish, ya`ni
qadimgi aholi tomonidan egallangan hududlar zichligini koʻrish;
Qadimgi odamlarning oziq-ovqat qoldiqlarini oʻrganish;
Nekropollarda qazilgan skeletlarning antropologik tahlili;
Genetik izlanishlar va tadqiqotlar.
Paleodemografiyaning ta'rifi va oʻrganish sohalariga oʻtishdan oldin, demografiya nima
ekanligini tushuntirib berish oʻrinli boʻladi.
«Demografiya» – «demos» – xalq, aholi, «grafiya» – tasvirlash, yozish, oʻrganish ya’ni,
«xalq haqida yozmoq» yoki «aholini sharhlash» ma’nosini bildiradi. Ammo demografiya fani
faqat sharhlash bilan chegaralanmay, balki uning tadqiqot doirasi bir muncha chuqur va kengdir.
Demografiya har yili turli sabablarga koʻra vafot etgan aholi oʻrnini yangidan dunyoga
kelgan avlod hisobiga toʻldirib borilishi qonuniyatlarini ijtimoiy-tarixiy sharoitlarga bogliq holda
oʻrganadigan fan.
Ma’lumki, qadimgi davrlardanoq aholini roʻyxatga olish zarurati tug‘ilgan. Toʻg‘ri, koʻhna
Yunoniston, Rim, Xitoyda, keyinchalik Oʻrta Osiyoda aholishunoslik toʻg‘risidagi bilimlar va
tasavvurlar mavhum, tizimsiz boʻlganligi tushunarlidir. Ayrim mamlakatlarda oilalar, tug‘ilishni
tartibga solishga harakat qilib koʻrilgan. Oʻsha davrlardayoq mutafakkirlar aholi soni bilan inson
rivojlanishi oʻrtasidagi aloqadorlikka e’tibor qaratganlar.
Konfutsiy (taxminan mil. avv. 551–479 yillar) ishlov berilidigon ekin maydonlari bilan
aholi soni oʻrtasidagi eng maqbul nisbatni aniqlashga harakat qilib koʻrgan. Uning fikricha, bu
nisbotning buzilishi quyidagi sabablarga olib kelishi mumkin:
• aholi soni kam boʻlsa, ekinzorlarga ishlov berish yomonlashadi va dehqonlar soliq
to’lashdan bosh tortadi;
• aholi nihoyatda zich boʻlsa, odamlarning qashshoqlashishi, bekorchilarning koʻpayishi
sababli ijtimoiy muammolar kuchayadi.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
507
Bundan aholi soni davlat tomonidan tartibga solinishi kerakligi hamda odamlarni aholi zich
mintaqalardan aholi kam boʻlgan hududlarga koʻchirish masalasini hal qilish talab etilishi kabi
xulosalar chiqarilgan.
Platon (mil. avv. 428–347 yillar) ideal davlat toʻg‘risidagi ta’limotida erkin fuqarosi 5040
nafar boʻlgan davlat ana shunday modelga javob berishini koʻrsatgan. U nikoh munosabatlarida
ham muayyan tartib oʻrnatishni taklif etgan, jumladan, erkaklar faqat 30 yoshdan 55 yoshgacha
farzand koʻrishi maqsadga muvofiqligini asoslagan. Platon shunday yozadi: “nikohlar sonini
belgilashni hamda urush, kasallanish va hakozolarni hisobga olgan holda erkaklar soni imkoniyat
darajasida muqim boʻlishi, davlat imkoniyati boricha ham kattalashmasligi ham, kichiklashmasligi
ham choralarini koʻrishni hukmdorlardan so`raymiz”.
Aristotel (mil. avv. 384–322 yillar) ham erkin fuqarolari kamsonli boʻlgan davlatni ideal
deb hisoblagan. Uning fikricha, fuqarolar sonining kam boʻlishi ijtimoiy uyg‘unlikni ta’minlaydi,
aholi haddan tashqari koʻp boʻlganda esa bunga erishish mumkin emas. Aholining ortiqchaligi ular
tomonidan e’tirozlar bildirilishi hamda jinoyatlar sonining oshishiga omil boʻladi. Shu bilan birga
aholi koʻpaysa, fuqarolarning bir qismi yerga ega boʻlmasdan qashshoqlashadi.
Demografiyaning fan sifatida paydo boʻlishi, asosan XVII asrning 2-yarmi (1662-y)dan
angliyalik olim J.Graunt (1620–1674) tadqiqotlari bilan bogʻliqdir. Mana shu vaqtda Buyuk
Britaniyada o`lat va boshqa yuqumli kasalliklar tarqalib, aholi oʻrtasida oʻlim hollari nihoyatda
koʻpayib ketgan. Shu bois Londonda har hafta oʻlim haqida maxsus ma’lumotnomalar nashr etilib,
aholiga yetkazilgan. Oʻz salomatliklarini asrash maqsadida, ushbu ma’lumotlarni juda koʻp
fuqarolar oʻqigan. Angliyalik tujjor olim J.Graunt Londonda oʻlim va tug'ilish to`g`risidagi sakson
yillik ma’lumotlarni oʻrganib chiqqan hamda 1662-yili oʻzining 90 betdan iborat «Oʻlim haqidagi
byulletenlar asosida olib borilgan va mundarijada ilova etilgan tabiiy va siyosiy kuzatish natijalari.
Koʻrsatilgan shaharning boshqaruvi, dini, savdosi, havosi, oʻsishi va boshqa oʻzgarishlari xususida
London fuqarosi Jon Grauntning asari» («Estestvennыe i politicheskie nablyudeniya nad spiskami
umershix») kitobini yozgan. Kitob juda uzun nomlangan boʻlib, oʻz oldiga keng qamrovli ijtimoiy
hodisalami maqsad qilib qoʻygan. Shu bilan birga, asarda demografik jarayonlarning
rivojlanishida ijtimoiy-iqtisodiy qonuniyatlarning ta’sirini oʻrganishga harakat qilingan.
Tadqiqotni muallifning zamondoshlari yuksak baholashgan, lekin ular keyingi davr olimlaridan
farqli oʻlaroq ushbu asarni aholi dinamikasi muammolarining tahlili sifatida koʻrib chiqishmagan.
J.Graunt demografiya faniga asos solgan shaxs sifatida e`tirof etilib, bu fan XIX–XX asrlarda
demografiya aholi statistikasi, jamiyatshunoslik va boshqa ijtimoiy-iqtisodiy hamda
siyosatshunoslik fanlarining rivojlanayotgan davrida tan olingan.
J.Graunt asarining asosiy tahlili M.V.Ptuxa tomonidan amalga oshirilgan, ammo uning
ushbu masala boʻyicha qarashlari ma’lum bir ma’noda oʻzgarishlarga ham uchradi.
Aholishunoslik boʻyicha 1930-yildagi xalqaro kongressda u J.Grauntni demografiyaning asoschisi
ekanligini ta`kidlab oʻtgan, biroq keyingi asarlarida XVII asr statistikasining asoschilari sifatida
uch kishini – J.Graunt, V.Petti va E.Gallelarni sanab o`tgan.
Shunga qaramasdan, bugungi kungacha demografiyaning taraqqiy davrini hisoblash
J.Grauntdan boshlanadi, 1963-yilda B.Urlanisning J.Graunt tug`ulgan kunining uch yuz yilligiga
bag‘ishlanib nashr etilgan maqolasida yozilishicha, «oʻtgan asrlar tumanlari orasida qolib ketgan»
boshqa fanlardan farqli oʻlaroq, demografiya fanining paydo bo`lish vaqtini aniq belgilash
mumkin hamda J.Graunt “demografiya fanining otasi” hisoblanadi .
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
508
“Demografiya” terminini 1855-yilda fransuz olimi A.Giyyar qoʻllagan . U 1855-yilda
Parijda chop etilgan “Inson statistikasi unsurlari yoki nisbiy demografiya” kitobida demografiyaga
insonning tabiiy va ijtimoiy tarixi yoki aholini, uning oʻzgarishini hamda jismoniy, fuqaroviy va
aqloqiy shart-sharoitlari oʻzgarishini matematika usullarida oʻrganish, deb ta’rif bergan.
1883-yilda demografiya va gigiyena boʻyicha xalqaro kongressda fanning tugal nomi
tasdiqlandi. Bu paytda J.Bertilon (1851–1922) va boshqa olimlarning ishlariga ko`ra yagona
qarorga kelindi va demografiya statistik metodlar yordamida aholini tavsiflovchi yagona fan
sifatida tan olindi . XIX asr oxiri — XX asr boshlarida demografiya fan tushunchasi keng tarqaldi.
Oʻzbekistonda, asosan 1960-yilardan qoʻllanila boshladi.
Demografiyada asosiy masala birligi – inson hisoblanadi. Odam hayoti davomida uning
fiziologik va psixologik xususiyatlari, yashash joyi, oilaviy holati, til bilish, ma’lumotlilik darajasi,
kasbi-kori, malakasi ijtimoiy guruhi kabi imkoniyatlari oʻzgarib boradi. Mana shu alohida inson
hayotida yuz bergan oʻzgarishlar jamlanmasi, umuman aholi hayotidagi iqtisodiy-ijtimoiy va
demografik oʻzgarishlarga olib keladi. Nikohga kirish natijasida, oilalar soni ortib boradi,
boʻydoqlar, oilasizlar soni esa kamayadi. Nikohning bekor qilinishi, ya’ni, ajralish jarayoni esa,
aholi tarkibida tugal bo`lmagan oilalarning va bevalar salmog’ining koʻpayishiga sabab boʻladi.
Inson dunyoga kelar ekan ma’lum vaqt hayot kechradi. Ana shu davr moboynida u unib-o`sib,
ulg’ayib boradi. Chaqaloqlik davridan bolalikka, oʻsmirlik, yoshlik, oʻrta yoshlik, yetuklik
davrlariga oʻtadi. Har bir umr davri tugashi bilan aholi tarkibida ma’lumotlilar soni oshib boradi.
Shu jarayonda shaxs hayotidagi oʻzgarishlar aholi guruhidagi oʻzgarishlarga olib keladi.
Insonlarning bir hududdan ikkinchi bir hududga borishi ya`ni migratsiya o`sha
hududlarning aholi soni va tarkibiga ta’sir etadi.
Aholi miqdori tug’ilish va oʻlim hisobiga doimo oʻzgarib boradi. Tug’ilish aholi sonini
oshishiga, oʻlim esa uning kamayib ketishiga sabab boʻladi. Tug’ilish, vafot etish jarayonlari
asosida aholi tabiiy oʻsishi sodir boʻladi. Oʻlganlar soni tug’ilganlar sonidan koʻp boʻlsa, aholi
kamayadi. Aksincha agar tug’ilganlar soni oʻlganlar sonidan ko`p boʻlsa, aholi koʻpayib boradi.
Ma’lumki, hayotda har bir inson doim qandaydir sabablarga koʻra u dunyoga rihlat qiladi,
ya’ni vafot etadi. Yana bir qism aholi esa, dunyoga keladi. Jamiyatdagi oʻlgan aholi oʻrni, yangi
tug’ilganlar hisobiga toʻlib boradi, avlodlar almashadi. Ana shu jarayon aholi takror barpo
boʻlishining asosini tashkil etadi.
Ma`lum bir hududda, ma’lum zamondagi aholi tarkibi, oʻtgan davrdagi aholi takror barpo
boʻlishining natijasi, keyingi davrdagi aholi takror barpo boʻlishining esa zamini hisoblanadi.
Demak, aholi takror barpo boʻlishi jamiyat rivoji davomidagi doimiy, murakkab jarayondir.
Aholining yosh, jinsiy tarkibi doim oʻzgarib turadi. Yangi tug`ilgan bolalar jinsi aholi jinsiy
tarkibida ma’lum oʻzgarishlarga olib keladi. Oʻlganlar soni esa, aholi yosh tarkibiga ta’sir etadi.
Aholi yosh va jinsiy tarkibidagi oʻzgarishlar jamiyatda ma’lum ijtimoiy muammolarni kelib
chiqishiga zamin boʻladi. Aholining takror barpo boʻlish jarayoni esa, oʻz navbatida qator ijtimoiy,
iqtisodiy omillar ta’sirida sodir boʻladi. Shuning uchun aholining takror barpo boʻlish jarayoni
jamiyat taraqqiyotining har bir bosqichida oʻziga xos xususiyatlarga, qonuniyatlariga egadir.
Demak, demografiyaning predmeti aholining qayta vijudga kelish qonuniyatlarining tahlili
hoʻsoblanadi. Demografiya alohida fan sifatida aholining miqdor va sifatga bog`liq xususiyatlarini
astoydil tahlil etadi.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
509
Odamlarning miqdoriy xususiyatlari ma’lum millat, hudud aholisi sonining oʻzgarib
(oʻsishi yoki kamayishi) borishida namoyon bo`ladi. Aholining sifatiy xususiyatlari esa, asosan
ma’lum millat yoki hudud aholisining sog`lom va bilimlilik darajasida, oʻrtacha umr koʻrish
maqsadida ifodalanadi. Har ikkala jarayon, ya’ni, aholining miqdoriy va sifatiy taraqqiy etishi bir-
biriga uzviy ravishda bog’liq holda sodir boʻladi. Masalan, aholi salomatligining yaxshi boʻlishi,
aholi oʻrtasida oʻlimning kamligi oʻrtacha umr koʻrish muddatining uzayishiga sabab bo`ladi.
Natijada aholi soni oʻsib boradi. Shuningdek tug’ilishning ko`p miqdorda boʻlishi, koʻp hollarda
ona-bola organizmining kuchsizlanishiga, zaiflashib borishiga va oʻlim hollarining ortishiga olib
keladi.
Yuqorida aytib o`tganimizdek, jamiyat taraqqiyotining ibtidoiy bosqichidan to hozirgi
davrga qadar har bir hudud aholisi ham son, ham sifat jihatidan muntazam oʻzgarib kelgan. Demak,
demografiya aholining miqdoriy va sifatiy oʻzgarishlarini oʻrganadi. Tabiiy oʻsish, oʻlim,
migratsiya aholining hududlar boʻylab harakati, bir ijtimoiy guruhdan ikkinchi bir ijtimoiy
gruppaga oʻtishi, ma’lumot olishi, mehnat faoliyatining boshlanishi va hokazolar oqibatida aholi
tarkibini yangilanib turishini bildiradi.
Demografiya asosiy e’tiborni tabiiy avlodlar almashuviga qaratadi. Ushbu jarayonni
jamiyat taraqqiyotining turli bosqichlaridagi qonuniyatlarini, turli millat, hudud va davlatlardagi
xususiyatlari, omillarini tadqiq qiladi, muammolarini aniqlaydi va kelajagini belgilab beradi. Bu
vazifalarni bajarish uchun demografiya jamiyat taraqqiyoti bosqichlari, tarixiy shart-sharoitlarini
atroflicha oʻrganishi zarur. Demak, demografiya, aholining takror barpo boʻlishi qonuniyatlari
haqidagi fan boʻlib, bu jarayonni tarixiy-ijtimoiy shart-sharoitlarga bog’liq holda oʻrganadi,
omillarini, muammolarini aniqlab, istiqbolini belgilab beradi.
Har bir fanning asosiy vazifasi jamiyat va tabiatning ma’lum qismidagi taraqqiy etish
qonunlarini oʻrganishdir. Lekin shu bilan bir qatorda har bir fanning oʻziga xos amaliy ahamiyatga
ega boʻlgan funksiyalari ham bor. Ushbu vazifalarni guruhlarga boʻlib oʻrganish maqbul yechim
hisoblanadi.
Demografiyaning manbalari roʻyxatga olish, soʻrovlar, statistika kabi yozma hujjatlardir.
Demografiya inson oʻylagandek yangi tadqiqot sohasi emas; Bu borada Konfutsiy birinchi
tadqiqotlarni aholi va mintaqadagi son oʻzgarishlar oʻrtasida bogʻliqlik borligini taxmin qilib
boshlagan.
Xulosa qilib aytganda, demografiya zamon va makonga bog‘liq holda zamonaviy
jamiyatlarning nostatsionar aholi tuzilmalarini va hayot statistikasini yaratsa, paleodemografiya
qadimgi, ya`ni o`tgan zamon kishilari haqidagi ma’lumotlardan foydalanadi va demografiyadan
farqli ravishda hozirgi dinamik jamiyatlarni emas, balki statik jamiyatlarning aholi tuzilmalarini
ochib berishga harakat qiladi. U zamonaviy jamiyatlarning ma'lumotlaridan bugungi kunga
qaraganda sodda va cheklangan sharoitlarda yashagan insoniyat jamiyatlarining rivojlanishini
tushunish va qayta qurish uchun foydalanadi, bu antropologik tadqiqotlarning mantiqiy davomi,
ya`ni an'anasidir.
Paleodemografik tadqiqotlarning maqsadi populyatsiyalarning koʻpayishi va kamayishini,
ularning vaqt va makonga koʻra taqsimlanishini, jamoalararo munosabatlarini va salomatlik
holatini aniqlashdan iborat. Yosh, jins, umr koʻrish davomiyligi, tug'ilish, oʻlim koʻrsatkichlari va
bu koʻrsatkichlarning skelet (jasad) populyatsiyalarida ma'lum yosh guruhlariga taqsimlanishi kabi
raqamli ma'lumotlarni taqdim etish muhimdir. Buning uchun ishlatiladigan eng muhim
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
510
vositalardan biri “hayot jadvali” dir. Bu usul yosh va oʻlim darajasi jinsga qarab belgilanadigan
kichik guruhlardagi aholi haqida umumiy demografik tahlillar oʻtkazish imkonini bersa-da, katta
guruhlardagi butun aholi haqida ma’lumot bera oladigan muhim tadqiqot usuli hisoblanadi. Hayot
jadvalini qoʻllashda doimiy sonlarni ifodalovchi populyatsiyalarga afzallik beriladi, barqaror
populyatsiyalar koʻchishi mumkin va oʻlim-tug'ilish tenglamasi nolga teng. Ushbu tenglama
paleodemografiyada oʻlim koʻrsatkichlarini hisoblashda qoʻllaniladi.
Hayot jadvalida: oʻlim ehtimoli, omon qolish ehtimoli, oʻlganlar soni, yoshga qarab oʻlim
darajasi, tirik qolganlar soni, umumiy yashagan yillar, shaxslarga koʻra yashagan yillar soni, umr
koʻrish davomiyligi, tug'ilishda omon qolish umidi, umumiy oʻlim darajasi kabi statistic
ma`lumotlar bo`ladi. Skelet populyatsiyasidagi demografik o`zgarish turlarining tafsilotlari bilan
tushunish uchun hayot jadvalida ayollar, erkaklar, chaqaloqlar va bolalar uchun alohida e`tabor
qaratilishi kerak. Shunday qilib, jamiyatning umumiy hayot jadvalini tuzish mumkin.
Paleodemografik tadqiqotlarda aholining harakatchanligini aniqlashda birinchi navbatda
jamiyatda jins va yosh taqsimotini aniqlash zarur. Mikroevolyutsiya jarayonida tabiiy tanlanish
qaysi yoshda samarali ekanligini aniqlash uchun yosh guruhlarini aniqlash kerak. Ibtidoiy
jamoalarda juda yuqori boʻlgan, ayniqsa, chaqaloqlar va bolalar oʻlimining yuqori darajasi
bugungi kunda ham jamiyatda ona va bolalarning umumiy salomatlik holatini aniqlash uchun
muhim mezondir. Shu nuqtai nazardan, umr koʻrish davomiyligi tug'ilish yoshigacha choʻzilgan
jamoalarda aholi zichligi oshishini kutish notoʻg'ri boʻlmaydi. Tug'ilishning oʻsishini yaxshi
yashash sharoitlari bilan bog'lash oʻrinli, ammo ularning haqiqiy hajmini topish uchun tirik
chaqaloqlar va bolalarning nisbatiga qarash kerak. Boshqa tomondan, jamiyatda keksa
odamlarning mavjudligi oʻlimning oʻrtacha yoshini oshirsa-da, bu nisbatan gigienik muhitda va
kuchli immunitet tizimida yashashning prekursorlari sifatida ham talqin qilinishi mumkin.
Aholining tabiiy koʻpayishiga toʻsqinlik qiladigan oʻlim, odatda, kasallik va jarohatlardan kelib
chiqadi. Aholi zichligining ortishi, ayniqsa, oʻtroq jamoalarda epidemik kasalliklarning
koʻpayishini ta'minlaydi va aksincha, kichik va tarqoq jamoalarda kasalliklardan himoya qiladi.
Ayniqsa, o`troq xoʻjaligi jamiyatlarida turar-joylar sonining koʻpayishi va oqava suvlardan
foydalanish imkoni yoʻqligi sababli, ovchi-yig'uvchilar jamiyatlariga nisbatan goʻdak-bolalar
oʻlimi koʻproq qayd etilgan.
Paleodemografik tadqiqotlarda arxeologik va antropologik topilmalar birgalikda
baholanishi kerak. Buning uchun
1) arxeologik qazishmalar va tahlillar;
2) anatomik va paleopatologik tahlil: oʻlim yoshi, jinsni aniqlash, patologik holat;
3) demografik tahlil; tug'ilish va oʻlim koeffitsienti, oʻrtacha umr koʻrish;
4) jamiyatni tavsiflovchi qayta qurish: ijtimoiy-iqtisodiy ahvol, ekologik muhit kabi
savollarga javob berish kerak.
Kuzatish va tahlillarzda “tabiiy tanlanish”ni ham e’tibordan chetda qoldirmaslik kerak.
Tabiiy tanlanish differensial oʻlim va tug'ilish koeffitsientlari sifatida namoyon boʻladi. Oʻlim
sabablari, masalan, istalmagan bolalarning oʻlimi, baxtsiz hodisalar, urushlar madaniy faoliyatning
bevosita natijalarini aks ettiradi. Biroq, qizamiq, gripp, shamollash kabi kasalliklar oʻtroq
jamoalarda intensiv ravishda uchraydigan va tabiiy tanlanishga bilvosita ta'sir koʻrsatadigan
omillardir. Shunday qilib, jamoalarda omon qolishga muvaffaq boʻlgan shaxslarning koʻpayishi
va ularning umr koʻrish davomiyligi oshishi ta'minlanadi
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
511
Arxeologiya, antropologiya, etnografiya va demografiya fanlarining oʻzaro toʻqnashuvi
paleodemografiyaning asosini belgilaydi. Paleodemografiya uchun eng koʻp axborot manbasi —
bu paleoantropologiyadir. XIX asrda antropologlar odam suyagiga qarab uning yoshi, jinsi va
tuzilishini aniqlashgan. Ammo, uzoq muddat davomida bu imkoniyatdan demografik jarayonlarni
tavsiflashda foydalanilmagan, faqat aholining yosh va jinsiy tarkibi boʻyicha XX asrning
o`ttizinchi yillaridagina Sovet ittifoqi, Germaniya va Frantsiya mamlakatlarida ilmiy maqolalar
yozilgan. Ta`kidlash kerakki, mazkur maqolalar antropologik materiallar asosida tayyorlangan va
maxsus paleodemografik manbalarga qaratilgan. Ular guruhning tuzilishi, jinsi, oʻrtacha yoshi,
jinslar sonining nisbati, bolalar oʻlim darajasi, ayollar va erkaklarning umr ko`rish davomiyligi
haqida fikrlash imkonini bergan. Sut tishlarining oʻsishi bolaning yoshini aniqlash imkoniyatini
bergan. Katta odamlarning yoshini aniqlash esa tishlarning oʻzgarishiga va bosh suyak
chanoqining holatiga qarab amalga oshirilgan. Noaniqliklarni hisobga olganda, kattalarning
yoshini belgilashda besh yildan oʻn yilgacha boʻlgan davrga xatolik yuz berishi mumkin. Bunda
xatolar ikkala tomonga boʻlishi mumkinligi hisobga olinadi va oʻzaro tenglashtiriladi. Maxsus
antropologik adabiyotlarda ishlab chiqilgan koʻrsatmalar asosida bosh suyak skletiga qarab jins
aniqlangan.
Insoniyatning tug‘ilish bilan koʻpayishi, oʻlim bilan kamayishi ham insoniyat kelajagi, ham
oilalar kelajagi uchun juda muhim. Bu haqiqatning asosi oʻlimga individual va ijtimoiy
reaktsiyadir. Deyarli barcha madaniyat va e'tiqod tizimlarida, agar oʻlim darajasi yuqori boʻlsa,
jamiyatning yoʻq boʻlib ketishining oldini olish uchun tug'ilishni yetarlicha yuqori darajada ushlab
turishda muhim rol oʻynaydigan mexanizmlar mavjud bo`lgan.
Xulosa qilib aytganda, paleodemografiya qadimgi kishilik jamiyatida sodir boʻlgan
demografik jarayonlarni oʻrganadigan demografiyaning boʻlimidir. Ushbu fanning ilmiy bazasi
qadimgi yozma hujjatlar, arxeologik (insoniyat moddiy va madaniy yodgorliklari qazilmalarining
tadqiqot natijalari), etnoarxeologik (etnografik kuzatuvlar) ma’lumotlar, epitafiyalar,
paleoantropologik (odam suyaklari qazilmalarining tahlil ma’lumotlari) materiallardan iborat.
Paleodemografik materiallarlar nafaqat jamiyat tarixining ilk bosqichlari umumiy qonuniyatlarini
aks ettiradi, balki uning sonlar dinamikasi, ishlab chiqaruvchi kuchlar tavsifi xususida ham
fikrlashga imkoniyat beradi.
REFERENCES
1.
Мўйдинов, А. (2021). ЁШЛАРНИ ТУРЛИ ТАҲДИДЛАРДАН ҲИМОЯ ҚИЛИШДА
АЖДОДЛАР
МЕРОСИДАН
ФОЙДАЛАНИШНИНГ
АҲАМИЯТИ.
Academic
research in educational sciences
,
2
(2), 132-137.
2.
Asilbek, M. (2022). SOCIO-PHILOSOPHICAL ASPECTS OF EDUCATION OF AN
ENLIGHTENED PERSON IN THE DEVELOPMENT OF SOCIETY. Conferencea, 183-
186.
3.
Adham o’g’li, M. A. (2022). THE ROLE OF NATIONAL WITCHCRAFT HERITAGE IN
THE
SPIRITUAL
RISE
OF
SOCIETY
(SOCIO-PHILOSOPHICAL
ANALYSIS).
American Journal of Interdisciplinary Research and Development
,
10
, 122-
127.
4.
Muydinov, A. (2022). ENLIGHTENMENT IN TURKESTAN IN THE SECOND HALF
OF THE XIX-EARLY XX CENTURIES. ENLIGHTENMENT BY JADID
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
512
SCHOOL.
ASIA PACIFIC JOURNAL OF MARKETING & MANAGEMENT REVIEW ISSN:
2319-2836 Impact Factor: 7.603
,
11
(10), 14-20.
5.
Ruzmatovich, U. S. (2022). PROCESSES OF ORGANIZATION OF TECHNICAL,
TACTICAL AND PHYSICAL PREPARATION IN NATIONAL WRESTLING
TRAINING.
INTERNATIONAL JOURNAL OF RESEARCH IN COMMERCE, IT,
ENGINEERING AND SOCIAL SCIENCES ISSN: 2349-7793 Impact Factor: 6.876
,
16
(3),
65-68.
6.
Ruzmatovich, U. S. (2022). CHANGES EXPECTED TO COME IN OUR LIFE
MOVEMENTS.
Web of Scientist: International Scientific Research Journal
,
3
(3), 485-489.
7.
Shohbozjon, K., & Azizjon, M. (2022). PREPARING SCHOOL STUDENTS IN THE
FIELD OF PHYSICAL CULTURE AND SPORTS BEFORE ENTRY TO HIGHER
EDUCATION.
INTERNATIONAL JOURNAL OF RESEARCH IN COMMERCE, IT,
ENGINEERING AND SOCIAL SCIENCES ISSN: 2349-7793 Impact Factor: 6.876
,
16
(10),
100-108.
8.
Shavkatovna, S. R. (2021). Developing Critical Thinking In Primary School
Students.
Conferencea
, 97-102.
9.
Oljayevna, O., & Shavkatovna, S. (2020). The Development of Logical Thinking of Primary
School Students in Mathematics.
European Journal of Research and Reflection in
Educational Sciences
,
8
(2), 235-239.
10.
Uljaevna, U. F., & Shavkatovna, S. R. (2021). Development and education of preschool
children.
Academicia: an international multidisciplinary research journal
,
11
(2), 326-329.
11.
Shavkatovna, S. R. N. (2021). Methodical Support Of Development Of Creative Activity Of
Primary School Students.
Conferencea
, 74-76.
12.
Rа’nоxоn,
S.
(2022).
BОSHLАNG'ICH
MАKTАB
О'QUVCHILАRIDА
MАTEMАTIKАGА MUNОSАBАT.
IJTIMOIY FANLARDA INNOVASIYA ONLAYN
ILMIY JURNALI
,
2
(11), 203-207.
13.
Shavkatovna, S. R. (2021). Methodological Support for The Development of Primary School
Students' Creative Activities.
Texas Journal of Multidisciplinary Studies
,
2
, 121-123.
14.
Shavkatovna, S. R. (2021). Improvement of methodological pedagogical skills of developing
creative activity of primary school students.
ACADEMICIA: An International
Multidisciplinary Research Journal
,
11
(10), 289-292.
15.
Шарофутдинова, Р., & Абдуллаева, С. (2022). ФИКРЛАШ ҚОБИЛИЯТИНИ
РИВОЖЛАНТИРИШДА
МЕНТАЛ
АРИФМЕТИКА.
IJTIMOIY
FANLARDA
INNOVASIYA ONLAYN ILMIY JURNALI
,
2
(11), 235-239.
16.
Maxamadaliyevna, Y. D., Òljayevna, Ò. F., Qizi, T. D. T., Shavkatovna, S. R. N., &
Anvarovna, A. O. (2020). Pedagogical Features Of Mental Development Of Preschool
Children.
Solid State Technology
,
63
(6), 14221-14225.
17.
Sharofutdinova, R. I., Asadullaev, A. N., & Tolibova, Z. X. (2021). The Factors and Basic
Concepts Determining Community Health.
Central Asian Journal of Medical and Natural
Science
,
2
(5), 376-379.
18.
Iqbоljоn, S. (2022). Bоshlаng'ich Sinf о'quv Jаrаyоnidа Аxbоrоt Texnоlоgiyаlаridаn
Fоydаlаnish. Ijоdkоr о'qituvchi, 2(20), 137-140.
19.
Iqbоljоn, S. (2022). KОMPYUTER YОRDАMIDА DАRSLАRNI TАSHKIL ETISH.
О'ZBEKISTОNDА FАNLАRАRО INNОVАTSIYАLАR VА ILMIY TАDQIQОTLАR
JURNАLI, 1(9), 246-249.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
513
20.
Shаrоfutdinоv, I. (2023). DEVELОPMENT ОF АCMEОLОGICАL CОMPETENCE ОF
FUTURE EDUCАTОRS IN THE CОNDITIОNS ОF INFОRMING EDUCАTIОN.
Internаtiоnаl Bulletin оf Аpplied Science аnd Technоlоgy, 3(5), 424-429.
21.
Shаrоfutdinоv, I. (2023). THE АCTUАL STАTUS ОF THE METHОDОLОGY ОF
DEVELОPING АCMEОLОGICАL CОMPETENCE ОF FUTURE EDUCАTОRS IN THE
CОNDITIОNS ОF INFОRMING EDUCАTIОN. Академические исследования в
современной науке, 2(12), 206-213.
22.
Shаrоfutdinоv, I. (2023). BО ‘LАJАK PEDАGОGLАRNING АKMEОLОGIK
KОMPETENTLIGINI RIVОJLАNTIRISH METОDIKАSINING АMАLIYОTDА
QОLLАSH. Педагогика и психология в современном мире: теоретические и
практические исследования, 2(7), 54-58.
23.
Shаrоfutdinоv, I. (2023). PEDАGОGIK-PSIXОLОGIK FАNLАRNING BО ‘LАJАK
PEDАGОGLАRNING АKMEОLОGIK KОMPETENTLIGINI RIVОJLАNTIRISHDАGI
О ‘RNI.
Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования
,
2
(6), 17-24.
24.
Shаrоfutdinоv, I. (2023). TА’LIMNI АXBОRОTLАSHTIRISH SHАRОITIDА BО
‘LАJАK
PEDАGОGLАRNING
АKMEОLОGIK
KОMPETENTLIGINI
RIVОJLАNTIRISH MEXАNIZMLАRINI TАKОMILLАSHTIRISHNING PEDАGОGIK
TIZIMI.
Инновационные исследования в современном мире: теория и практика
,
2
(14),
13-19.
25.
Shаrоfutdinоv, I. (2023). TА’LIMNI АXBОRОTLАSHTIRISH SHАRОITIDА BО
‘LАJАK
PEDАGОGLАRNING
АKMEОLОGIK
KОMPETENTLIGINI
RIVОJLАNTIRISH MОDELI.
Наука и технология в современном мире
,
2
(13), 77-84.
26.
Shаrоfutdinоv, I. (2023). STRUCTURE АND CОMPОNENTS ОF THE DEVELОPMENT
ОF АCMEОLОGICАL CОMPETENCE ОF FUTURE EDUCАTОRS IN THE
CОNDITIОNS ОF EDUCАTIОN INFОRMАTIОN.
Internаtiоnаl Bulletin оf Аpplied
Science аnd Technоlоgy
,
3
(4), 574-580.
27.
Shаrоfutdinоv, I. (2023). FОRMS ОF SELF-DEVELОPMENT IN FUTURE
PEDАGОGUES BАSED ОN THE АCMEОLОGICАL АPPRОАCH IN THE PRОCESS
ОF INFОRMАTIZАTIОN ОF EDUCАTIОN. Science аnd innоvаtiоn, 2(B3), 5-8.
28.
Usmоnjоn
о’g’li,
S.
I.
(2022).
TА’LIM
TIZIMIDА
RАQАMLI
TEXNАLОGIYА.
INNОVАTIVE
DEVELОPMENTS
АND
RESEАRCH
IN
EDUCАTIОN
,
1
(12), 120-128.
29.
Абдужабборов, А., & Шарофутдинова, Р. (2023). БОШЛАНҒИЧ СИНФ
ЎҚУВЧИЛАРИДА
ИЖОДИЙ
ФАОЛИЯТНИ
РИВОЖЛАНТИРИШГА
ҚАРАТИЛГАН ТАЪЛИМ ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ.
30.
Sharofutdinova, R., & Abduqodirov, B. (2023). DEVELOPMENT OF CREATIVE
ACTIVITY OF ELEMENTARY SCHOOL STUDENTS IN THE EDUCATIONAL
PROCESS.
Modern Science and Research
,
2
(5), 904-910.
31.
Sharafutdinova, R., & Abdujabborov, A. (2023). EDUCATIONAL TECHNOLOGIES
AIMED AT THE DEVELOPMENT OF CREATIVE ACTIVITY IN PRIMARY SCHOOL
STUDENTS. Modern Science and Research, 2(5), 890-896.
32.
Шарофутдинова,
Р.
(2023).
ИЖОД
ТУШУНЧАСИ
ФАОЛИЯТНИ
РИВОЖЛАНТИРИШ
МЕХАНИЗМИ.
O'ZBEKISTONDA
FANLARARO
INNOVATSIYALAR VA ILMIY TADQIQOTLAR JURNALI
,
2
(19), 854-861.
33.
Шарофутдинова, Р. (2023). БОШЛАНҒИЧ СИНФ ЎҚУВЧИЛАРИНИНГ ИЖОДИЙ
ФАОЛИЯТИНИ РИВОЖЛАНТИРИШ-ИЖТИМОИЙ ПЕДАГОГИК ЗАРУРАТ
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
514
СИФАТИДА.
O'ZBEKISTONDA
FANLARARO
INNOVATSIYALAR
VA
ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
,
2
(19), 842-847.
34.
Шарофутдинова, Р., & Абдуқодиров, Б. (2023). ТЕХНОЛОГИК ТАЪЛИМ
ЖАРАЁНИДА
ЎҚУВЧИЛАРИНИНГ
ИЖОДИЙ
ФАОЛИЯТИНИ
РИВОЖЛАНТИРИШ
ОМИЛЛАРИ
ВА
ТАМОЙИЛЛАРИ.
O'ZBEKISTONDA
FANLARARO INNOVATSIYALAR VA ILMIY TADQIQOTLAR JURNALI
,
2
(19), 862-868.
35.
Шарофутдинова, Р., & Абдужабборов, А. (2023). ТЕХНОЛОГИК ТАЪЛИМНИНГ
ИЖОДИЙ
ЙЎНАЛТИРИЛГАНЛИГИДА
ҲАМКОРЛИК
КЛАСТЕРИ.
O'ZBEKISTONDA
FANLARARO
INNOVATSIYALAR
VA
ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
,
2
(19), 848-853.
36.
Shavkatovna, S. R. N., & Sohibaxon, S. (2023). MАXSUS TА'LIMNING RIVОJLАNISH
BОSQICHLАRI. O'ZBEKISTONDA FANLARARO INNOVATSIYALAR VA ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI, 2(19), 830-836.
37.
Ra'noxon, S., Mahpuza, A., & Rahmatjonzoda, A. (2022). THEORETICAL
FOUNDATIONS FOR THE DEVELOPMENT OF LOGICAL THINKING WITH THE
HELP OF INNOVATIVE TECHNOLOGIES.
Web of Scientist: International Scientific
Research Journal
,
3
(11), 881-885.
38.
Mahpuza, A., & Rаhmаtjоnzоdа, А. (2022). THE USE OF MODERN PEDAGOGICAL
TECHNOLOGIES
IN
MATHEMATICS
LESSONS
IN
ELEMENTARY
SCHOOL.
European International Journal of Multidisciplinary Research and Management
Studies
,
2
(11), 213-217.
39.
Maxamadaliyevna, Y. D., & O‘ljayevna, O. R. F. (2020). Tursunova Dilnavoz To ‘lqin qizi,
Sharofutdinova Ra’noxon Shavkatovna, Ashurova Oygul Anvarovna. Pedagogical features
of mental development of preschool children.
Solid State Technology
,
63
(6).
40.
Mirzaxolmatovna, X. Z., Nematovna, R. S., & Shavkatovna, S. R. (2022). FORMS OF
THINKING IN THE PROCESS OF STUDYING MATHEMATICS.
European
International Journal of Multidisciplinary Research and Management Studies
,
2
(12), 259-
263.
41.
Ganiev, A. A., Abdullaev, S. Y., & Abdurahmonov, S. Z. (2021). Combined treatment for
early-stage skin cancer of the head and neck area.
World Bulletin of Public Health
,
4
, 3-6.
42.
Ganiev, A. A., & kizi Ganieva, O. O. TASAVVUF TARIQATI YO ‘NALISHLARI VA
NAQSHBANDIYA TARIQATINING O ‘ZIGA XOS JIHATLARI.
43.
Ruzmatovich, U. S., & Shohbozjon G‘ayratjon o‘g, Q. (2023). Uzbekistan's General
Education School Physical Education Programme: A Curriculum Analysis. Best Journal of
Innovation in Science, Research and Development, 2(5), 184-193.
44.
Ruzmatovich, U. S., & Shohbozjon G‘ayratjon o‘g, Q. (2023). Examining the First Age
Group's Health Test Needs for" Salomatlik" Regulation Using the Dynamic of Children's
Motor Potential. Best Journal of Innovation in Science, Research and Development, 2(5),
194-200.
45.
Kosimov, K., & Mamayusupov, J. (2019). Transitions melline integral of fractional
integrodifferential operators.
Scientific and Technical Journal of Namangan Institute of
Engineering and Technology
,
1
(1), 12-15.
46.
Qo‘Ziyev, S. S., & Mamayusupov, J. S. (2021). Umumiy o ‘rta ta’lim maktablari uchun
elektron darslik yaratishning pedagogik shartlari.
Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences
,
1
(10), 447-453.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
515
47.
Мамаюсупов, Ж. Ш. (2022). Интегральное преобразование Меллина для оператора
интегродифференцирования дробного порядка.
Periodica Journal of Modern
Philosophy, Social Sciences and Humanities
,
11
, 186-188.
48.
Mamayusupov, J. S. O. (2022). “IQTISOD” YO’NALISHI MUTAXASSISLARINI
TAYYORLASHDA MATEMATIKA FANINI O’QITISH USLUBIYOTI.
Academic
research in educational sciences
,
3
(3), 720-728.
49.
Mamayusupov, J., & Sattarov, A. (2022). Mellin Integral Replacement and its
Applications.
Eurasian Research Bulletin
,
15
, 256-263.
50.
Shoyunus o'g'li, M. J. (2023). PISA XALQARO BAHOLASH TIZIMI VA UNING
MATEMATIK AHAMIYATI.
Journal of new century innovations
,
25
(1), 3-8.
51.
Shoyunus o'g'li, M. J. (2023). MATEMATIK MODEL VA MATEMATIK
MODELLASHTIRISHNING UMUMIY PRINSIPLARI.
World scientific research
journal
,
13
(1), 45-48.
52.
Vosiljonov, A. (2022). Basic theoretical principles of corpus linguistics. Academicia Globe:
Inderscience Research, 3(2), 1-3.
53.
Vosiljonov, A. (2022). LINGVISTIK TАDQIQОTLАRDА KОRPUS О ‘RGАNISH
ОBYЕKTI SIFАTIDА. IJTIMOIY FANLARDA INNOVASIYA ONLAYN ILMIY
JURNALI, 2(11), 176-182.
54.
Vosiljonov,
A.
(2022).
PRAGMALINGVISTIKA
VA
UNING
TAHLILIY
SHAKLLANISH TARIXI. Science and innovation, 1(B8), 99-105.
55.
Vosiljonov, A. (2022). PRAGMALINGUISTICS AND THE HISTORY OF ITS
ANALYTICAL DEVELOPMENT. Science and Innovation, 1(8), 99-105.
56.
Vosiljonov, A., & Isaqova, X. (2023). EFFECTIVENESS OF MOTHER TONGUE
EDUCATION IN THE PRIMARY GRADES. International journal of advanced research in
education, technology and management, 2(2).
57.
KHALIMBOYEVA, F., & VOSILJONOV, A. (2023). MAKTABGACHA YOSHDAGI
BOLALAR
DIQQATINI
RIVOJLANTIRISH
MUAMMOSINI
NAZARIY
OʻRGANILISHI. Journal of Pedagogical and Psychological Studies, 1(5), 94-98.
58.
Soxibov, S. (2023). THE FIGHT AGAINST CORRUPTION IS A HUGE TASK.
Modern
Science and Research
,
2
(5), 1037-1041.
59.
Soxibov, S. (2023). MEASURES TO FIGHT AGAINST CORRUPTION.
Modern Science
and Research
,
2
(5), 1031-1036.
60.
Anvar o‘g‘li, S. S. (2023). PHILOSOPHICAL-ANALYTICAL ANALYSIS OF
CONFLICT
OF
INTEREST
AND
PREVENTION
OF
CORRUPT
RELATIONS.
International journal of advanced research in education, technology and
management
,
2
(3).
61.
Anvar o’g’li, S. S. (2021, April). THE ROLE OF RELIGIOUS AND MORAL
EDUCATION IN THE FIGHT AGAINST CORRUPTION, ALONG WITH THE USE OF
ECONOMIC AND LEGAL FACTORS. In
E-Conference Globe
(pp. 55-57).
62.
Нажмиддинов, Э., & Мухамедиев, М. (2023). FISH HELMINTHS IN FISH
RESERVOIRS OF FERGANA VALLEY.
International journal of advanced research in
education, technology and management
,
2
(3).
63.
Нажмиддинов, Э. Х., & Муҳаммадиев, М. А. (2022). ФАРҒОНА ВОДИЙСИ СУВ
ҲАВЗАЛАРИ БАЛИҚЛАРИ ГЕЛЬМИНТЛАРИНИНГ ТУР ТАРКИБИ.
INNOVATIVE
DEVELOPMENTS AND RESEARCH IN EDUCATION
,
1
(12), 60-68.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
516
64.
Нажмиддинов, Э. Х. (2022). ФАРҒОНА ВОДИЙСИ СУВ ҲАВЗАЛАРИ БАЛИҚЛАРИ
ГЕЛЬМИНТЛАРИ.
IJTIMOIY
FANLARDA
INNOVASIYA
ONLAYN
ILMIY
JURNALI
,
2
(11), 189-194.
65.
Najmiddinov, E. (2022). THE SIGNIFICANCE OF NATURE IN THE FORMATION OF
PRESCHOOL CHILDREN IN THE IDEAL GENERATION.
Science and Innovation
,
1
(8),
149-154.
66.
Najmiddinov, E. (2022). " ICHTHYOLOGY AND HYDROBIOLOGY" PROSPECTS FOR
THE
DEVELOPMENT
OF
DIRECTIONS
IN
UZBEKISTAN.
Science
and
Innovation
,
1
(8), 152-160.
67.
Abidjanovich, A. A. (2022). THE NEED TO IMPROVE HUMAN'S NOOSPHERICAL
RELATIONSHIP TO NATURE.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SOCIAL SCIENCE &
INTERDISCIPLINARY RESEARCH ISSN: 2277-3630 Impact factor: 7.429
,
11
(11), 23-30.
68.
Abidjanovich, A. A. (2022). THE ROLE OF CONTINUOUS EDUCATION SYSTEM IN
IMPROVING PERSONAL ECOLOGICAL CULTURE.
INTERNATIONAL JOURNAL OF
SOCIAL SCIENCE & INTERDISCIPLINARY RESEARCH ISSN: 2277-3630 Impact factor:
7.429
,
11
(11), 5-12.
69.
Абдумаликов, А. (2022). АТРОФ-МУҲИТНИ АСРАШ БЎЙИЧА МИЛЛИЙ
СТРАТЕГИК РЕЖА ВА УНИНГ АҲАМИЯТИ.
Central Asian Academic Journal of
Scientific Research
,
2
(2), 251-258.
70.
Абдумаликов, А. (2022). ЯНГИ ТАРАҚҚИЁТ БОСҚИЧИДА ЭКОЛОГИК
МОДЕРНИЗАЦИЯЛАШ ДАСТУРИ.
Scientific progress
,
3
(2), 1179-1186.
71.
Абдумаликов, А. А. (2019). Human and Natural Harmony in the Historical
Process.
Scientific Bulletin of Namangan State University
,
1
(5), 205-209.
72.
Abidzhanovich, A. A. (2020). Issues Of Formation Of Rationality In Relations Of Nature
With Society.
The American Journal of Social Science and Education Innovations
,
2
(08),
301-304.
73.
Abdumalikov, A. A. (2019). Environmental Ecological Policy in Uzbekistan and Necessity
Of Formation Of Rational Communication To Nature.
Scientific and Technical Journal of
Namangan Institute of Engineering and Technology
,
1
(9), 94-101.
74.
Мирзабоев, Й. А. (2022). Тур Ўзгариш Чизиқлари Учта Бўлган, Гиперболик
Қисмларининг Ҳаммаси Характеристик Учбурчаклардан Иборат Бўлган Бешбурчакли
Соҳада Учинчи Тартибли Кўринишдаги Параболик-Гиперболик Тенглама Учун Битта
Чегаравий Масала Ҳақида.
Theory And Analytical Aspects Of Recent Research
,
1
(5), 363-
366.
75.
MIRZABOYEV, Y. BOSHLANG’ICH SINF O’QITUVCHILARINING MATEMATIKA
O ‘QITISH METODIKASI. O ‘RTA UMUMTA’LIM MAKTABLARIDA
MATEMATIKA O ‘QITISHNING MAQSADI.
ЭКОНОМИКА
, 169-172.
76.
Iminov, B. B. (2020). INNOVATIVE CULTURAL LINKS ARE AN IMPORTANT
FACTOR IN SOCIAL DEVELOPMENT.
Scientific and Technical Journal of Namangan
Institute of Engineering and Technology
,
2
(3), 263-270.
77.
Iminov, B. B. (2019). A PHILOSOPHICAL APPROACH TO INNOVATIVA AND
CULTURAL-RELATIONS AT A NEW STAGE OF DEVELOPMENT.
Scientific and
Technical Journal of Namangan Institute of Engineering and Technology
,
1
(5), 157-162.
78.
Qizi, S. G. G. O. (2022). LINGUISTIC BASIS AND PEDAGOGICAL CONDITIONS OF
TEACHING WORD MEANING TO PRIMARY CLASS STUDENTS.
European
International Journal of Multidisciplinary Research and Management Studies
,
2
(12), 117-
123.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
517
79.
Qizi, S. G. G., & Teshaboyevna, D. D. Methods Of Formation Of Independent Reading
Skills In Primary School Pupils.
JournalNX
, 21-24.
80.
Kizi, S. G. G. (2021). Formation Of Independent Reading Skills in Primary School
Students.
Texas Journal of Multidisciplinary Studies
,
2
, 222-224.
81.
Valijonovna, K. I., Rakhmatjonovich, T. D., & Mukhtoraliyevna, Z. S. (2022). Informational
Technology at Education.
Spanish Journal of Innovation and Integrity
,
6
, 262-266.
82.
Akmaljonovna, A. Z. (2021). Methods of formation of independent reading skills in primary
school
students.
ACADEMICIA:
An
International
Multidisciplinary
Research
Journal
,
11
(3), 1425-1428.
83.
Dehqonova, M., & Tagonova, G. (2022). The Importance of Didactic Games in Speech
Therapy in the Development of Speech in Children with Autism and the Ability to Choose
Effective Methods.
European Journal of Innovation In Nonformal Education
,
2
(1), 133-137.
84.
Dehqonova, M. (2022). BOLALARDAGI YOZUV BUZILISHLARI VA ULARDAGI
DISGRAFIYADA O ‘ZIGA XOS XATOLIKLARNI PAYDO BO ‘LISH
MEXANIZMI.
YANGI O'ZBEKISTONDA MILLIY TARAQQIYOT VA INNOVASIYALAR
,
405-407.
85.
Dehqonova, M., & Najmiddinova, N. (2022). ALOHIDA EHTIYOJGA EGA BO’LGAN
BOLALARNING OILAGA MOSLASHISHI UCHUN MUHIM OMILLAR.
YANGI
O'ZBEKISTONDA MILLIY TARAQQIYOT VA INNOVASIYALAR
, 90-92.
86.
Dehqonova, M. (2023). MAXSUS MAKTABDA DAKTIL NUTQINI OʻQITISH-
TADQIQOT OBYEKTI SIFATIDA.
Наука и инновация
,
1
(1), 39-40.
87.
Qizi, D. M. S., & Qizi, R. G. X. (2022). METHODS OF STUDYING ADDITION AND
SUBTRACTION
OF
TWO-DIGIT
NUMBERS
IN
ELEMENTARY
SCHOOL.
Gospodarka i Innowacje.
,
22
, 61-67.
88.
Dehqonova, M. S. Q., & Axmedova, U. Y. Q. (2023). BO ‘LAJAK BOSHLANG ‘ICH SINF
O ‘QITUVCHILARINI MATEMATIK SAVODXONLIGINI OSHIRISH JARAYONIDA
ULARNING
TAFAKKURI,
QOBILIYATI
VA
INTELLEKTUAL
RIVOJLANISH.
Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social
sciences
,
3
(4-2), 251-256.
89.
Otazhonov, S. M., Ergashev, R. N., Botirov, K. A., Qaxxorova, B. A., Xudoynazarova, M.
A., Abdukarimova, N. A., ... & Ismoilova, E. M. (2022, December). Influence of thickness
and temperature on photoelectric properties of p-CdTe-nCdS and pCdTe-CdSe
heterostructures. In
Journal of Physics: Conference Series
(Vol. 2388, No. 1, p. 012001).
IOP Publishing.
90.
Otajonov, S. M., Ergashev, R. N., Axmedov, T., Usmonov, Y., & Karimov, B. (2022,
December). Photoelectric properties of solar cells based on pCdTe-nCdS and pCdTe-nCdSe
heterostructures. In
Journal of Physics: Conference Series
(Vol. 2388, No. 1, p. 012062).
IOP Publishing.
91.
Abdulvakhidov, K., Li, Z., Abdulvakhidov, B., Soldatov, A., Otajonov, S., Ergashev, R., ...
& Sitalo, E. (2023). Structure phase state and physical properties of YbMn1-x Fe x O3
compositions.
Applied Physics A
,
129
(3), 185.
92.
Ahmedova, U. Y. Q., & Axmedova, M. U. B. Q. (2021). Vatanim Surati.
Oriental
renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences
,
1
(11), 877-883.
93.
Axmedova, U. (2022). On Certain Conditions Of Striking Coefficients Of Fourier Series To
Zero.
Scientific and Technical Journal of Namangan Institute of Engineering and
Technology
,
3
(3), 3-8.
94.
Qizi, A. U. Y., & Qizi, A. M. U. B. (2021). Research On Hydronyms and Their Importance.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
518
95.
Umidaxon, A., & Gulirano, S. (2023). BOSHLANG'ICH SINF MATEMATIKA
DARSLARIDA
AMALIY
MASHQLAR
YECHISH
JARAYONIDA
O'QUVCHILARNING
FIKRLASH
QOBILIYATINI
OSTIRISH
OMILLARI.
PEDAGOGIKA, PSIXOLOGIYA VA IJTIMOIY TADQIQOTLAR
,
2
(5), 10-14.
96.
Axmedov, O. U. B. O. G., & Qizi, A. U. Y. (2022). STEREOMETRIYA BO’LIMI VA
UNING BA’ZI AKSIOMALARIDAN KELIB CHIQADIGAN NATIJALAR.
International
scientific journal of Biruni
,
1
(2), 127-133.
97.
Axmedova, U. Y. Q., & Axmedova, M. U. B. Q. (2022). XALQ OG ‘ZAKI IJOD
NAMUNALARINING BOSHLANG ‘ICH SINF DARSLIKLARIDA QO ‘LLANISHI VA
ULARNING MAZMUNIY GURUHLANISHI.
International scientific journal of
Biruni
,
1
(2), 345-351.
98.
Erkinovna, N. S. (2022). Educational Methods in Teaching the Russian Language.
American
Journal of Social and Humanitarian Research
,
3
(11), 260-263.
99.
Erkinovna, N. S. (2022). THE IMPORTANCE OF LISTENING SKILLS IN LEARNING
THE RUSSIAN LANGUAGE.
INNOVATIVE DEVELOPMENTS AND RESEARCH IN
EDUCATION
,
1
(12), 138-145.
100.
Erkinovna, N. S. (2022). MECHANISMS OF EFFECTIVE TEACHING OF FOREIGN
LANGUAGES USING INNOVATIVE METHODS.
Uzbek Scholar Journal
,
11
, 132-135.
101.
Erkinovna, N. S. (2023). RUSSIAN LANGUAGE IN THE MODERN WORLD.
Open
Access Repository
,
4
(3), 284-295.
102.
Rakhmatdjonov Shokhjahon Dilshodbek o‘g‘l //THE ROLE OF PHYSICAL CULTURE IN
PROVIDING THE PSYCHOLOGICAL HEALTH OF THE ATHLETE// INNOVATIVE
DEVELOPMENTS AND RESEARCH IN EDUCATION. International scientific online
conference. Canada. Part 2, 23.01.2022. 1-3
103.
Raxmatjonov
Shoxjahon
Dilshodbek
o‘g‘li
//SPORTCHI
PSIXOLOGIK
SALOMATLIGIGA TA’SIR ETUVCHI OMILLAR// GALAXY INTERNATIONAL
INTERDISCIPLINARY RESEARCH JOURNAL (GIIRJ). Vol. 10, Issue 11, Nov.(2022).
117-121 pages.
104.
QURBONOVA Saida Miralimjanovna, RAXMATJONOV Shoxjahon Dilshodbek o‘g‘li
//MAMLAKATIMIZ
PSIXOLOGLARI
ISHLARIDA
SHAXSLARARO
MUNOSABATDA MUOMALA MUAMMOSINING TALQINI// Journal of Pedagogical
and Psychological Studies. Vol. 1. № 5, (2023). 99-103 pages.
105.
Raxmatjonov
Shoxjahon
Dilshodbeko‘g‘li
//SPEECH
ISSUES
IN
PSYCHOLINGUISTICS// IQRO JURNALI № 2. 04.2023. 503-511 betlar.
106.
Raxmatjonov Shoxjahon Dilshodbek o‘g‘li, Vosiljonov Azizbek Boxodirjon o‘g‘li //XORIJ
PSIXOLOGLARINING ISHLARIDA SHAXSNING TADQIQ ETILISHI// INNOVATIVE
DEVELOPMENTS AND RESEARCH IN EDUCATION. Vol. 1. № 12, 2022. 39-47 pages.
107.
Raxmatjonov Shoxjahon Dilshodbek o‘g‘li //TALABALARDA TOLERANTLIKNI
RIVOJLANTIRISH – IJTIMOIY PSIXOLOGIK MUAMMO SIFATIDA// International
Journal of Economy and Innovation. Volume: 30. 2022. 66-70 pages.
108.
Rakhmatdjonov Shokhjahon Dilshodbek o‘g‘li //PSYCHOLOGICAL ASPECTS OF THE
SPORTSMAN PERSONALITY DURING COMPETITIONS// IJTIMOIY FANLARDA
INNOVASIYA ONLAYN ILMIY JURNALI. Vol. 2 No. 11 (2022). 215-221 betlar.
109.
Raxmatjonov Shoxjahon Dilshodbek o‘g‘li //Motiv Va Motivatsiya Muammosining Jahon
Va Mahalliy Psixologlar Tomonidan Tadqiq Etilganligi// American Journal of Social and
Humanitarian Research, Vol. 3 No. 11 (2022). 256-259 pages.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
519
110.
Raxmatjonov Shoxjahon Dilshodbek o‘g‘li //TOLERANTLIK SHAKLLANAYOTGAN
SHAXS MODELINING TAVSIFI// International scientific journal «MODERN SCIENCE
АND RESEARCH». VOLUME 2 / ISSUE 5 /2023. 761-764 pages.
111.
. Raxmatjonov Shoxjahon Dilshodbek o‘g‘li. (2023). PSIXOLOGIYADA MOTIVATSIYA
TURLARI, NAZARIYALARI VA TAHLILI. Научный Импульс, 1(10), 665-670.
112.
Raximov, Q., & Samijonov, A. (2023). DESCRIPTION OF WAYS TO BUILD A SELF-
SIMILAR SOLUTION.
Modern Science and Research
,
2
(5), 950-958.
113.
Raximov, Q., & Samijonov, A. (2023). DESCRIPTION OF PROCESSES WITH
CONVECTIVE TRANSPORT.
Modern Science and Research
,
2
(5), 941-949.
114.
Kadirov, S. (2023). HISTORICAL AND CULTURAL MONUMENTS AND THEIR
CONDITION IN FERGANA REGION (1991-2020 IN THE CASE OF THE CITY OF
MARGILAN): THE ISSUE OF PRESERVATION, PROTECTION AND THEIR
USE.
Modern Science and Research
,
2
(5), 818-830.
115.
Abduraxmonov, A., & Kadirov, S. (2022). DEMOGRAFIK JARAYONLARNING
IQTISODIY-IJTIMOIY SOHALARNI RIVOJLANISHI BILAN BOG ‘LIQLIGI VA
DASTLABKI XUSUSIY MULK MASALALARI.
IJTIMOIY FANLARDA INNOVASIYA
ONLAYN ILMIY JURNALI
,
2
(11), 222-229.
116.
Yo‘lchiboyeva, L. (2023). METHODS FOR GROWING SPEECH SKILLS OF PRIMARY
SCHOOL STUDENTS.
Modern Science and Research
,
2
(5), 1028-1030.
117.
Yo‘lchiboyeva, L. (2023). METHODOLOGY FOR TEACHING THE NOUN PHRASE
CATEGORY: ENHANCING LANGUAGE LEARNING IN STUDENTS.
Modern Science
and Research
,
2
(5), 1025-1027.
118.
Kalandarovna, Y.
L. (2023). Superstitions
in
Linguoculturology.
DENMARK"
THEORETICAL AND PRACTICAL FOUNDATIONS OF SCIENTIFIC PROGRESS IN
MODERN SOCIETY"
,
14
(1).
119.
Qalandarovna, Y. L. L. (2023). O ‘QUVCHILAR NUTQINI O ‘STIRISH
METODIKASI.
IQRO JURNALI
,
2
(2), 637-645.
120.
Qalandarovna, Y. L. L. (2023). LINGVOKULTUROLOGIK BIRLIKLARNING
NUTQDAGI O'RNI.
IQRO
,
2
(2), 522-529.
121.
Kalandarovna,
Y.
L.
(2022).
ORIGIN
AND
CONCEPT
OF
TABOO
VOCABULARY.
Innovative Technologica: Methodical Research Journal
,
3
(10), 184-190.
