ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
264
IYTLERDI SAQLAW GIGIENASI
Saparbaev Quwatbay Tajibay ulı
Nókis veterinariya medecinası texnikumi arnawlı pán oqıwshısı
https://doi.org/10.5281/zenodo.8267915
Annotaciya.
Bul maqalada iylerdi jaqsi sharayatta baǵıw, iytlerdi saqlaw hám baǵıwdıń
racionın dúziw, xizmet iytlerin baǵiw usıllari hám ósiwin baqlaw haqqında tolıq maǵlumatlar
berilgen.
Gilt:
Iytlerdi baǵiw tártibi, iytlerdi saqlawda racion dúziw, hámledarliq waqtinda kútim
jasaw, iyt balalarina ǵamxorliq etiw, xizmet iytlerin baǵiw usıllari hám ósiwin baqlaw.
HYGIENE OF KEEPING DOGS
Abstract.
This article provides detailed information on feeding dogs in good conditions,
keeping dogs and making a feeding ration, methods of feeding service dogs and controlling their
weight.
Key words:
Dog feeding procedure, dog maintenance ration, pregnancy care, puppy care,
service dog feeding methods and weight control.
ГИГИЕНА СОДЕРЖАНИЯ СОБАК
Аннотация.
В данной статье представлена подробная информация о кормлении
собак в хороших условиях, содержании собак и составлении рациона кормления, способах
кормления служебных собак и контроле их веса.
Ключевые слова:
порядок кормления собак, рацион содержания собак, уход за
беременными, уход за щенками, методы кормления служебных собак и контроль веса.
Iytlerdi jaqsı sharayatta baǵıw, ósiriw hám awqatlandırıw túrlerin tuwrı tańlaw zárúrli
áhmiyetke iye. Ana iytler kúshiklerdi 58 den 65 kún arasında tuwadı. Hámledar ana iytler
hámledarlıqtı yarımına shekem basqa iytlerden parıq etpeydi. Qosıw múddeti bir aydan asqanda
ana iytler aste háreketlenetuǵın, biymálel, sekiriwdi qálemeytuǵın, kóp uyıqlaytuǵın, ıshteyi jaqsı
bolıp qaladı. Tiykarınan ana iyttiń ıshteyi hámledarlıqtıń 40 -45 kúnlerinen baslap kúsheyedi, biraq
waqıtı -waqıtı menen ózgerip turıwı múmkin. Tuwıwǵa bir neshe kún qalǵanda ıyt siymesten sút
tamshıları shıǵaradı. Hámledarlıqtıń yarım múddetine shekem ápiwayı rejede isletiw hám
dressirovka isletiw múmkin, biraq sutkalıq awqatlandırıw ratsionina ózgerisler kiritilse boladı hám
dalada taza hawada kóbirek alıp júriw jaqsı nátiyje beredi.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
265
Hámledarlıqtıń ekinshi yarımında ana ıyt dressirovka isletilmeydi, azanda hám keshte
kóbirek aylanıw isletiledi, qosımsha awqatlandırıladı, iytti bul dáwirde shomıldırıw usınıs
etińmeydi. Tuwıwına 1-2 kún qalǵanda iytti jıllı suw menen qarninıń, dumini bolsa sabınlap juwıp,
tazalap súrtiw kerek. Kúshikler hár túrlı waqıt aralıǵinda tuwıladı, shama menen 15-20 minuttan
2 saatǵa shekem, geypara waqıtlarda sutkaǵa shekem sozılıwı múmkin. Xızmet iytlerı 5-8
kúshikler tuwadı. Kúshikler ózleri awqatlana alatuǵın dárejege yetguncha, olardı analardıńlarınan
ajıratıw kerek emes, sebebi kúshiklerdiń awqatın analardıńları jeb qóyadı.Kúshikler ózleriniń ótkir
tırnaǵı menen anasın tırnawı múmkin, usınıń nátiyjesinde 10 -12 kúnlik kúshiklerdiń aldınǵı
ayaǵındaǵı, tırnaqları kesip alıp taslanadı. Kúshiklerdi baǵıw hám tárbiyalaw ańsat jumıs emes,
biraq kisiden háwes etetuǵın qızıqlı miynetti, bilimdi talap etedi. Kúshiklerǵa jaqsı qaramaw,
sapasız awqatlandırıw hám aylanıwǵa shıǵarmaw olardı rawajlanıwına, ósiwine unamsız tásir
kórsetedi, demde kbolsal hám raxit bolıwına sebep boladı.Nadurıs tárbiyalaw hám dressirovka
qılıw kúshiklerdi ashıwlı, kóbinbolsa qorqaq, dressirovka ushın jaramaytuǵın bolıwına alıp keledi
keleshekte odan xızmette paydalana almaytuǵın bolıp jetilisedi. Hár tárepleme oylap, mehir qoyıp,
tıykarlanıp tárbiyalaǵanda jaqsı nátiyjege erisiw múmkin.Kúshiklerdi baǵıw kúshik balalardı
awqatlandırılǵanda, onıń jegen awqatınıń 10/20% ósiwine sarıplansa qalǵan muǵdarı ( 80-90 % )
zatlar almasıwında energiya payda etedi júriw háreketine hám basqa turmıslıq mútajliklerge
sarplanadı.
Mısalı, kúshiklerdiń salmaǵı bir aylıq waqtında 5-6 kg bolsa, ol jaǵdayda jelingen awqattıń
muǵdarı 50-60 kg boladı. Egerde bir ayda salmaǵı 3 kg bolǵanda, ol jaǵdayda hámmesi bolıp, 30
kg awqat jewi kerek Kúshik balaları 10 kúnnen baslap kúnine 1 márte awqatlandırıladı (egerde
ana iyttiń kúshiklerı 10 nan kóbirek bolsa ol jaǵdayda 7-8 kúnliginen baslap awqatlandırıladı).
Kúshiktiń tuwrı rawajlanıp atırǵanın ósiw hám jetilisiwden biliw múmkin: bunda 9 kúnniń ishinde
salmaǵı eki bolsa asıp, 20 -25 tisleri shıǵadı, 18 kúnliginde salmaǵı bolsa 3-4 bolsa asadı, 45
kúnliginde 10 bolsage asadı. 8 kúnnen baslap kúshiklerdi sút. Qospası menen awqatlandirilsa
boladı, bunda bir awqatlandırıwda 20 -30 gr beriw kerek. Kúshiklerdiń bir kúnlik awqat menyusın
keltiremiz (shama menen kúshiklerdiń ortasha túrlerine mólsherlengen).15-18 kúnlikten baslap
kúshiklerǵa keshesine 30 gr hár birine gósh farsh beriw kerek. Bul gósh maldiki yamasa qoydiki
bolıwı kerek, kúshiklerge sho'shqa góshi beriw qadaǵan etiledi. Farıshqa qırǵıshdan ótkerilgen
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
266
qızıl geshir yamasa siyir jawırın qosıw múmkin (100 gr góshke + 50 gr geshir yamasa 10 gr sarı
may). 15-18 kúnlik kúshikler aq sútti embesten ózleri awqatlana aladı.
Bul waqıtlarda da gósh beriledi-sebebi ol beloklardaǵı esaplanadı. Jas kúshiklerge tvorog (1,
5-2 aylıǵında) hár túrlı bılamıqlar, kebirva hám vitaminli kisel bersa boladı. Eki ayǵa shekem
kúshiklerdi hár saatta, keyinirek hár 4 saatta awqatlandırıladı. Bir kúnde, tiykarınan eki aylıq
kúshiklerni 4-6 bar, 4 aydan 6 ayǵashaların 4 márte, 6 -8 aylıqların 3-4 hám 8 aydan - 15 ayǵasha
bolǵanların kúnine 3 márte awqatlandırıw kerek. Keyinirek kúshikler úlken iytler gruppalarına
kiritilip, kúnine 2 márte awqatlandırıladı. Sol jıldan keyin kúnine bir mártelik awqatqa ótkeriledi.
Kúshiklerǵa bılamıq (kasha) kúnine bir máhálde beriledi, aldında mudami ishetuǵın suwı bolıwı
kerek. Kúshiklerge quyash hám taza hawa kerek boladı. Eki ayǵa shekem kúshiklerdi kúnine 2
saat aylanıwǵa alıp shıǵıladı, eki aydan ótkennen keyin kúnine 4 saattan kúshiklerdi jazda otlaq
orınlarda, qısta bolsa qarda aylandırıp chiniqtiriladi. Nadurıs awqatlandırıw bolsa dressirovkaniń
sapasın tómenlewine atqaratuǵın shınıǵıwına, etetuǵın jumıslarına tásir etedi, salmaqli kbolsal
bolıwına, azıp ketiwine hám iyttiń óliwine de sebep boladı. Awqatlandırıwda jaqsı áhmiyet
bermew xızmet iytlerınıń palaw ishek kbolsalligin keltirip shıǵaradı, bul juqpalı kbolsallikler
inabatqa almaslıq 35 % quraydı asqazan kbolsalliginen ólgen iytler 37, 5 % di juqpalı
kbolsalliklerdi esapqa almaǵanda, bolsa boladı. Usınıń nátiyjesinde xızmet iytlerın baǵıwda
biriktirilgen shaxslar olardı hár tárepleme baǵıw, waqıtında úzliksiz, sapalı ónimler menen
awqatlandırıp turıw talap etiledi. Iytler tiykarınan góshli ónimdi tutınıw , awqatlandırıw unamsız
tásir etpewi ushın iytlerdıń fiziologikalıq ózgesheligin hám asqazan awqat as sińiriw sistemasın
biliw kerek, sebebi iytlerdıń as qazanı ot jeytuǵın haywanlardan (at, qoy, siyir hám sharbalardan )
parıq etedi.
Iyttiń: jaqları qattı rawajlanǵan, olar awqattı shaynamay jutadı ;qarninıń kishiligine (úlken
iytlerdı qarninıń kólemi 2, 5-3 litr), tek konsentirlegen awqattı sińiriwge maslasqan ;isheklerdiń
kelteligi (shama menen 3, 5 - 4 metr), kóp kólem degi palız eginlerinen tayarlanǵan awqatlardı as
sińiriw ete almaydı. Awqattı as sińiriw sistemasınıń kelte bolǵanlıǵı sebepli ovcharka iytler bir
jegende 2 kilogramnan aspaytuǵın azıq jewi múmkin. Azıqtı 2 kilogrammnan artıq bergende awqat
shıǵındı retinde artınan shıǵarıp taslanadı, taǵı iyttiń asqazan sisteması aynıwı nátiyjesinde ish
ketiw qusıw sıyaqlı hádiyseler payda boladı.Iytlerda basqalarǵa salıstırǵanda beloklar jaqsı as
sińiriw etiledi, ekinshi orındı maylar iyeleydi, úshinshi orında bolsa uglevodlar turadı. Haywan
belokları quramında 20 ta turmıs ushın zárúr aminokislotalar ámeldegi, bul zatlardı iyttiń
organizmi islep shıǵarilmaydı, usınıń nátiyjesinde olardı awqat ónimlerine qosıp beriw
zárúr.Organizimniń toqlıǵı qurǵaq jelingen zatlardıń esabına saqlanıp turadı.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
267
Azıq-awqat ónimleriniń quramında suw, beloklar, maylar, uglevodlar, duz hám vitaminler
bolıp, qurǵaq azıq quramın quraydı. Iytlerdıń tábiyiy awqat góshte shama menen 74, 1 % suw bar
bılamıqtıń quramında suwdiń muǵdarı bunnan da kóbirek. Bunnan málim boladı, itga beriletuǵın
awqattıń quramında suyıqlıq qansha kóp bolsa, as qazan -ishek sistemasınıń jumısı quramalı
kóriniske iye boladı, nátiyjede iyttiń qarnı asılıp beli búgilip qaladı.Organizm óziniń turmısı
dáwirinde zatlardı bir túrden basqasına ótkeredi, hár túrlı ximik-biologiyalıq processlerde payda
bolǵan energiya júrektiń normal islewin ókpe hám basqa ishki organlardıń háreketin, muskul
skletleriniń turaqlı rawajlanıp islep turıwın támiyinleydi. Bunnan tısqarı organizmde bioximiyalıq
ózgeris procesi ótip turadı, bul bolsa eski ólip atırǵan kletkalardıń ornına jańa kletkalar payda
bolıwın támiyinleydi. Bul ózgerislerdiń payda bolıwıiyttiń organizmine awqatlar menen túsken
ónimniń as sińiriw bolıwınan ibarat esaplanadi. Iytler organizmine túsken azıqlar, fermentler hám
as sińiriw shólkemlerinen ajralıp shıqqan tásiri, hám de ximiyalıq processlerdiń ótiwi nátiyjesinde
qurǵaqlay ónimler mayda bóleklerge bóleklenip erip ishek arqalı organizmge ótip, organizimniń
energiya rezervlerin toltırıp turadı. Azıqtaǵı ximiyalıq zatlar (beloklar, maylar, uglevodlar, mineral
duzlar, vitaminler hám suw) organizmde jıynalıp, iyttiń denesinde zatlardıń almasıwına hám
turmıstı dawam ettirshga sarplanadı, bul processni támiyinleytuǵın ónimlerdiń hámmesi azıq -
awqatlar dep ataladı. Iytlerdı, tiykarınan aralas azıqlardan tayarlanǵan awqatlar menen baǵıw
kerek, bunda haywanlar hám ósimliklerden alınǵan ónimlerdiń quramın hám de muǵdarın biliw
kerek.
Bunday awqatlardıń kólemi kem bolsada, sapası jaqsı ekenligi sebepli kalloriyasi kóp bolıp,
iytler denesine jaqsı sińedi.Azıq-awqat ónimleriniń sapası olardıń xızmet iytlerın awqat menen
qandira alıw ózgesheligine baylanıslı bolıp, olardı saw hám hár tárepleme xızmet jumisına
tayınlıǵına, isletiliwine muwapıq dárejede bolıwı kerek. Azıqtıń sapası, onıń biologiyalıq hám
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
268
energetik tárepi awqat tayarlaǵanda málim boladı. Azıq ónimniń azıqlıq sapası, nátiyjesi, onıń
quramındaǵı belok, uglevodlar, maylar, minerallar hám vitaminlerge baylanıslı. Belok, uglevodlar
hám maylardıń muǵdarı gramda hám de mineral duzlar hám vitaminler milligramda kórsetiledi.
Azıqtıń kalloriyaliliǵi, onıń quramındaǵı energiyanıń muǵdarınan kelip shıǵadı. Ol bolsa
beloklardıń, uglevodlarniń, maylarniń bioximiyalıq oksidleniwi nátiyjesine baylanıslı bolıp
kalloriyada, kilokalloriyada hám joulda ólshenedi.Azıqtı 2 kilogrammnan artıq bergende awqat
shıǵındı retinde artınan shıǵarıp taslanadı, taǵı iyttiń asqazan sisteması aynıwı nátiyjesinde ish
ketiw qusıw sıyaqlı hádiyseler payda boladı.Iytlerda basqalarǵa salıstırǵanda beloklar jaqsı as
sińiriw etiledi, ekinshi orındı maylar iyeleydi, úshinshi orında bolsa uglevodlar turadı. Haywan
belokları quramında 20 ta turmıs ushın zárúr aminokislotalar ámeldegi, bul zatlardı iyttiń
organizmi islep shıǵarilmaydı, usınıń nátiyjesinde olardı awqat ónimlerine qosıp beriw zárúr.
Sapar sharayatında ovkat pısırıwdıń ılajısı bulmaganda xızmet iytlerin galetalar, konservalar
hám koncentratlar (qurǵaq aziqliq) menen baǵadi. Sapar bir neshe kunga dawam etken takdirda
iytlerǵa nan yamasa sút menen nan yoxud nan menen suw xamda kok nonni suwda ivitib beriw
múmkin. Egerde xızmet iytleri jeke quramda saklansa, ol jaǵdayda ratsionning tiykarǵı kismini
iyesinen kolgan koldik ovkatlar tashkil etiwi múmkin. Íyt balalarınıń rawajlanıwı olardıń
tugilishidan tap sutten ajıratılǵanınsha, tiykarınan dáslepki eki hápte ishinde, emizdiradigan
kanjikni tugri aziqlandiriw menen boglik boladı. Íyt balaların qosimsha ozikdantirishni sutten
baslaw kerek. Bunda álbette jańa, suyultirilmagan hám sa'l isitilgan (27-30 o) sút beriledi. Eshki
yamasa kuyning suti eń jaqsı esaplanadi, sebebi bul xayvonlar sutiniń quramı ıyt sútiniń quramına
jaqin boladı. Siyir sutiniń quramın ıyt sutiniń quramına jaqinlashtirish ushın onıń 0, 5-1 litriga 1
shiyki tovuk máyeki kushiladi. Íyt balaları 2 háptelik bulgandan sung olarǵa shiyki gósh berip
turıw kerek. Íyt balası hám jas iytlerǵa berladigan aziqliq ónimleriniń kúnlik shamalıq normalari
№3 kestede keltirilgen:
Íyt úyretiwde aziqliqli qozǵatiwshi menen tásir etiw - gósh, nan, qatqan nan, qumsheker
hám basqalardi beriw esaplanadi. Mayda bulingan gósh, nan hám basqa aziqliqlar ıyt ushın mazalı
tamaq esaplanadi hám ragbatlantirish maksadida isletiledi. Aziqliqli qozǵatiwshini isletiwde ıyt
úyretiwshige iytinń ovkatlanish refleksini mudam mashk dawamında qozǵalǵan dárejede ustap
turıwǵa járdem beredi.Sol sebepli qandayda buyriqka iytte bekkem shártli refleks payda boliwi
ushın ovkat bulagi xar zamande beriledi. Aziqliq refleksini shiniǵiwt waqtinda jetkilikli dárejede
qozǵaliw xolida ustap turıw ushın awqatti mayda bulaklar menen beriw kerek, bálki ıyt ash, yarım
ash (shalatuk) boliwi kerek. Sol sebepli shiniǵiwlardi ovkatlanishdan 3-4 saattan keyin baslaw
kerek. Iytlerdiń azıqlıqların; gigienalıq bahalawda - iytlerdı azıq elementlarǵa bolǵan talabı
olardıń naslig jinsi, jası, salmaǵı, parodasi, fiziologikalıq jaǵdayı hám saqlaw usıllarına baylanıslı
boladı. Iytlerdi energiyaǵa bolǵan talabı olar denesiniń úlken - kishiligine baylanıslı boladı. Júdá
kishi tuqım iytler salmaǵı 1-5 kg bolsa, 1 kg tiri salmaǵına ortasha 460 kDj energiya, kishi
tuqımlılarǵa (5-10 kg) - 350 kDj, orta tuqım (10 -20 kg) - 200 kDj, úlken tuqım (20 -80 kg) - 250
kDj, kútá úlken tuqım (30 kg den joqarı ) - 220 kDj energiya talap etiledi. Iytinń denesi qansha
úlken bolsa energiya sarpı Sonsha kem boladı. Násilli iytlerdı energiyaǵa bolǵan talabı órshiw,
kóbeyiw dáwirinde tınısh halda saqlanǵan iytlerǵa salıstırǵanda ortasha 25% ga, urǵashı iytlerda
buwazliqtii ekinshi dáwirinde 50% ga, emizikli iytlerda 2 ese, xizmetker iytlerda 30% ga joqarı
boladı.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
269
Iytlerdiń aziqlıqlarina ósimlik hám haywanat dúnyasınan alınǵan azıq ónimleri hám de taǵı
basqa hár túrlı taza azıqalar isletilinede. Haywanat dúnyasınan alınatuǵın azıqlardan iytlerdı
azıqlantırıw ushın yoǵsiz gósh (cho'chqa, qaramal, at, qoy, jabayı haywanlar góshi, qus,
kemiriwshiler, teńiz haywanları góshi) hám de bawır, shıptak, ókpe, júrek, mıy, til, talaq hám
basqalar pısırılgen yamasa shiyki
Íytler ratsiyoninda sút hám sút ónimleri (tvorog, kefir, atsidofilin, pishloq, sarı may, obrat,
sarısuw ) hám basqalar bolıwı kerek. Bul azıqlar iytler ratsiyoninda kúnlik energiyaǵa talabı
boyınsha 3-5% ni uyımlastırıwı kerek.Iytlerge balıq hám balıq ónimlerinen balıq onı, balıq, balıq
mayı, máyek, haywanlar mayları berilip, olardıń muǵdarı kúnlik energiya talabına qaray 3% ten
aspawı kerek. Ósimlik dúnyasınan alınǵan azıqlardan masaqlı dánlerden un, nan, jarma, palız
eginleriler, túbir mevali azıqlardan beriledi. Bul azıqlar iytlerdı kúnlik energiyaǵa talabı boyınsha
úlken jas daǵı iytler ratsiyoninda 60 -70% ge shekem bolıwı zárúr. Iytlerge azıq qosımshalarınan
uyıtqılar, vitaminlar, suyek onı, fosforli kalsiy, por, máyek pustloǵi, palaw duzı, konserva,
mikroelementlar hám basqalar beriledi.
Iytlerge azıqlıqlarına ratsioni normalar hám azıqlantırıw sistemasına juwap beriwi kerek.
Ratsionning quramı - gósh hám gósh ónimleri - 40%, jarma, nan - 50%, kartoshka hám palız
eginleriler - 10% bolıwı kerek. Iytlerdi urchitilib kóbeytiriletuǵın mákemelerde, komandalarda
saqlaǵanda azıqlardı tayarlaw ushın arnawlı asxanalar úskenelenedi hám 1 háptelik azıq ratsioni
dúziledi. Azıq ratsiyoninda hár kúni - gósh - 400 g, jarma - 600 g (3, 5, 7-shi kúnleri), tarı - 600 g
(2, 4, 6 kúnleri) kartoshka - 200 g (2, 4, 6-shı kúnleri), geshir, kapusta - 200 g (1, 3, 5, 7-shi kúnleri)
gósh suyek onı 50 g (1, 3, 5, 7-shi kúnleri), balıq onı 50 g (2, 4, 6-shı kúnleri), haywanlar mayı -
25 g hám palaw duzı 15 g hár kúni berip barıladı. Gósh hám suyekten kebirva (bulon) qaynatib
háptede 3 - 4 ret beriledi. Góshtın túyiri pishirilmagan halda beriledi. SHo'rvaga jarma hám
kartoshka aralastırıladı. Sovugan kebirvaga kók ot, geshir, maydanlanǵan shiyki gósh
qosıladı.Xizmetker iytler ushın azıq gewek formada yamasa suyıq atala jaǵdayında tayarlanadı.
Awqatlantirishdan aldın tayarlanǵan awqat 30 -350 C ge shekem sawıpıladı. Xizmetker iytler
kúnine 2 ret azanda hám keshte 1-2 saat xızmetten aldın hám 1 saat xızmetten keyin azıqlantiriladi.
Bir kúnde, tiykarınan eki aylıq kúshiklerni 4-6 bar, 4 aydan 6 ayǵashaların 4 márte, 6 -8
aylıqların 3-4 hám 8 aydan - 15 ayǵasha bolǵanların kúnine 3 márte awqatlandırıw kerek.
Keyinirek kúshikler úlken iytler gruppalarına kiritilip, kúnine 2 márte awqatlandırıladı. Sol jıldan
keyin kúnine bir mártelik awqatqa ótkeriledi. Kúshiklerǵa bılamıq (kasha) kúnine bir máhálde
beriledi, aldında mudami ishetuǵın suwı bolıwı kerek. Kúshiklerge quyash hám taza hawa kerek
boladı. Eki ayǵa shekem kúshiklerdi kúnine 2 saat aylanıwǵa alıp shıǵıladı, eki aydan ótkennen
keyin kúnine 4 saattan kúshiklerdi jazda otlaq orınlarda, qısta bolsa qarda aylandırıp chiniqtiriladi.
Nadurıs awqatlandırıw bolsa dressirovkaniń sapasın tómenlewine atqaratuǵın shınıǵıwına,
etetuǵın jumıslarına tásir etedi, salmaqli kbolsal bolıwına, azıp ketiwine hám iyttiń óliwine de
sebep boladı. Awqatlandırıwda jaqsı áhmiyet bermew xızmet iytlerınıń palaw ishek kbolsalligin
keltirip shıǵaradı, bul juqpalı kbolsallikler inabatqa almaslıq 35 % quraydı asqazan kbolsalliginen
ólgen iytler 37, 5 % di juqpalı kbolsalliklerdi esapqa almaǵanda, bolsa boladı. Usınıń nátiyjesinde
xızmet iytlerın baǵıwda biriktirilgen shaxslar olardı hár tárepleme baǵıw, waqıtında úzliksiz,
sapalı ónimler menen awqatlandırıp turıw talap etiledi. Iytler tiykarınan góshli ónimdi tutınıw ,
awqatlandırıw unamsız tásir etpewi ushın iytlerdıń fiziologikalıq ózgesheligin hám asqazan awqat
as sińiriw sistemasın biliw kerek, sebebi iytlerdıń as qazanı ot jeytuǵın haywanlardan (at, qoy, siyir
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
270
hám sharbalardan ) parıq etedi.Iyttiń: jaqları qattı rawajlanǵan, olar awqattı shaynamay jutadı
;qarninıń kishiligine (úlken iytlerdı qarninıń kólemi 2, 5-3 litr), tek konsentirlegen awqattı
sińiriwge maslasqan ;isheklerdiń kelteligi (shama menen 3, 5 - 4 metr), kóp kólem degi palız
eginlerinen tayarlanǵan awqatlardı as sińiriw ete almaydı. Awqattı as sińiriw sistemasınıń kelte
bolǵanlıǵı sebepli ovcharka iytler bir jegende 2 kilogramnan aspaytuǵın azıq jewi múmkin. Azıqtı
2 kilogrammnan artıq bergende awqat shıǵındı retinde artınan shıǵarıp taslanadı, taǵı iyttiń
asqazan sisteması aynıwı nátiyjesinde ish ketiw qusıw sıyaqlı hádiyseler payda boladı.Iytlerda
basqalarǵa salıstırǵanda beloklar jaqsı as sińiriw etiledi, ekinshi orındı maylar iyeleydi, úshinshi
orında bolsa uglevodlar turadı. Haywan belokları quramında 20 ta turmıs ushın zárúr
aminokislotalar ámeldegi, bul zatlardı iyttiń organizmi islep shıǵarilmaydı, usınıń nátiyjesinde
olardı awqat ónimlerine qosıp beriw zárúr.Organizimniń toqlıǵı qurǵaq jelingen zatlardıń esabına
saqlanıp turadı.
REFERENCES
1.
Mirziyoyev Sh.M. “Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz”.
O‘zbekiston NMIU, 2017 yil.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi “O‘zbekiston Respublikasini
yanada rivojlantirish bo‘yicha harakatlar strategiyasi to‘g’risida” gi PF-4947-sonli Farmoni.
O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2017 yil, 6-son, 70-modda.
3.
Tashtemirov R.M. “Veterinariya
oftalmologiyasining
nazariy asoslari”. O‘quv
qo‘llanma. Toshkent, 2015 yil.
4.
Niyozov X.B., “Umumiy va xususiy xirurgiya”. O‘quv qo‘llanma. Toshkent, 2015
Internet saytlari
1.
www. lex.uz
2.
3.
4.
5.
www. SamDAQI.uz / moddle/
