ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
171
“UMUMIY O'RTA TA'LIM MAKTABLARI O'QUVCHILARINING UMUMMADANIY
KOMPETENTSIYALARINI RIVOJLANTIRISH MEXANIZIMI
(“TARBIYA” FANI DINIY QADRIYATLAR MISOLIDA)
Pazilova Meruert Ermekbaevna
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
Pedagogika fanlari doktori.
Abdiramanov Bahadir Sagiydullaevich
1-bosqish tayanch doktorant.
https://doi.org/10.5281/zenodo.8362993
Annotatsiya.
Biz bu maqolada umumiy o'rta ta'lim maktablari o'quvchilarining
umummadaniy kompetentsiyalarini rivojlantirish mexanizimi haqida bayon qilamiz.
Kalit so’zlar:
o'rta ta'lim maktablari, umummadaniy kompetentsiya, diniy qadriyatlar,
mexanizm, Tarbiya fani.
"MECHANISM FOR THE DEVELOPMENT OF GENERAL CULTURAL
COMPETENCES OF STUDENTS OF GENERAL SECONDARY SCHOOLS
(THE SUBJECT OF "EDUCATION" AS AN EXAMPLE OF RELIGIOUS
VALUES)
Abstract.
In this article, we describe the mechanism of development of general cultural
competences of students of general secondary schools.
Key words:
secondary education schools, general cultural competence, religious values,
mechanism, science of Education.
«МЕХАНИЗМ РАЗВИТИЯ ОБЩЕКУЛЬТУРНЫХ КОМПЕТЕНЦИЙ
УЧАЩИХСЯ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ШКОЛ
(ПРЕДМЕТ «ОБРАЗОВАНИЕ» НА ПРИМЕРЕ РЕЛИГИОЗНЫХ
ЦЕННОСТЕЙ)
Аннотация.
В данной статье мы описываем механизм развития общекультурных
компетенций учащихся общеобразовательных средних школ.
Ключевые слова:
общеобразовательная школа, общекультурная компетентность,
религиозные ценности, механизм, наука об образовании.
Umumiy o'rta ta'lim maktablari o'quvchilarining umummadaniy kompetentsiyalarini
rivojlantirish mexanizimiga diniy qadriyatlar misolida ma'lumot berish mumkin. Bu masalaga oid
tartibga solinadigan tashabbuslar davlat tomonidan belgilanishi mumkin, chunki tarbiya fanida
diniy qadriyatlar masalasi milliy va madaniy bag'rida muhim ahamiyatga ega bo'lib, davlatning
to'g'ridan-to'g'ri qatnashishi va nazorat qilishi kerak. [1.86]
Tarbiya fanida diniy qadriyatlar asosan "Din va qadriyatlar" darsida o'qitiladi. Ushbu dars
o'quvchilarga diniy, milliy, etik va axloqiy qadriyatlar, shuningdek uning asosiy tamoyillari va
qoidalarini o'rgatishni maqsad qiladi. O'quvchilar bu darsda diniy qadriyatlar bilan bog'liq
konseptlarni tushunish, uning asosiy tamoyillarini o'rganish, o'z fikrlarini bayon qilish va
munosabatlarni rivojlantirish imkoniyatiga ega bo'ladi.
Tarbiya fanida diniy qadriyatlar darsida o'quvchilarga boshqalarga hurmat ko'rsatish,
xizmat qilish, insodlik, ehtiram, adolat, otangni muhokamalash, xalqaro hamkorlik, shuningdek
boshqa pozitiv xususiyatlarni rivojlantirishni o'rgatish maqsad qilinadi. Diniy qadriyatlar
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
172
o'quvchilarda erkin fikrlash, muhokama qilish, haqiqiylikni qidirish, maslahat qilish va boshqa
umumiy ma'naviy-tahliliy kompetentsiyalarni rivojlantirishga xizmat qiladi. Tarbiya fanida diniy
qadriyatlar misolida o'quvchilarga xayriya, mehribonlik, hurmat, sho'rofurushlik, qonliqorlik,
iltifotliklik, samimiylik, o'zaro tinchlik va qo'qonlik, insonparvarlik, mehnatga hurmat, qadrini
bilish, do'stlar va oila bilan samimiy munosabatlar rivojlanishini o'rganish maqsad qilinadi. [2.75]
Diniy qadriyatlar o'quvchilarni ma'naviy muhitda xayrlilik, mehribonlik, hurmat, adolat,
hamjamiyatga foydali bo'lish, insonparvarlik va etik tamoyillar bilan ta'minlaydi. Bu esa
o'quvchilar orasida munosabatlarni samimiy va adolatli shakllantirish, qadrini bilish va hurmat
qilish, insonparvarlik va mehnatga hurmat ko'rsatishga olib keladi.
Tarbiya fanidagi diniy qadriyatlar mexanizimi orqali o'quvchilarga diniy madaniyatning
asosiy tamoyillari, xususiyatlari va amaliyotlarini o'rgatish amalga oshiriladi. [3.109] Ular
o'quvchilarga uning umumiy prinsiplarini, o'zining maqsadlarini, insonning yaratilishi va maqsadi
haqida ma'lumot berish bilan bog'liqdir. Bu, o'quvchilarning dunyoqarash va ma'nviy qoidalarini
tushunish, o'z fikrlarini bayon qilish, boshqa fikrlarni qabul qilishga tayyorlash va o'zlarining
o'zaro munosabatlarda adolatli va mazmunli tushunchalarini ifoda qilish imkonini yaratadi. Diniy
qadriyatlar, o'quvchilarga hamjamiyatda adolat, qonliqorlik, tinchlik, xalqaro hamkorlik va
mehnatga hurmatni o'rganishga xizmat qiladi. Bu asosiy qadriyatlar o'quvchilarni insonparvarlik
bilan ta'minlaydi va ularga o'z mehnatlariga va ta'lim-tarbiyaga qadr-qomatni oshirishga,
shuningdek, o'z oilalariga va do'stlariga ham e'tibor berishga o'rgatiladi. Diniy qadriyatlar
mexanizimi o'quvchilarni ma'naviy tarbiya, muhokama qilish, o'z fikrlarini ifoda qilish va adolatli
munosabatlarga erishishga o'rgatadi. Ular diniy qadriyatlar asosida o'quvchilarning o'zlarini
tushunish, o'zining o'ziga xos yondashuvlarni shakillantirishni talab qiladi. [4.72]
Umummadaniy kompetentsiyalar bir qancha xususiyatlardan iborat bo'lishi mumkin, ba'zi
umumiy kompetentsiyalar esa quyidagilarni o'z ichiga oladi:
1.
Kommunikatsiya: O'quvchilar o'zlarini adolatli va samimiy shaklda ifoda qilish, ma'lumot
almashish va talab qilish, kelishuvlarini rivojlantirish, yozish va tinglash qobiliyatlarini o'rganish
bilan bog'liq kompetentsiyadirlar.
2.
Ish samaradorligi: O'quvchilar o'z vaqtini boshqarish, maqsadlarni aniqlash va ularga
erishish, maqsadga yo'naltirish uchun strategiyalarni belgilash, kreativlik va muammolar yechish
qobiliyatlarini rivojlantirish bilan bog'liq kompetentsiyadirlar.
3.
O'rganish va o'zlashtirish: O'quvchilar yangi bilim va ko'nikmalar o'rganish, ma'lumotlarni
tahlil qilish, tushunchalarni o'rgangan bilim va ko'nikmalarga bog'liq kompetentsiyadirlar.
4.
Sotsial munosabatlar: O'quvchilar boshqalar bilan hamjamiyatda ishlash, jamoatda o'z
o'rnini olish, ijtimoiy tartibga rioya qilish, qonunlar va qoidalar bilan tanishish, ehtiyoj va talablar
bilan boshqalarini ta'minlash, hujjatlar bilan ishlash bilan bog'liq kompetentsiyadirlar.
5.
Kritik fikrlash: O'quvchilar tahlil qilish, muhokama qilish, ma'lumotlarni yaxshi qo'llash,
mustahkamlash va o'z fikrlarini jiddiy tahlil qilish, munozaralar bilan qarashlarini rivojlantirish
bilan bog'liq kompetentsiyadirlar.
6.
E'tibor va qabul qilish: O'quvchilar boshqalarning fikrlarini e'tibor bilan tinglash, ularni
qabul qilish, boshqalar bilan muvofiqlashtirish va to'g'ridan-to'g'ri munosabatlarni rivojlantirish
bilan bog'liq kompetentsiyadirlar.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
173
7.
Tahlil qilish va muammolar yechish: O'quvchilar muammolarni aniqlash, ularni tahlil
qilish va yechish, loyihalarni boshqarish, yechim topish va amalga oshirish bilan bog'liq
kompetentsiyadirlar.
8.
Ijtimoiy va mehnatboplik: O'quvchilar ijtimoiy maslahatlarni tushunish, jamiyatga foydali
bo'lish, ishbilarmonlik, ehtiyoj va talablar bilan boshqalarini ta'minlash, ehtiyoj va talablar bilan
ishlash bilan bog'liq kompetentsiyadirlar.
9.
Kreativlik va yaratuvchanlik: O'quvchilar yangi ideyalar va hulosa topish, innovatsion
yechimlar topish, muammolar uchun yaratuvchan yechimlar topish, yaratish qobiliyatini
rivojlantirish bilan bog'liq kompetentsiyadirlar.
Umumiy kompetentsiyalar, o'quvchilarning o'zlarini shaxsiy va ijtimoiy hayotda
muvaffaqiyatli his qilishlari, talabalarini o'zlashtirishlari va o'zlarining potensialini o'rganishlari
uchun katta ahamiyatga ega bo'ladi. Bu kompetentsiyalar, hayotning har bir sohasida yaxshi bo'lish
uchun kerak bo'lgan asosiy qobiliyatlar sifatida qaraladi.
Umummadaniy kompetentsiyalarni o'quvchilar orasida rivojlantirish uchun quyidagi
usullardan foydalanishingiz mumkin:
Tarbiya tizimi: O'quvchilarning umumiy kompetentsiyalarini rivojlantirishda tarbiya tizimi
o'rnini egallaydi. Bu tizimda ma'naviy muhit, tarbiya darslari va boshqa ta'lim vositalari
foydalaniladi. O'quvchilarni ma'naviy muhitda rivojlantirish, ma'naviyat tashkil etish uchun
hamkorlik qiluvchi, ma'naviy meros va qadriyatlar bilan o'rgatishning o'ziga xos usullari mavjud
bo'ladi.
Diniy madaniyat darsi: Diniy madaniyat darsi, o'quvchilarga diniy qadriyatlar,
insonparvarlik, adolat, mehribonlik, hurmat va boshqalar bilan bog'liq ma'lumotlarni o'rgatishda
asosiy vosita bo'lib xizmat qiladi. Bu dars orqali o'quvchilar diniy tamoyillarni tushunish, diniy
qadriyatlar asosida muhokama qilish va insoniy qadriyatlar asosida munosabatlarni shakllantirish
imkoniyatiga ega bo'ladi.
Ko'p fazlilashgan ta'lim usullari: O'quvchilarning umumiy kompetentsiyalarini
rivojlantirish uchun ko'p fazlilashgan ta'lim usullaridan foydalanish kerak. Aktiv o'zlashtirish,
o'quvchilar orasida ijtimoiy hamkorlikni oshirish, muhim masalalarni tahlil qilish va munozara
qilish, amaliy mashg'ulotlar va loyihalar orqali o'quvchilarning qobiliyatlarini rivojlantirish bu
usullardan faqat bir nechasi.
Muhokama va ijodiy faoliyatlar: Muhokama va ijodiy faoliyatlar o'quvchilarning tahlil
qilish, fikrlash, yaratish va yechish qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi. O'quvchilarni
tushunish, o'zlarini ifoda qilish, boshqalar bilan munosabatlarni samimiy shaklda rivojlantirish va
yaratishga ko'maklashadigan muhokama va ijodiy mashg'ulotlar amalga oshirilishi kerak.
Birlashish va guruh ishi: O'quvchilarni guruh ishlariga qatnashish va boshqa o'quvchilar
bilan birgalikda ishlashga rag'batlantirish muhimdir. Guruh ishi o'quvchilarga ko'rsatma va
o'rganish
qobiliyatlarini
rivojlantiradi,
boshqalar bilan ishlash,
maslahatlashish va
muvofiqlashishni o'rganishlariga imkon beradi. O'quvchi tanqid va baholash: O'quvchilarni
o'zlarining rivojlanish darajasini baholash va muhokama qilish, o'zlarining kamchiliklarini
aniqlash, yangi maqsadlar belgilash va o'zlarini rivojlantirish yo'llarini qidirishga yordam beradi.
Tanqid va baholash o'quvchilarning o'zlariga ishonch va o'ziga ishonishlarini rivojlantiradi.
Hayotiy mashg'ulotlar va o'quviy-tarbiyaviy ekskursiyalar: Hayotiy mashg'ulotlar va o'quviy-
tarbiyaviy ekskursiyalar o'quvchilarning boshqa xalqlar va kulturlar bilan tanishish, yaxshi qonun
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
174
bilan ishlash, ijtimoiy tajriba va maslahatlashish, ijodiy g'oyalar va qobiliyatlarini rivojlantirish
uchun muhim imkoniyatlarni beradi. Muvofiqlashtirilgan ta'lim dasturlari: Umumiy
kompetentsiyalarni rivojlantirishda muvofiqlashtirilgan ta'lim dasturlari ishlatish ham muhimdir.
Bu dasturlar o'quvchilarning o'zlarini boshqarish, maqsadga yo'naltirish, fikrlash, muhokama
qilish, tahlil qilish va ijodiy faoliyatga qiziqishlarini oshirishga yordam beradi. [5.61]
Maqsadli o'quv-uslubiy ma'lumotlar va adabiyotlar: Umumiy kompetentsiyalarni
rivojlantirishda maqsadli o'quv-uslubiy ma'lumotlar va adabiyotlardan foydalanish kerak. Bu,
o'quvchilarga o'zlarini rivojlantirish, o'zlashtirish va umumiy kompetentsiyalarni oshirish uchun
maqsadli bilimlarni beradi. Barcha usullar birga qo'llanilganda, o'quvchilar umumiy
kompetentsiyalarni rivojlantirishda keng va murakkab jarayonlardan o'tishlari va doimiy ravishda
o'rganish va amalga oshirishlari kerak.
REFERENCES
1.
"21-asrda umumiy kompetentsiyalar: O'qitish va o'rganishning yangi yo'nalishlari" -
Andreas Schleicher
2.
"Umumiy kompetentsiyalar: Dunyoda hamkorlikda o'qitish uchun talablar" - Organisation
for Economic Co-operation and Development (OECD)
3.
"Umumiy kompetentsiyalar o'qitishining ilmiy asoslari" - James W. Pellegrino, Margaret
L. Hilton, Helen S. Ginsburg
4.
"Tarbiya : Umumiy kompetentsiyalar rivojlanishi va shaxsiy rivojlanish uchun yangi
mulohazalar" - Gerald F. Heidegger, Heinz Mandl
5.
"Umumiy kompetentsiyalar va milliy ta'lim standartlari" - Linda Darling-Hammond
6.
Ganiyeva, M. (2023). THE MAIN DIRECTIONS OF DEVELOPING THE LOGICAL
THINKING
OF
FUTURE
ELEMENTARY
SCHOOL
TEACHERS
(IN
MATHEMATICS LESSONS). Science and innovation, 2(B3), 30-33.
7.
Ganieva, M. (2023, June). EMPOWERING LOGICAL THINKING IN PRIMARY
SCHOOL STUDENTS THROUGH TIPS TECHNOLOGY. In Academic International
Conference on Multi-Disciplinary Studies and Education (Vol. 1, No. 12, pp. 62-63).
8.
Ganiyeva, M. (2021). Effective Methods of TRIZ.
9.
Ганиева, М. А., & Жумаева, Ш. Х. (2018). Формирование методов групповой работы
с учащимися общеобразовательных школ. Вопросы науки и образования, (10 (22)),
149-151.
10.
Maftuna, G. (2021). Effective ways to Use Triz (The Theory of Inventive Problem Solving)
in Elementary School. Pindus Journal of Culture, Literature, and ELT, 9, 85-88.
11.
Ганиева, М. (2021). ВАЖНОСТЬ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ “ТРИЗ” ДЛЯ РАЗВИТИЯ
УЧЕНИКИ НАЧАЛЬНОГО КЛАССА. Academic research in educational sciences, 2(5),
129-133.
12.
G’aniyeva, M. (2021). BOSHLANG’ICH SINF DARSLARIDA TRIZ (IXTIROCHI
MASALALARINI HAL QILISH NAZARIYASI) DASTURINI QO’LLASHNING
SAMARALI USULLARI. Scientific progress, 2(5), 108-112.
