95
“MUHABBAT SIMFONIYASI” ROMANINING BADIIY XUSUSIYATLARI
Toshpo‘latov Muhriddin
https://doi.org/10.5281/zenodo.10002756
Аnnоtаtsiya.
Ushbu maqolada “Muhabbat simfoniyasi” romanining badiiy xususiyatlari
haqida ma’lumotlar keltirib o’tilgan.
Kаlit so‘zlаr:
“
Muhabbat simfoniyasi”, yozuvchi, roman, asar.
ARTISTIC FEATURES OF THE NOVEL "SYMPHONY OF LOVE".
Abstract.
This article provides information about the artistic features of the novel
"Symphony of Love".
Key words: "Symphony of Love", writer, novel, work.
ХУДОЖЕСТВЕННЫЕ ОСОБЕННОСТИ РОМАНА «СИМФОНИЯ ЛЮБВИ».
Аннотация.
В данной статье представлена информация о художественных
особенностях романа «Симфония любви».
Ключевые слова:
«Симфония любви», писатель, роман, произведение.
Turkiy xalqlar yozuvchilarining badiiy bisotidan o‘rin olgan sevgi-muhabbat mavzusi
dunyo adabiyoti ixlosmandlari qalbidan munosib joy egallab, mazkur umuminsoniy tuyg‘uning
turfa jilolarini, go‘zalliklarini tarannum etib kelmoqda.
Qodiriyning “O‘tkan kunlar”, “Mehrobdan chayon”, Chingiz Aytmatovning “Jamila”,
“Sarvqomat dilbarim”, Rashod Nuri Guntekinning “Choliqushi” kabi nasriy asarlarida turkiy
xalqlarning fe’l-xo‘yi, ajdodiy tutumlari, qadriyatlari, munosabatlari barq urib turgan sevgi-
muhabbati yuksak badiiy zirvaga ko‘tarilganki, bu asarlar bugungi kun kitobxonlarini ham
hayajonlantirib kelmoqda.
Rashod Nuri Guntekinning “Muhabbat simfoniyasi” (mazkur romanni tarjimon Miraziz
A’zam asliyatdan o‘zbekchaga o‘girgan bo‘lib
1
, asar asliyatda “Dudoqdan yurakka” nomi ostida
chop etilgan –
M.T.
) romani ham yuqoridagi fikrimizga misol bo‘la oladi.
Roman tashqi tuzilishi jihatidan uch qismdan iborat. Baxtsiz sevgi haqidagi bu romanning
eng muhim qahramonlari Kanon va Lamiadir. Romanning syujeti shu juftlik atrofida
harakatlanadi. Romanning birinchi qismida Kanon va Lamia haqida hikoya qilingan bo‘lsa,
ikkinchi qismi Lamiaga, uchinchi qismi esa Kanonga bag‘ishlangan.
1
Qarang: Гунтекин Рашод Нури. Муҳаббат симфонияси (тарж. М.Аъзам). – Тошкент: Янги аср авлоди, 2020.
– 336 б.
96
“Muhabbat simfoniyasi” romanini adib “kundalik” uslubida bitgan bo‘lib,“Birinchi
bo‘lim”da Kanonning oilasi, o‘sib-ulg‘aygan muhiti, bolalik va talabalik yillari, Yevropaga borib
mashhur rassom bo‘lib qaytishi, Nemat Honim bilan bo‘lgan muhabbati, Jovidon bilan
unashtirishi, Lamia bilan birga bo‘lish, Lamiani tark etishi tasvirlanadi.
“Ikkinchi qism” butunlay Lamiaga bag‘ishlangan. Lamia Kanondan homilador bo‘lganini
hech kimga aytmaydi. Bu sharmandalikni eshitmaslik uchun Kutahyaga, amakisi Rizo bey
huzuriga borishi, Mayor Kamol Bey, Kamol Beyning tabib jiyani Vedat bilan tushunmovchilik
natijasida Kamol Bey uni tark etishi va Vedatning Lamiaga taklifi bu qismda sodir bo‘lgan
voqealar sifatida asar syujetini taranglashtiradi.
“Uchinchi qism” Kanon yozgan kundaliklardan iborat. Ushbu bo‘lim boshqa ikki
bo‘limdan farq qiladi. Voqealar Kanon nazaridan o‘quvchiga yetkaziladi. Kanon Jovidonga
turmushga chiqqaniga ikki yarim yil o‘tib, shon-shuhrat va san’atga bo‘lgan muhabbati odamlarni
xursand qilmasligini tushunib, eski kunlarni qo‘msaydi. Bir kuni kechasi xotinidan ajralib, o‘zini
yolg‘iz va baxtsiz his qilganida, kundalik yurita boshlaydi. U kundaliklarini muntazam ravishda,
odatda yolg‘iz qolganda yoki xotini uxlab yotganida yozadi. Bu bobda Lamiani qo‘lga kiritib,
o‘ylab o‘tirmay ketgan, uni telbalardek sevgan, keyin pushaymon bo‘lgan Kanonning boshidan
kechirgan qiyinchiliklari so‘zlab berilgan. Kanon o‘zini yolg‘iz his qiladi, xotini Jovidondan
uzoqlashadi, yangi asarlar yaratmagani uchun mazaxlanadi, chinakam sevgan insoni Lamia
ekanligini anglab, uni yana ko‘rish ishtiyoqida yonadi. Ana shu voqea-hodisalar tasvirini adib
yuksak iste’dod bilan tasvirlaydi.
“Muhabbat simfoniyasi” romani jami 332 sahifadan iborat bo‘lib, romanda shon-
shuhratdan buzilgan yosh skripkachi o‘zini ehtiros bilan sevadigan qizaloqni qo‘lga kiritishi,
so‘ngra sevgi o‘tkinchi zavq ekanligini aytib, uning ham, qizning ham hayotini barbod qilishi
haqida hikoya qilinadi.
Rashod Nuri Guntekin sevgini ikki so‘z bilan ta’riflaydi. Muallifning fikricha, ishq – bu
zahardek kuchli tuyg‘u bo‘lib, labdan boshlanib, yurakka yetib borishiga to‘sqinlik qilib
bo‘lmaydi.
Yozuvchi ushbu romanda e’tibor qaratgan yana bir mavzu – “nikoh”. Kanonning fikricha,
erkak turmushga chiqadigan va baxtli bo‘ladigan ayol go‘zal, jozibali, zamonaviy, boy, odobli,
san'atni tushunadigan va Jovidon kabi madaniyatli bo‘lishi kerak. Jovidon va Lamia bilan
solishtirganda, Lamia Jovidonning ko‘zni qamashtiruvchi shousiga nisbatan oqarib
ketdi. Lamiadan uning Kanonga sof, samimiy, mehribon yurakdan boshqa taklif qiladigan hech
narsasi yo‘q. Kanon Jovidondek oliy tabaqadan bo‘lgan shov-shuvli ayolga uylanganida umrining
97
oxirigacha baxtli bo‘laman, deb o‘ylardi, lekin ko‘p o‘tmay xato qilganini anglab
yetdi. Jovidonning ko‘rsatuvi Kanonni ko‘zni qamashtirdi, bundan tashqari u sevgi, mehr,
samimiylik, iliqlik, yaqinlik kabi tuyg‘ulardan ham mahrum edi. Biroq atrofdagilar Kanon va
Jovidonni bir-biriga qiyoslab, ularni namunali juftlik sifatida ko‘rsatishdi. Kanon xotiniga hech
qachon yaqinlik sezmas, o‘zi his qilgandek harakat qila olmasdi. Ular orasida har doim rasmiy
xushmuomalalik mavjud. Turmush qurganiga qaramay, u doimo yolg‘izlik tuyg‘usini his qildi.
Guntekin Kanon-Jovidon nikohiga asoslangan holda o‘quvchilariga juda muhim ifodaviy
ishoralar beradi. Muallifning fikricha, Kanon-Jovidon nikohi noto‘g‘ri nikohdir. Muallif sevgi va
ishqiy munosabatlar yo‘qligini, faqat tashqi ko‘rinishga, ko‘zbo‘yamachilikka, atrofdagilarning
gapiga aldanib tuzilgan nikohlar baxt keltirmasligini tushuntirishga harakat qiladi.
“Meni boshqa hayot, boshqa mahallaning jozibasi o‘ziga tortdi. Bir necha yil davomida
men o‘zimni boshqa odam deb o‘yladim, men sevaman va baxtliman deb o‘yladim, lekin tabiat
o‘z hukmini chiqaradi. Mastlik kechasi ertalab boshlandi. Ko‘z oldimdan o‘sha davlatning barcha
qandillari o‘chib ketdi”
2
. (336-bet)
Reshat Nuri Guntekin bu romanida yoshlarga, ayniqsa ota-onalarga “kasb tanlash” haqida
muhim xabarlar beradi. Ota-onalar farzandlarini kasb tanlashda erkin qoldirishlarini
istaydi. Bolalarni juda yaxshi kuzatish, ularning qiziqishi va qobiliyatiga mos kasbga yo‘naltirish,
bu borada qo‘llab-quvvatlash kerak. Farzandlarimizning qiziqish va qobiliyatini e’tiborsiz
qoldirib, ularni faqat o‘zimiz yoqtirgan va xohlagan kasblarga yo‘naltirsak, katta xatoga yo‘l
qo‘ygan bo‘lamiz. Inson o‘ziga yoqqan kasbni tanlasa, muvaffaqiyatga erishadi va o‘z ishini zavq
bilan bajarishdan mamnun bo‘ladi.
“Muhabbat simfoniyasi” romanida jiyani Kanon saboqlaridan ko‘ra skripka chalishni
ko‘proq o‘ylashini bilgach, Soyib posho g‘azablanadi. “Bu bola erkak bo‘lmaydi, deb yolg‘on
gapirdimmi? Maktab o‘qituvchilaridan uyaldim... Har kelganda nolishadi... U (qiyinchilik bilan)
Xeyamola bilan darsdan o‘tadi... U ham men uchun... Darslarini skripkaga qaratish o‘rniga bersa-
chi? endi... Jiyanim cholg‘uchi bo‘ladi, to‘ylarda lo‘lilar bilan xushchaqchaq kayfiyatda
o‘ynaydi”
3
. Kanon amakisining kuchi bilan muhandislik maktabiga yuboriladi. O‘z xohishi bilan
bormagan bu maktabni zo‘rg‘a bitiradi. Muallif bu yerda Soyib poshoning kasb tanlashga
ta’sirchan munosabatini noto‘g‘ri deb biladi. Soip posho jiyanining musiqaga bo‘lgan qiziqishi va
iste’dodini e’tiborsiz qoldirdi. Akasidan farqli o‘laroq, Malak Xonim o‘g‘lining o‘zi sevgan ishini
qilishiga bor kuchini sarflaydi. Qashshoq hayot kechirishlariga qaramay, o‘g‘lining kelajagi, baxti,
2
Ko‘rsarilgan asar. – B. 294.
3
Ko‘rsarilgan asar. – B. 41.
98
o‘zi sevgan ishi haqida gap ketganda, otasidan meros bo‘lib qolgan etikdo‘kon do‘konini
sotadi. Onasidan olgan bu pulga Kanon Yevropaga boradi, u yerda ishlaydi va konservatoriyaga
boradi, musiqiy iste’dodini oshiradi. Darhaqiqat, Kanon to‘rt yildan so‘ng taniqli san’atkor sifatida
vataniga qaytadi. Muallif Malak Xonimning o‘g‘lini kasb tanlashda ozod qilib, sevgan kasbi bilan
shug‘ullanishida qo‘llab-quvvatlashini ibratli xulq sifatida ko‘rsatadi.
Qo‘shnining g‘iybati Lamianing mayor Kamol bekni tark etishiga sabab bo‘ladi. Kamol
bek mish-mishlarga aldanib, xotini Lamia jiyani Vedat bilan uni aldayapti, deb o‘ylaydi. Lekin bu
asl emas. Aslida Lamia erini aldamagan. Bir kuni Lamia Vedatning ov paytida yaralanganini
eshitadi. Qiziq, Vedat turgan uyga boradi. Vedatga hech narsa bo‘lmaganini ko‘rib, yengil
tortadi. Vedat ov paytida terisini tetikda ushlab oldi. Lamia zudlik bilan uyga qaytmoqchi bo‘lsa,
mezbon ayol uni choy ichmasdan qoldirmasligini aytib, qolishini talab qiladi. Mehmon xonasida
Vedat va Lamiani kutib oladi. Ular isinishlari uchun xonaga barbekyu ham olib keladi. Biroz vaqt
o‘tgach, ular mangaldan chiqadigan tutun bilan zaharlanadi. Ammo g‘iybatdan zavqlanadigan
qo‘ni-qo‘shnilar bu voqeani o‘zlaricha talqin qiladilar, ko‘ngillarigacha ziynatlaydilar.
“Muhabbat simfoniyasi” romanida tasvirlangan asosiy obrazlar, bizningcha, quyidagi
jadval asosida tavsiflanadi:
1.
Kanon.
U hayotni omadsiz boshlagan, lekin ishga intilish bilan ko‘tarilgan inson. Uning
eng muhim xususiyati hissiyotliligidir.U onasiga juda bog‘langan, uning o‘limi uni juda
charchatadi.
2.
Lamia.
Bizning xina hayotdan juda ko‘p azob chekadi, lekin u bardosh bera olgan va
qurbonlikning timsoliga aylangan.U sevgisi kabi hissiyotlarga ham ega.Uni musiqaga ishqibozligi
bilan aniqlash mumkin.
3.
Jovidon.
U birinchi navbatda malika. Bu o‘lchovda his-tuyg‘ular va fikrlar ham ajoyibdir.
U Kanonni yaxshi ko‘radi, lekin nikohlarini davom ettira olmadi. Uni sovuqqon deb ta’riflash
mumkin.
4.
Soib Posho.
Uning hayotidagi eng muhim narsa bu hokimlik. Jarohat olganidan keyin bu
ishni tashlab ketishga majbur bo‘ldi. U mashhur bo‘lganidan keyin Kanonga bo‘lgan muhabbati
ortdi.
5.
Kamol Bey.
Umum xarakteri ijibiy. U Lamiani yaxshi ko‘rardi, lekin Vahdat voqeasi
uning sevgisini tugatish uchun yetarli edi.
6.
Ne’mat Xonim.
U turmush qurgan bo‘lsada, Kanon bilan ishqiy munosabatda bo‘lgan.Bu
sevgi uchun Lamiadan foydalanishni salbiy xatti-harakatlar deb hisoblash mumkin.
99
REFERENCES
1.
Guntekin Rashod Nuri. Muhabbat simfoniyasi (tarj. M.Aʼzam). – Toshkent: Yangi asr
avlodi, 2020. – 336 b.
2.
Guntekin Rashod Nuri. Choliqushi. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2021. 512 b.
3.
Guntekin R.N. Yashil kecha (turkchadan M.Aʻzam tarjimasi). – Toshkent: Zukko kitobxon,
2021. – B. 5.
4.
Joʻraqulov U. Nazariy poetika masalalari: Muallif. Janr. Xronotop. Ilmiy-nazariy
tadqiqotlar, adabiy-tanqidiy maqolalar. – T.: Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyot-matbaa
ijodiy uyi, 2015. – 356 b.
5.
Istiqlol. Adabiyot. Tanqid. (Toʻplam). Tuzuvchi va nashrga tayyorlovchilar: S.Quronov,
R.Haydarova, R.Hakimjonova. – T.: Turon zamin ziyo, 2014.– 312 b.
