ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
323
BASLAWISH KLASS OQIW SAWATXANLIǴI SABAQLARINDA OQIWSHILARDIÑ
KRITIKALIQ PIKIRLEWIN RAWAJLANDIRIW MÀSELELERI –PEDAGOGIKALIQ-
PSIXOLOGIYALIQ MASHQALA SIPATINDA
Ametova Aynura Pardabayevna
Tashkent gumanitar pánler Universiteti "Ámeliy gumanitar pánler kafedrasi"
assistent oqıtıwshısı
https://doi.org/10.5281/zenodo.10091029
Annotatsiya.
Bul maqalada baslawısh klasslardıń oqıw sawatxanlıǵı, sabaqlarında
kritikalıq pikirlewdi jetilistiriwdiń nátiyjeliligin asırıw múmkinshiliklerin anıqlaw hám sol
tiykarda ámeliy usıllar, qurallar kompleksi hám de kritikalıq usınısları haqqında sóz etilgen.
Gilt sózler:
baqlaw, mektep hújjetlerin úyreniw, gúrriń, anketa-sorawnamaların ótkeriw,
pedagogikalıq tájiriybeler ótkeriw.
ISSUES OF DEVELOPMENT OF STUDENTS' CRITICAL THINKING IN
ELEMENTARY READING LITERACY CLASSES - PEDAGOGICAL-
PSYCHOLOGICAL PROBLEMS
Abstract.
In this article, it is written about the possibilities of increasing the effectiveness
of the flow literacy of the elementary classes, the development of critical thinking in the lessons,
and based on this, practical methods, a complex of tools and critical methods.
Key words:
Supervision, study of school documents, story, passing questionnaires,
conducting pedagogical experiments.
ПРОБЛЕМЫ РАЗВИТИЯ КРИТИЧЕСКОГО МЫШЛЕНИЯ УЧАЩИХСЯ НА
НАЧАЛЬНЫХ УРОКАХ ГРАМОТНОСТИ ЧТЕНИЯ - КАК ПЕДАГОГИКО-
ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ПРОБЛЕМЫ
Аннотация.
В данной статье написано о возможностях повышения
эффективности потоковой грамотности начальных классов, развитии критического
мышления на уроках, а также основе практических методов, комплексе средств и
критических методов.
Ключевые слова:
Наблюдение, изучение школьных документов, рассказ,
прохождение анкет, проведение педагогических экспериментов.
Mámleketimiz óz ǵárezsizligine eriskennen keyin aldıńǵı dáwirge salıstırǵanda kritikalıq
pikirlew máselelerine ayrıqsha itibar qaratıla basladı. Sebebi, kritikalıq pikir bar jerde rawajlanıw
bolatuǵınlıǵın xalqımız, ásirese, pedagog xızmetkerler túsinip jetti.
Shańaraqta balalardı kritikalıq pikirlewge úyretiw tek ata-ananıń jeke isi emes, al olardıń
sociallıq wazıypasıda bolıp esaplanadı. Sebebi, kóbinese shaxstıń qádir-qımbatı, onıń jámiyette
tutqan ornı menen belgilenip, kóp tárepten onıń tárbiyasına baylanıslı boladı. Ata-analar balanıń
dáslepki pikir júritiwine juwapker shaxs esaplanıp, balalardı shańaraq ortalıǵında pikir júritiwde
olarǵa turmıs, jaqsı hám jaman qulıqlar, insanlardıń jámiyet aldındaǵı minnetleri, wazıypaları
haqqındaǵı dáslepki túsiniklerdi beriwi ushın at salısadı.
Hár bir insanda úy túsinigin, ol jasaytuǵın xana sıpatında emes, al, olardı ıntıǵıp kútetuǵın,
jaqsı kóretuǵın, túsinetuǵın, qızǵıshtay qorǵaytuǵın sezimler sıpatında qabıllawına eristiriwge
háreket jasaydı. Shańaraqtı úy sharayatında tálim hám tárbiya beriwshi kishkene mektep dep
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
324
túsingenimizde maqsetke muwapıq keledi. Ol óziniń barlıq kórinislerinde insandı “óz ishine
aladı”. Baladaǵı dáslepki jeke pazıyletler, minez-qulqlarıda shańaraqta qáliplesedi. Ósip atırǵan
bala shaxsın erkin pikirge iye etip qáliplestiriwde onıń ayrıqsha ornı bar.
Shańaraq tárbiyası – bul belgili shańaraq shárayatında ata-analar hám shańaraq aǵzalarınıń
birgeliktegi is-háreketleri menen rawajlanatuǵın, ámelge asırılatuǵın tárbiya hám tálim sisteması
bolıpta sanaladı. Bala ushın shańaraq – bul hám jasaw ornı, hám tárbiya ortalıǵı esaplanadı. Perzent
tárbiyasınan ata-analar hám pútkil jasap turǵan jámiyetimiz, adamlar arasındaǵı qarım-qatnasıqlar
mápdar. Sebebi, ósip baratırǵan jas áwlad mámleketimizdiń keleshegi, III-Renessans dáwirinde
jasawshı kamil insanlar jámiyetimizdidiń bir bólimi. Sonlıqtan da, shańaraqlıq tárbiya
jámiyetimizdegi, keleshektegi erkin kritikalıq pikirlewshi kamil insannıń áhmiyetli bólegi.
Shańaraq insanǵa pikir júritiw ushın tiykarǵı shart-shárayatlardı beredi. Sonday-aq, ol úzliksiz
dawam etip, shaxstı hár tárepleme qáliplestirip hám rawajlandırıp baradı. Bul iste ol ata-analar
hám balalar ortasındaǵı sezimlik múnásibetler hám baylanıslarǵa tiykarlanadı. Russ ilimpazlarınan
N.V.Nikolaenko, G.M.Zalesov hám T.V.Andryushinalardıń pikirleri boyınsha shańaraq “balalar
turmısınıń dáslepki dáwirindegi tiykarǵı jasaw ortalıǵı hám turmıslıq aktivligi bolıp, ol óspirimlik
dáwirde de bul ózgeshelikti saqlap qaladı.
1
Baslawısh klaslarda balalar kamalatında shańaraqtıń, shańaraqlıq tárbiyanıń, ata-ana hám
jaqın insanlardıń Kritikalıq pikirlewge baǵdarlawshı roliniń áhmiyetliliginiń keń jarıtıp beriliwi
shıǵıs oyshıllarınıń ideyalıq tárepten birlesiwine tiykar boldı. Abu Nasr Farabiy, Abu Rayxan
Beruniy, Mahmud Qashǵariy, Yusup Has Hajib, Kaykawıs, Rizouddin ibn Faxriddin, Alisher
Nawayı, Zahriddin Muhammed Babur, Maqtumqulı, Berdaq, Kúnxoja, Ájiniyaz, Abdulla Avloniy
sıyaqlı kóplep Shıǵıs oyshıllarınıń shıǵarmalarında shańaraqqa, shańaraqlıq úrp-ádet,
dámtúrlerge, shańaraqlıq múnásibetlerge, balanıń ózine tán bolǵan ózgesheliklerine ayrıqsha itibar
berip kelingen. Olar hadallıq, páklik, mehriybanlıq, rasgóylik, mártlik, húrmet qılıw sıyaqlı bir
qatar shańaraqtan rawajlanıwshı sıpatlardı basqa sıpatlardan joqarı qoyadı. Sonıń menen birge
insanıylıq múnásibetlerde kórinetuǵın joqarı pazıyletler dáslep ata-anadan balaǵa ótiwi hám
olardıń jámiyet rawajlanıwına unamlı tásiri kibi qımbatlı pikirler, bul haqqındaǵı ámeliy
kórsetpelerdi ózleriniń filosofiyalıq, ádep-ikramlılıq, sociologiyalıq hám psixologiyalıq kóz
qaraslarında túsindirip beredi.
Abu Ali Ibn Sınqa óziniń ilimiy-pedagogikalıq kóz-qaraslarında shańaraqlıq tárbiya
máselesine ayrıqsha toqtalıp ótedi. Bul kútilmegen jaǵday emes, sebebi shańaraq hám
jámiyet bir-birinen ajıralmaydı. Ibn Sina “Tadbiri al-Manozil” shıǵarmasınıń úlken bir babın
shańaraqlıq tárbiya máselelerine baǵıshlaydı. Ibn Sına shańaraqta bala tárbiyası bir qansha
quramalı hám názik bolıp, onı balanıń nárestelik dáwirlerinen baslaw hám izbe-izlik penen alıp
barıw lazımlıǵın aytadı. Háyyiwdiń tárbiyalıq áhmiyeti haqqında toqtalıp “Háyyiw” eki wazıypanı
atqaradı, deydi. Birinshisi, onı terbetiw arqalı balaǵa fizikalıq dem alıs baǵıshlanadı, ekinshisi,
besikti bir tegis terbetiwden ananıń mehri asadı. Perzentine bolǵan muhabbatınıń nátiyjesinde
ananıń arzıw-armanları júrek tórinen shıǵadı. Háyyiw kishkene náresteniń qálbine sińip baradı.
1
Психология и педагогика: Учебное пособие/Николаенко В. М., Залесов Г. М., Андрюшина Т. В. и др.; Отв.
ред. кан. философ.наук, доцент В. М. Николаенко. — М.: ИНФРА-М; Новосибирск: НГАЭиУ, 1999. — 175 с.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
325
Sol tárizde balada ózi ańlamaǵan jaǵday payda boladı, ol áste-aqırınlıq penen álemdi ańlap
baslaydı. Áne sol ańlawdan úyreniw baslanadı. Bul úyreniw bolsa – Kritikalıq pikirlew. Kritikalıq
pikirlew bolsa seziwden kelip shıǵadı. Ibn Sına sol jaǵdayǵa itibarın qaratıp “Jas balanıń sezgirlik
quwatı úlken adamǵa teń keledi” degen pikirin bildiredi
2
Ǵázzel múlkiniń sultanı Alisher Nawayı shańaraqta perzentlerdi tárbiyalawda
ushıraytuǵın qáte-kemshilikler, olardıń túrleri haqqında aytıp ótedi. Ol óz shıǵarmalarında
kámil insan obrazın jaratadı, olardaǵı ruwxıy ádep ikramlılıq pazıyletlerdi ulıǵlaydı, tálim
hám ádep-ikramlılıq mashqalalardı jarıtıp beriwshi shıǵarmalarında kámil insandı qáliplestiriw
procesiniń mazmunı, bul proceslerdiń ozine say jol, usıl hám formaları haqqında pikirlerin
bildiredi.
Nawayı bala pikir júritiwi menen shańaraq hám mektepte shuǵıllanıw, bala tárbiyasın alıp
barıw procesinde úlgili bolıw usılınan paydalanıw maqsetke muwapıq ekenligine ayrıqsha toqtalıp
ótedi.
Farabiy tálim-tárbiyanıń tiykarǵı wazıypası jámiyet talaplarına juwap bere alatuǵın hám
sol jámiyet ushın xızmet qılatuǵın jetik insandı tárbiyalawdan ibarat dep biledi
3
. Haqıyqatında da,
házirgi dáwir talabı bolǵan jas áwladtı múnásip har qanday pikirge qarsı pikir bildire alatuǵın etip
tárbiyalaw, bilim beriw, bunda shańaraq-baqsha-mekteptiń birge islesiwin jolǵa qoyıw, zaman
talabına say jetik-jas áwladtı tárbiyalaw mámleket siyasatınıń eń baslı wazıypası esaplanadı.
Aytıp ótiwimiz kerek, bul orında qaraqalpaq oyshıllarınıń ádeplilik haqqındaǵı
miyrasların úyreniw teoriyalıq hám ámeliy áhmiyetke iye. Qaraqalpaq xalqınıń jıraw hám
shayırlarınan Kúnxoja Ibrayım ulı, Berdaq Ǵarǵabay ulı, Ájiniyaz Qosıbay ulı, Jiyen Amanlıq
ulı, Omar Súyirbek ulı, Gúlmurat shayır hám basqalardıń tárbiyalıq áhmiyetke iye bolǵan
shıǵarmalarınıń jas áwladdı har tárepleme óz pikirine iye, bárkamal etip tárbiyalawdaǵı ornı
úlken.
XIX ásirde jasap dóretiwshilik jumıslar menen shuǵıllanǵan ullı shayır Ájiniyazdıń
geypara shıǵarmalarında shańaraqta bala tárbiyası haqqında aytılǵan qatarların kóriwimiz
múmkin. Shayırdıń “Megzer” qosıǵındaǵı:
...Aqmaq bolsa tuwǵan balań,
Ómiriń zimistanǵa megzer.
Degen qatarlarında tikkeley shańaraqta perzentler tárbiyasına itibarlılıq penen qarawdı,
bolmasa unamsız aqıbetlerdi keltirip shıǵarıwı múmskinligi haqqında kórsetip ótedi. Onıń
pikirinshe, bala tuwılǵanda arnawlı tárbiyaǵa mútáj bolıp tuwıladı. Perzenttiń aqıllı, ónerli ,
erkin pikir júritiwshi yamasa uqıpsız, kritikalıq pikirlew qábiletine iye emes bolıwın tárbiya
ayqınlaydı. Bul pikirin bayanlaw maqsetinde shayır “Bárshe birdey bolǵan emes” atlı qosıǵın
jazadı . Shayır tárbiya procesiniń adam táǵdirinde sheshiwshi xızmet atqaratuǵınlıǵına itibar
berip balanı qalay tárbiyalasań, sol qálipte ósetuǵınlıǵın eskertedi hám onı ázelden ádeplilikke
úyretiw kerekligin “... Áwelde ońbaǵan aqırda ońbas” qatarları menen xalıqqa jetkerip ber
Mámleketimizde de kóplep alımlarımız baslawısh klasslarda nutq, erkin piklew, sóz
óneri, dóretiwshilik pikirlew máseleleri haqqında pikirlerin bildirip ótken. Atap aytqanda,
2
Ўзбек педагогикаси антологияси – Т.: O'qituvchi,2010 – 152-бет
3
K.Hashimov, S.Nishonova Pedagogika tarixi – T.: 2005 82-b
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
326
J.Bazarbaev, R.Nurjanova, A.Urınbaeva, Z.Qurbaniyazova, G.X.Jumasheva, G.Babasheva,
A.Tilegenov hám basqalar tárepinen joqarıda aytılıp ótilgen máselelerge keńirek toqtalıp ótiledi.
Ulıwma aytqanda ótkendegi ullı oyshıllarımız, russ hám jergilikli ilimpazlardıń
pikirlerinde shańaraq hám ondaǵı erkin pikirlewge tárbiyalıq tásirlerdiń bir-birine úylesimligi, ol
tárbiyanıń áhmiyetli quralı ekenligi haqqındaǵı pikirleri dıqqatqa ılayıq sanaladı.
Úyrenilip atırǵan mashqala sheńberinen alıp barılǵan izertlew jumısımız dawamında
baslawısh klass oqıwshılarınıń kritikalıq pikirlew uqıplılıǵın rawajlandırıw usılları hám qurallarına
tásir etiwshi zárúrli faktorlardan biri oqıtıwshı -oqıwshılar baylanısı ayriqsha dıqqat orayında
tutıladı.Tálim procesi eki jaqlama xarakterge iye bolıp, oqıtıwshı hám oqıwshılardıń teń
munasábetlerinen dúziledi. Bul processke basshılıq etiwshi oqıtıwshı tálim procesiniń durıs
dúziliwi, tálim maqsetleriniń durıs ámelge asırılıwı hám tálim nátiyjeleri ushın juwapker shaxs
esaplanadı. Biraq bul, tálim procesi oqıtıwshınıń tolıq húkimranlıǵı astında orınlanatuǵın process,
degen nadurıs pikirdiń tuwılıwına tiykar bola almaydı.
Házirgi dáwir talabında bo'ysundırıw arqalı emes, bálki birge islesiw munasábeti
járdeminde unamlı nátiyjege erisiw bolıp tabıladi Tálim processinde oqıwshılar aktivliginiń
qáliplesiwi pán tiykarların ózlestiriwge tiyisli mexanizm ǵana bolıp qalmastan, bálki shaxstıń
ulıwma social -materiallıq qábiletlerin qáliplestiriwge de qaratılıwın esten shıǵarmaw kerek.
Bizińshe, oqıw sharayatı tálim procesin quraytuǵın ózgeriwsheń sistema sanalip, ol tómendegishe
eki bólekten ibarat:
oqıtıwshı menen oqıwshilar sherikligi;
oqıwshılardıń óz-ara bir-birleri menen sherikligi.
Oqıtıwshı menen oqıwshılardıń sherikligi oqıtıwshınıń oqıwshılarǵa kórsetetuǵın
járdeminen baslanadı. Ol az-azdan aktivlesip oqıw háreketlerine aylanadı. Nátiyjede, oqıtıwshı
menen oqıwshılar munasábeti birge islesiw pozitsiyasina ótedi. Materiallar analiziniń
kórsetiwinshe, dóretiwshilik tapsırmalar birge islesiwte orınlanǵanda ǵana bilimlerdi ózlestiriw
nátiyjeli boladı. Ilimiy dereklerde tálimniń sonday dúziliwin birge islesiwtegi nátiyjeli iskerlik
jaǵdayı, dep ataw qabıl etilgen. Pedagogikalıq ádebiyatlar analizi hám dóretiwshilik
tájiriybelerimiz nátiyjelerine kóre birge islesiwtegi nátiyjeli oqıw aktivligi jaǵdayın
shólkemlestiriwdiń 2 tiykarǵı principin kórsetip ótiw maqsetke muwapıq bolıp tabıladı:
Tálim mazmunınıń izbe-izligi principi.
Bul principke muwapıq shaxs óz aktivligin
arnawlı bir maqset tiykarında shólkemlestiriwinde usı aktivliktiń úzliksiz qáliplesiwi kózge
taslanadı.
Oqıtıwshı -oqıwshılar sherikliginiń ǵárezsiz dóretiwshilik aktivlik penen
baylanıslılıǵı principi
Oqıw processinde oqıwshılar menen birge islesiw úlken áhmiyetke iye.
Oqıwshılardıń oqıw procesine qanday dárejede ıqlas qoyıwıda, kóbinese oqıtıwshınıń oqıwshılar
menen birge islesiwin jarata biliw uqıplılıǵıına baylanıslı boladı. Oqıtıwshı menen oqıwshılardıń
oqıw aktivligindegi ortalıqtıń maqsetke muwapıq shólkemlestiriliwi, oqıwshılardıń óqıw
sawatxanlıǵı pánine bolǵan qızıǵıwshılıqların asıradı, olardı pútkil kúsh hám ǵayratın jumsawǵa
úgitleydi. Bul óz-ara baylanıstiń sonday bir forması bolıp, bunday sharayatlarda oqıwshı ózin
pedagogikalıq bilim beriwdiń obyekti emes, al, tikkeley ǵárezsiz hám erkin háreket etiwshi shaxs
dep biledi.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
327
Oqıtıwshınıń úyrenilip atırǵan pán boyınsha qandayda bir maǵlıwmatqa anıqlıq kirgiziw
waqtında oqıwshılardan járdem sorap atırǵanday shaqırıq etiwi, birge islesiw aktivligin jáne de
tereńlestiredi. Oqıwshılardı uyreniwshi hám tárbiyalaniwshiǵa aylandırıw oqıw - oqıtıw procesin
tabıslı aparıwınıń ǵana shárti bolıp qalmay, ál, olardı hár tárepleme rawajlanǵan bárkámal insanlar
etip tárbiyalawdıń da zárúrli shárti bolıp tabıladı.
Oqıwshı oqıtıw hám tárbiyalaw procesiniń ózinde-aq bilim hám tárbiya alıwshı shaxsqa
aylanadı. Sh. A. Amonashvili bilimlendiriw processinde oqıwshı menen birge islesiwshi
munasábetlerdi ornatıw kerekligin aytıp, bılay deydi: «Oqıwshınıń oqıw - bılıw aktivligi tek ǵana
qızıqlı oqıw materialı jáne onı túsindiriwdiń túrli metodları jardeminde emes, ál, pedagogdıń tálim
processindegi mámile xarakterine kóre tártiplestiriledi.
Oqıwshılarǵa miyirbanlıq, isenim, olar menen birge islesiw, olarǵa húrmet kórsetiw,
nátiyjesinde oqıwshı oqıw tapsırmaların ańsat ózlestiredi. Jetiskenlikleri, ǵárezsiz pikiri,
dóretiwshilik izertlewleri joqarı bahalanıp atırǵanın kórgen oqıwshı jáne de quramalı bolǵan oqıw
tapsırmaların orınlawǵa ıntila baslaydı. Mashqala sheńberinen alıp barılǵan izertlewler
oqıwshılardıń oqıw procesine bolǵan munasábetlerin úyrengende oqıtıwshı hám oqıwshılar
arasındaǵı óz-ara bir-birewine tásir kórsetiw procesiniń maqsetke muwapıq dúziliske iye bolıwı,
oqıw materialların tańlaw hám shólkemlestiriw, bilimlerdi ózlestiriw procesin jetilistiriw
usıllarına, oqıw nátiyjelerine qoyılatuǵın baha sistemasına baylanıslılıǵın kórsetdi.
Dóretiwshilik hám óz-ara birge islesiw bir-birine bekkem baylanıslı process sanaladı. Tek
ǵana bunday taqılettegi jumıslardan dóretiwshilik tiykarinda birge islesiwdiń sheńberi keńeyedi
hám usı birge islesiwde dóretiwshilik penen kritikalıq pikir júritiw óz ańlatpasın tabadı.
Pedagogikalıq dóretiwshilikti tek ǵana jańalıqqa, tájiriybeler ótkeriwge umtılıw dep túsinbew
kerek. Bul umtılıw qandayda bir jaqsı pikirlerdiń qaǵazpazlıq ústinen jeńisin de bildiredi.
Demokratiya, áshkaralıq bolmaǵan orında, administraciyashılıq hám oqıtıwshınıń
shıdamlılıǵı menen sabaq processinde oqıwshılardıń kritikalıq pikirlew aktivligine shań salinsa
dóretiwshilik penen birge islesiw sheńberi tarıladı. Baslawısh klasslardıń oqıw sawatxanlıǵı
sabaqlarında oqıwshılardıń dóretiwshilik penen kritikalıq pikirlew qabiliyetin rawajlandırıwǵa
xızmet etetuǵın tapsırmalar ústinde islewge jol qoyıladı. Oqıwshı ózi ushın qolay bolǵan
sharayatta turmıslıq hám oqıw tájiriybesine súyene otirip awızsha yamasa jazba sóylewi arqalı
kritikalıq pikirlew aktivligin ámelge asıradı. Ol jaǵdayda ana tiliniń ózi ushın belgisiz qırları
jóninde oqıtıwshı menen aktiv birge islesiw ushın psixikalıq jaqtan tayarlıq payda boladı. Ol tema
sheńberinen berilgen sorawlarǵa tiyisli juwaplardı qaytarıw ushın erkin, kritikalıq pikirlewlerge
háreket etedi.
Oqıtıwshı bunday birge islesiw processinde oqıwshılardıń sóylewin ósiriw menen birge
diagnostik wazıypanı da atqaradı, yaǵnıy oqıwshılardıń sóz baylıǵı, qızıǵıwshılıq sheńberin
anıqlaydı, dóretiwshilik qábiliyetin shamalaydı. Dóretiwshilik tapsırmalar ústinde islew
processinde bul oǵada zárúrli bolıp tabıladı. Oqıwshılar menen baylanısta olardıń qızıǵıwshılıǵın
arnawlı bir maqsetke baǵdarlawda, olardıń oy-órislerin álbette inabatqa alıw kerek. Oqıtıwshı
sabaq waqtında tek bir ózi sóylemesten oqıwshılardıń pikirlerin de esite biliwi kerek. Oqıtıwshınıń
sorawları sonday formada beriliwi kerek, olar oqıwshını pikir bildiriwge, kritikalıq pikir
júrgiziwge shaqırıwı tiyis.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
328
Dialogdıń hár bir qatnasıwshısısı onı dawam ettirıwden mápdar bolıwı kerek. Birinshiden,
bunda pikirlerdiń hár túrliligi, ekinshiden, temaǵa at beriw hám túsiniwdegi hár túrlilik,
úshinshiden, til qurallarınıń ulıwmalıǵı nátiyjeli tásir kórsetiwi múmkin. Hár túrli ushirasiwlar
shólkemlestirilgen waqtında «bir tillilik» bolmasa bir pikirge keliw júdá qıyın boladı. Atap
aytqanda, ayırım jaǵdaylarda bayanatshı máseleni bayanlawda quramalı hám biytanıs atamalardan
paydalanıwı nátiyjesinde oqıwshılar onıń pikirin túsinbeydı.
Eger tálim processinde dialog ámelge aspasa, oqıtıwshı materialdı oqıwshılarǵa
jetkiziwdiń zárúr formasın taba almaǵan esaplanadı. Sonday eken, baylanısqa kirisiwi qıyın bolǵan
sóylemeytuǵın oqıwshılar da sáwbette qatnaspasa, pútkil birge islesiw ámelge aspaydı.
Baqlawlarǵa qaraǵanda, óz-ara birge islesiw natiyjeliligi oqıwshılardıń pánge salıstırǵanda
qızıǵıwshılıq dárejesi arqalı anıqlanadı. Oqıwshı berilgen tapsırmalardı waqıtında atqarsa birge
islesiw de ańsat keshedi
Sh. A. Amonashvili pikrine qaraǵanda, pedagog hám oqıwshılardıń ortasında
adamgershilikli munasábetlerdi ornatıw ushın tómendegi talaplarǵa ámel qılıw kerek:
tálim procesi hám oqıwshılar aktivligin basqarıwda oqıwshılardıń qızıǵıwshılıqlarınan
kelip shıǵıw kerek
hár bir oqıwshınıń múmkinshilikleri hám keleshegine isenimdi kóre alıwı kerek.
oqıw tapsırmaların sheshiw processinde oqıtıwshı oqıwshılar menen kúsh-ǵayratı hám
qızıǵıwshılıqların birlestirgen halda birge islesiwi kerek.
oqıwshılar menen munasábette etika normalarına ámel qılıw, olardıń jetiskenliklerine
itibar beriw hám qollap-quwatlawı kerek.
Bul oqıwshılar menen munasábetlerdi óz-ara isenim tiykarında ornatıw, dosları hám
shańaraǵı sheńberinde hár bir oqıwshınıń abırayın kóteriw, jámáátte óz-ara húrmetti qáliplestiriw,
mámile mádeniyatın qáliplestiriw, hár bir oqıwshınıń qızıǵıwshılıqlarına itibar beriw bolıp
esaplanadı. Bunday sorawlarǵa juwap tabıw oqıwshılardan bilimpazlıqtı hám kritikalıq pikirlewdi
talap etedi.
Tálim processinde sub'ekt menen sub'ekt munasábetin ornatıw máseleniń zárúrli
faktorlarınan sanalıp, oqıwshında biliw aktivligin shaxslıqqa aylandırıwǵa múmkinshilik tuwıladı.
Sabaq processinde oqıwshılardıń logikalıq hám ǵárezsiz kritikalıq pikirlew sheberligin
rawajlandırıwǵa baǵdarlanǵan shınıǵıwlar arqalı olardı tiyisli juwmaqlar shıǵarıwǵa tayarlaw
oqıtıwshınıń zárúrli wazıypalarınan bolıp tabıladı. Usı jaǵdayda oqıtıwshı diagnostik wazıypalardı
orınlaw járdeminde oqıwshılardıń bilimlerdi sapalı ózlestiriwin hám de kritikalıq pikir júritiwinde
qadaǵalaydı.
Baslawısh táliminde oqıtıwshı hám oqıwshılardıń teń munasábetleri tiykarında
shólkemlestiriw jámiyette túpkilikli burılıslar júz berip atırǵan, ilim, texnika pát penen rawajlanıp
atırǵan dáwirdiń zárúrli talaplarınan biri bolıp tabıladı. Baslawısh klass oqıw sawatxanlıǵı
sabaqlarında tálimniń aktiv metodlarınan paydalanıw oqıtıwshı hám oqıwshılar teń munasábetin
qáliplestiriwge, atap aytqanda sol teń munasábetler tiykarında oqıwshılarda dóretiwshilik, jazba
hám awızeki sóylew, erkin hám ǵárezsiz baqlaw júrgiziw, orfografiya hám sawatlılıq ilmiy
tájriybelerin qáliplestiriw ushın múmkinshilikler bar bolıp tabıladı. Onıń ushın, eń dáslep,
qatnasıwshılardıń jaylasıwına ayırıqsha itibar qaratıw kerek.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
329
Psixolog alıma V. Karimova qatnasıwshılarda juwapkershilik sezimin oyatıw, erkin
baylanıs aparıw hám pikirlerin erkin bayanlawǵa múmkinshilik beretuǵın oqıwshılardıń
tómendegishe keńisliktegi jaylasıwın usınıs etedi.
Bul jaǵday
«Men-oyında»
dep ataladı. Sheńber formasındaǵı stol átirapında jaylasqan
qatnasıwshılar mashqala sheńberinen erkin pikir almasadı hám tartısqa kirisedi hám de teń
munasábet ornatıladı. Bunday jaǵday oyın formasında ámelge asatuǵın tartıs ushın da júdá qolay.
Sonıń menen birge baslawısh klass oqıw sawatxanlıǵı sabaqlarında «Shınjır», «Bolıwı múmkin
emes», «Bul meniń...», «Tez juwap», «Nadurıs gáp» oyınların ótkeriw ushın qolaylı boladı.
Sebebi, bunday jaǵdayda «baslawshı» yamasa oqıtıwshısına barlıq oqıwshılar menen ushırasıwǵa
hám barlıq oqıwshılardıń aktiv qatnasın támiyinlewge múmkinshilik beredi.
Doska
«Men»-tartısda»
dep atalıwshı jaǵday áyne tartıs tartıs ushın qolay. Ol jaǵdayda
qatnasıwshılar óz pikirin erkin aytıw múmkinshiligine iye. Ádetde bunday tartıslar tórtmúyush stol
átirapında shólkemlestiriledi. Klass reti kelgendede oqıwshılardıń bunday jaylasıwı tartıs-tartıs
ótkeriwde,
«Qonaq spikker»
metodınan paydalanıwda hám
de «Oqıp ko'r», «Dawam ettir»,
«Sırlı sóz», «Oyın -tabısıw», «Pantamimo»
oyınların ótkeriw processinde barlıq oqıwshılardı
aktiv qatnasadı.
«Men»-birge islesiwdemen»
dep atalǵan jaǵday kóp sanlı gruppalarda qóllaw ushın
qolaylı esaplanadı. Tartıs qatnasıwshıları tórt-bes kisiden bolıp, bólek stollar átirapında o'tiradı
hám hár bir gruppa óz sheshimin shıǵaradı. Bul jaǵday oqıwshılardı kishi gruppalarǵa ajıratıp,
bólek tapsırma beriletuǵın oyınlar
(«Sóz oyıni», «Janlı gúrriń», «Krossvord», «Rebus»)
yamasa
«Klaster», «Sındikat»
metodların qóllaw ushın qolay esaplanadı. Baslawısh klass ana tili
sabaqlarında oqıtıwshı oqıwshılar menen birge islesiw munasábetin ornatıwda tálimniń tómendegi
aktiv usıllarınan paydalanıwı maqsetke muwapıq bolıp tabıladı.
«Intellektual hújim».
Bul usılda qandayda bir-bir mashqala sheńberinan hár bir
qatnasıwshı pikir ańlatadı. Hár bir pikir jazıp alınadı hám inabatqa alınadı. Bul usıldıń tartıslardan
ayırmashılıǵı sonda, básekilesıwshiler sanalı, tıyanaqlı oy-órisler bildirseler, bunda qatnasıwshılar
miyine qanday pikir kelse tiykarlamay aytadı hám pikirler, ásirese, sın pikir etilmeydi.
R. J. Ishmuhamedov «Intellektual hújim» usılınıń tómendegi tiykarǵı qaǵıydaların
kórsetip ótedi:
Aytilǵan barlıq ideyalar bir-birine salıstırǵanda kereklilikte teń bolıp tabıladı.
Kiritilip atırǵan ideyalarǵa salıstırǵanda sın pikirdiń ámeldegi ekenligi.
Ideyanı usınıs jetip atırǵan waqıtta sózlovchining gápin bolmaw.
Sóylewshige salıstırǵanda bahalaytuǵın komponent joq.
Bul qaǵıydalarǵa ámel etiliwi usıldıń natiyjeliligin asıradı. Baslawısh klass ana tili
sabaqlarında bul usıldan paydalanıw oqıwshılardıń sóylew baylıǵın asıradı, oqıtıwshı menen erkin
baylanıske kirisiwine hám sol tiykarda ǵárezsiz kritikalıq pikirlewge úyretiwge járdem beredi.
Mısalı, oqıtıwshı sonday soraw menen shaqırıq etedi: «Báhár mawsimında biz tábiyaatda qanday
reńlerdi ushırasıwımız múmkin? » Juwaplar : kók, moviy reń, qızıl, aqshıl qızǵılt reń hám taǵı
basqa.Beriletuǵın juwaplar qısqa bolıwı kerek hám tıykarlanıwı shárt emes. Bul usıl dóretiwshilik
kritikalıq pikirlewge, tolıq qatnasıwǵa hám awızbirshilikke úndeydı.
«Klaster».
«Klaster»
- sózi baylam degen mánisti ańlatadı. R. J. Ishmuhamedov bul usıldı
pedagogikalıq strategiya retinde «oqıwshılardı qandayda bir temanı tereń úyreniwine járdem berip,
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
330
oqıwshılardı temaǵa tiyisli túsinik yamasa anıq pikirdi erkin hám ashıq túrde izbe-izlik menen
ajıralmas baylanıstırǵan halda tarmaqlawǵa uyretadi» dep kórsetedi. Bul usıldan paydalanıwda
oqıwshılar oqıtıwshı menen birge islesiwte yamasa oqıwshılar ǵárezsiz túrde berilgen oraylıq
sózdi tarmaqlaydi.
Blits soraw metodı ótkeriw tártibi:
Bul usılda oqıwshılardı háreketler izbe-
izligin tuwrı shólkemlestiriwge, logikalıq pikirlewge, úyrenip atırgan predmeti tiykarında túrlishe
pikirler, maǵlıwmatlar ishinen keregin tańlap alıwdı. Usınıń menen bir qatarda, ózgeler pikirin
húrmet qılıw hám olarǵa óz pikirin ótkera alıw hám de óz aktivligi, kúnin joybarlay alıwdı
úyretiwge qaratılǵan. Berilgen tapsırmalar boyınsha oqıwshılarǵa tema sheńberinan ulıwma
sorawlar beriledi.
1. Suw háwizleri dep nege aytıladı?
2. Suw háwizleriniń túrleri?
3.Suw háwizleriniń paydalı qásiyetleri nede dep o'ylaysiz?
4. Suw háwizleriniń dárekleri degende neni túsinesiz?
5. Siz haritadan suw háwizleri qanady suwretlanganligni kórsetiń?
Oqıwshılarda suw háwizleriniń ózgeshelikin biliw hám parıqlaw boyınsha “Taypalaw
kestesi” trengi ótkeriledi.
Taypalaw túsindiriwin dúziw qaǵıydası: Tywpa - ózgeshelik hám munasábetlerdi
zárúrligin kórsetetuǵın (ulıwma ) belgi.
Ajıratılǵan belgiler tiykarında alınǵan maǵlıwmatlardı birlestiriwdi támiyinleydi. Sistemalı
túrde kritikalıq pikirlew, maǵlıwmatlardı strukturaǵa keltiriw, sistemalastırıw kónlikpelerin
rawajlantıradı.
REFERENCES
1.
K.Turǵunboev, M.Ortiqova “Pedagogik innovaciya asoslari” –Andijon. “Andijon
nashriyot-matbaa”. 2011 yil.
2.
Mavlonova R.A. Boshlanǵich ta’limda innovaciya. -T.: 2007.
3.
M.Umarova, X.Hamroqulova, R.Tojiboeva “3 sinf wqish” kitobi, “ózbekiston” nashriyoti,
- Toshkent. 2012 yil.
4.
Saidahmedov N. Pedagogik texnologiya asoslari. T., 2002.
5.
Tajimuratov A. Qaraqalpaq xaliq pedagogikasi, Nókis, «Bilim» 1996 j.
6.
Esemuratov B. DEVELOPMENT OF CHILDREN'S CREATIVITY ON THE BASIS OF
PEDAGOGICAL TECHNOLOGY AS AN EXAMPLE OF KARAKALPAK FOLK
SONGS //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 835-840.
7.
Esemuratov B. EDUCATION OF YOUNG PEOPLE TO PATRIOTISM, COURAGE,
AND FREEDOM THROUGH SPOONS PERFORMED BY OTHERS //Modern Science
and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 197-202.
8.
Ospanova R. THE SITUATION OF USING THE CREATIONS OF COMPOSER
MUKHTOR ASHRAFIY AND DONI ZOKIROV IN MUSIC LESSONS //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 190-196.
9.
Ospanova R. WAYS OF DEVELOPMENT AND IMPROVEMENT OF MUSIC
EDUCATION PEDAGOGY //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. –
С. 822-828.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
331
10.
Jiyenbaevich M. I. The evolution of music pedagogy of the karakalpak people: Historical
and theoretical aspects //Asian Journal of Research in Social Sciences and Humanities. –
2021. – Т. 11. – №. 10. – С. 27-32.
11.
Jiyenbaevich M. I. Competence-based approach in higher musical and professional
education //ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal. – 2022.
– Т. 12. – №. 4. – С. 42-47.
12.
Moyanov I. TRAINING AND DEVELOPMENT OF ART PERSONNEL //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 65-69.
13.
Jiyenbaevich M. I. COMPETENCE-BASED APPROACH IN HIGHER MUSICAL AND
PROFESSIONAL EDUCATION //PROMINENCE OF INFORMATION BASES&
MEDIA ASSESSMENTS IN THE POST CONFLICT MARKETING ENVIORNMENT.
14.
Moyanov I. TRAINING AND DEVELOPMENT OF ART PERSONNEL //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 65-69.
Моянов Ы. Д. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИ МУСИҚИЙ ПЕДАГОГИКАСИНИНГ
ТАРИХИЙ-НАЗАРИЙ
ЖИҲАТЛАРИ
//Образование
и
инновационные
исследования международный научно-методический журнал. – 2021. – №. 5.
15.
Моянов Ы. Д. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИ МУСИҚИЙ ПЕДАГОГИКАСИНИНГ
ТАРИХИЙ-НАЗАРИЙ
ЖИҲАТЛАРИ
//Образование
и
инновационные
исследования международный научно-методический журнал. – 2021. – №. 5.
16.
Тажимуратова Ш. С. САНЪАТШУНОСЛИК ФАНЛАРИНИ ЎҚИТИШ ОРҚАЛИ
ТАЛАБАЛАРНИНГ
МУСТАҚИЛ
ИШЛАШ
КЎНИКМАЛАРИНИ
ШАКЛЛАНТИРИШ. – 2023.
17.
Saginbaevna T. S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Spectrum Journal
of Innovation, Reforms and Development. – 2022. – Т. 9. – С. 386-392.
18.
Tajimuraova S. S. INFORMATION AND COMMUNICATIONS IN MANAGEMENT
//Journal of Integrated Education and Research. – 2022. – Т. 1. – №. 5. – С. 509-511.
19.
Tajimuratova Shakhnoza Saginbaevna. (2022). MANAGEMENT AND STUDY OF
CULTURE AND ART. Web of Scientist: International Scientific Research Journal, 3(1),
758–762.
20.
Sag’inbaevna, T. S. (2023). Cultural Life in Uzbekistan during the Years of Independence.
Spanish Journal of Innovation and Integrity, 18, 39-41.
21.
Ануаровна O. Р. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚ КУЙЛАРИ ВОСИТАСИДА БОЛАЛАР
ИЖОДКОРЛИГИНИ РИВОЖЛАНТИРИШ. – 2023.
22.
Anuarovna U. E. IMPROVING THE MECHANISMS OF EDUCATING STUDENTS IN
THE SPIRIT OF INTER-ETHNIC HARMONY BASED ON NATIONAL MUSIC IN
THE CONDITIONS OF ETHNO-CULTURAL RELATIONS //International Journal of
Advance Scientific Research. – 2023. – Т. 3. – №. 09. – С. 329-333.
23.
БОЛАЛАР Қ. Х. К. В., РИВОЖЛАНТИРИШ И. MODERN SCIENCE АND
RESEARCH //MODERN SCIENCE. – 2023. – Т. 2181. – С. 3906.
24.
Ospanova R. DEVELOPMENT OF CHILDREN'S CREATIVITY THROUGH BLACK
FOLK SONGS //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 70-73.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
332
25.
Nawrizbaeva A. A. THE PERFORMANCE SKILLS OF KARAKALPAK BAKSHIS
//Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 906-910.
26.
Muxammetdinova L. THE DEVELOPMENT OF THE ART OF GIVING IN NORTHERN
PAKISTAN AS AN EXAMPLE OF THE YEARS OF INDEPENDENCE //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 74-78.
27.
Maxamatdinovna M. L. FOLKLORE AS A SPECIAL FORM OF CREATIVITY
//International Journal of Advance Scientific Research. – 2023. – Т. 3. – №. 09. – С. 282-
284.
28.
Makhammatdinovna M. L. As a Means of Providing Aesthetic Education to the Students
of the Art of Embroidery //Vital Annex: International Journal of Novel Research in
Advanced Sciences. – 2023. – Т. 2. – №. 3. – С. 149-152.
29.
Askarova Z., Maxamatdinova L. Ceremonies Solemnly Held in Connection with Public
Holidays //Miasto Przyszłości. – 2022. – Т. 27. – С. 181-183.
30.
Махамматдинова Л. ЎЗБЕК ВА ҚОРАҚАПОҚ МУСИҚА МАДАНИЯТИНИНГ
РИВОЖЛАНИШИДА БАСТАКОРЛАРНИНГ ҚЎШГАН ҲИССАСИ //Oriental Art
and Culture. – 2022. – Т. 3. – №. 2. – С. 782-786.
31.
Saginbaevna T. S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Spectrum Journal
of Innovation, Reforms and Development. – 2022. – Т. 9. – С. 386-392.
32.
Tajimuraova S. S. INFORMATION AND COMMUNICATIONS IN MANAGEMENT
//Journal of Integrated Education and Research. – 2022. – Т. 1. – №. 5. – С. 509-511.
