242
BAQSILARDIŃ ATQARIW SHEBERLIKLERI
Ilalova Rano
ÓzMKÓMI NF “Folklor hám etnografiya” kafedrası
“Baqsıshılıq hám dástanshılıq” qaniygeligi 2-kurs student
https://doi.org/10.5281/zenodo.10245372
Annotaciya.
Bul teziste Qaraqalpaq baqsılarınıń atqarıwshılıq sheberligi, dástanları hám
tıńlawshılar haqqında sóz etilgen.
Gilt sózi:
Baqsı, dastan, atqarıwshılıq, sahnası, aktyorlıq óneri, kollektiv, tıńlawshı, tekst.
BAKHSHI'S PERFORMING SKILLS
Abstract.
This thesis tells about the performing skills of the Karakalpak witches, epics and
listeners.
Key word:
Bakhshi, epic, performance, stage, acting, collective, listener, text.
ИСПОЛНИТЕЛЬСКИЕ НАВЫКИ БАХШИ
Аннотация.
В этом тезисе рассказывается об исполнительском мастерстве
каракалпакских ведьм, былинах и слушателях.
Ключевое слово:
Бахши, эпос, перформанс, сцена, актерское мастерство,
коллектив, слушатель, текст.
Atqarıwshılar ózleriniń artıqmash talantı menen auditoriyanıń xojeyini esaplanadı. Dástan
qaharmanlarınıń ruwxıy ózgesheliklerine say geyde ǵaybarlı talas, geyde tolqıǵan epkin uzaq
dástanlardı shın ıqlas penen aǵıtılıp jırlaǵan waqıtlardı bet álpetine nur oynap, kózi jalınlap, pútkil
deneniń háreketi bir sapqa dizilip, úlken bir saxnalıq kórinis qulpırıp sala beredi.
Atqarıwshılıq óz dáwiriniń jarasıqlı sahnası, aktyorlıq óneri. Dástan waqiyalarına
baylanıslı júris-turıs, otırısları, qıymıl háreketleri, mimika, jestinde úzliksiz bolıp otıratuǵın
ózgerisler menen dawıs rechetativlik jolı menen taqpaqlap aytılatuǵın nasırıy tekstleri arqalı hár
rolge ayrıqsha máni berip otıradı. Sonlıqtan da onı bir aktyor teatrı dep tanısaqta asıra siltemegen
bolamız. Pútkil bir dástandaǵı hár bir qaharmannıń ózlerine tán tili, minezi, sazı menen sózin
tawıp, xarakterin janlandırıp otırılıwı, nasırıy súwretlemelerinde de poeziyalıq aǵıstı kúsheytip,
sóz quralınıń áhmiyetli tárepinen biri túp mániniń hawaz járdeminde ashılıwın támin etip otıradı.
Hawazda baqsınıń dóretiwshilik sheberligi tiykarında sózdiń qońırawday sıńǵırlap, tolqınlap
shıǵıwında boladı. Dawıstıń tásir etiw qúdiretiniń keńligi sonshelli, onıń menen sóz mazmunın
qálegen tárepke burıp jiberiw múmkin. Sonlıqtan da baqsılardaǵı bir erkinlik dástandaǵı belgili
sóz benen-aq kútilgen maqsetke erisiw ushın barqulla logikalıq oy hám tapqırlıqqa tiykarlanǵan
243
qaharmanlar xarakterine say mazmundı dóretiwge talpınadı. Mazmun til sesiniń járdeminde
ashılıp, qaharmanlardıń óz-ara qatnası, ishki keshirmesi, pikir hám tuwǵısı, tilek hám maqsetlerge
erisiwdegi umıtılıwları jasandırılıp otırıladı.
Ataqlı baqsılar jalǵız duwtar menen-aq muzıkasın álwan naǵıshlarǵa dóndirip, bir namada
bir neshe ırǵaqlardı payda etip, dawıs tolqının gá páseńletip, gá kóterip gúńirendirip ala jóneledi.
Bul jaǵınan bir ózi pútin bir ansambldiń qúdiretli kúshin ańlatqanday boladı. Baqsıshılıq
ónerindegi muzıkalıq tereńlilik, texnikalıq rawajlandırıw, formalıq qáliplesiw dinamikalıq kúshi
jaǵınan óz dáwiriniń teńlesi joq iskusstvosı boladı. Olardıń maqseti tiykarınan bir nársege-
tıńlawshılarǵa dóretpeniń ideyalıq kórkemlik mazmunın kúsheytip, jańlandırıp ashıp beriw menen
birge, xalıqtıń umtılıwların, jaqsılıqqa degen hadal niyetlerin qoshametlewden ibarat edi. olarda
shadlı namalar menen qosa geyde qayǵınıń gúńirengen sazdıń sazası arqalı xalıqtı gúressheńlikke
shaqırıp keldi.
Dástanlar belgili baslı atqarıwshılarına iye bolǵanlıqtan onıń jetilisiwinde, túrli formada
aytılıp, túrli-túmen bolıwında atqarıwshılardıń da qosqan úlesi ullı. Atqarıwshılar qoıqlardı ózine
arnap jaratılǵan namaları menen aytsa, qara sózlerin de belgili hawazǵa salıp rechitativli túrde
taqmaq sıyaqlı etip atqaradı. Sonlıqtan dástan degen de sóz benen qosıqlardıń tekstlerin ǵana
túsinbey, qosıq, saz hám qara sózlerdiń birikpesi bolǵan namalardıń qosındısında túsiniledi.
Namasız qurı teksttiń ózi hesh waqıtta kollektivte atqarılmaydı. Atqarılǵan jaǵdayda da dástan
kollektivlik múlik bolǵanlıqtan, onday keń tamashagóyge iye bolıw múmkinshiliginen mahrum
bolǵan.
Shıǵıs xalıqları tamashagóyleriniń qálip alǵan ádetlerine tán jeke oqıw ádeti
bolmaǵanlıqtan kollektiv bolıp tıńlanǵan dóretpelerdi muzıkasız tamasha etiw «qurı sóz qulaqqa
jaqpas» degendey, múshkil is bolatuǵın bolǵan. Xalıqtıń talap etken túsinigine baylanıslı hár
qanday jaqsı dóretpeler de muzıkasız kewil kóterip, tereń ruwxıy azıq alıwǵa ázizlik eter edi, hátte
kórkemliligi tómen, hálsiz dóretpeler de jaqsı muzıkaǵa iye bolıwına baylanıslı awızdan túsirilmey
aytılıp kelgen. Sonlıqtan da dástanlardaǵı bayan etiletuǵın teksti kúsheytiw ushın ritmge salıp
aytıw yaǵnıy muzıka úlken rol atqaradı.
REFERENCES
1.
Esemuratov B. DEVELOPMENT OF CHILDREN'S CREATIVITY ON THE BASIS OF
PEDAGOGICAL TECHNOLOGY AS AN EXAMPLE OF KARAKALPAK FOLK
SONGS //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 835-840.
244
2.
Esemuratov B. EDUCATION OF YOUNG PEOPLE TO PATRIOTISM, COURAGE,
AND FREEDOM THROUGH SPOONS PERFORMED BY OTHERS //Modern Science
and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 197-202.
3.
Ospanova R. THE SITUATION OF USING THE CREATIONS OF COMPOSER
MUKHTOR ASHRAFIY AND DONI ZOKIROV IN MUSIC LESSONS //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 190-196.
4.
Ospanova R. WAYS OF DEVELOPMENT AND IMPROVEMENT OF MUSIC
EDUCATION PEDAGOGY //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. –
С. 822-828.
5.
Jiyenbaevich M. I. The evolution of music pedagogy of the karakalpak people: Historical
and theoretical aspects //Asian Journal of Research in Social Sciences and Humanities. –
2021. – Т. 11. – №. 10. – С. 27-32.
6.
Jiyenbaevich M. I. Competence-based approach in higher musical and professional
education //ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal. –
2022. – Т. 12. – №. 4. – С. 42-47.
7.
Moyanov I. TRAINING AND DEVELOPMENT OF ART PERSONNEL //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 65-69.
8.
Jiyenbaevich M. I. COMPETENCE-BASED APPROACH IN HIGHER MUSICAL
AND PROFESSIONAL EDUCATION //PROMINENCE OF INFORMATION
BASES& MEDIA ASSESSMENTS IN THE POST CONFLICT MARKETING
ENVIORNMENT.
9.
Moyanov I. TRAINING AND DEVELOPMENT OF ART PERSONNEL //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 65-69.
Моянов Ы. Д. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИ МУСИҚИЙ ПЕДАГОГИКАСИНИНГ
ТАРИХИЙ-НАЗАРИЙ ЖИҲАТЛАРИ //Образование и инновационные
исследования международный научно-методический журнал. – 2021. – №. 5.
10.
Моянов Ы. Д. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИ МУСИҚИЙ ПЕДАГОГИКАСИНИНГ
ТАРИХИЙ-НАЗАРИЙ ЖИҲАТЛАРИ //Образование и инновационные
исследования международный научно-методический журнал. – 2021. – №. 5.
11.
Ануаровна O. Р. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚ КУЙЛАРИ ВОСИТАСИДА БОЛАЛАР
ИЖОДКОРЛИГИНИ РИВОЖЛАНТИРИШ. – 2023.
12.
Anuarovna U. E. IMPROVING THE MECHANISMS OF EDUCATING STUDENTS IN
THE SPIRIT OF INTER-ETHNIC HARMONY BASED ON NATIONAL MUSIC IN
245
THE CONDITIONS OF ETHNO-CULTURAL RELATIONS //International Journal of
Advance Scientific Research. – 2023. – Т. 3. – №. 09. – С. 329-333.
13.
БОЛАЛАР Қ. Х. К. В., РИВОЖЛАНТИРИШ И. MODERN SCIENCE АND
RESEARCH //MODERN SCIENCE. – 2023. – Т. 2181. – С. 3906.
14.
Ospanova R. DEVELOPMENT OF CHILDREN'S CREATIVITY THROUGH BLACK
FOLK SONGS //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 70-73.
15.
Nawrizbaeva A. A. THE PERFORMANCE SKILLS OF KARAKALPAK BAKSHIS
//Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 906-910.
16.
Nawrızbaeva A. A. BAQSÍ, SÁZENDE GENJEBAY TILEWMURATOVTÍN
ACTQARÍWSHÍLÍQ METHODS //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №.
10. – С. 218-223.
17.
Muxammetdinova L. THE DEVELOPMENT OF THE ART OF GIVING IN NORTHERN
PAKISTAN AS AN EXAMPLE OF THE YEARS OF INDEPENDENCE //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 74-78.
18.
Maxamatdinovna M. L. FOLKLORE AS A SPECIAL FORM OF CREATIVITY
//International Journal of Advance Scientific Research. – 2023. – Т. 3. – №. 09. – С. 282-
284.
19.
Makhammatdinovna M. L. As a Means of Providing Aesthetic Education to the Students
of the Art of Embroidery //Vital Annex: International Journal of Novel Research in
Advanced Sciences. – 2023. – Т. 2. – №. 3. – С. 149-152.
20.
Askarova Z., Maxamatdinova L. Ceremonies Solemnly Held in Connection with Public
Holidays //Miasto Przyszłości. – 2022. – Т. 27. – С. 181-183.
21.
Махамматдинова Л. ЎЗБЕК ВА ҚОРАҚАПОҚ МУСИҚА МАДАНИЯТИНИНГ
РИВОЖЛАНИШИДА БАСТАКОРЛАРНИНГ ҚЎШГАН ҲИССАСИ //Oriental Art
and Culture. – 2022. – Т. 3. – №. 2. – С. 782-786.
22.
Есанов М. ФОРМИРОВАНИЕ НРАВСТВЕННЫХ КАЧЕСТВ ЛИЧНОСТИ
СРЕДСТВАМИ МУЗЫКИ //Oriental Art and Culture. – 2023. – Т. 4. – №. 1. – С. 719-
725.
23.
Ayapova K., Yesanov M. Organization of Music Lessons by the Teacher in Various Ways
//Miasto Przyszłości. – 2022. – Т. 27. – С. 189-191.
24.
Esanov M., Ametov A. DOIRA SAN’ATINING RIVOJLANISHI VA TARIXI //Oriental
Art and Culture. – 2022. – Т. 3. – №. 2. – С. 729-733.
246
25.
Eсанов М. Знание особенностей воздействия музыкального искусства на человека
//Science and Education. – 2022. – Т. 3. – №. 12. – С. 767-771.
26.
Есанов М. О. ЎЗБЕК ХАЛҚ ЧОЛҒУЛАРИДА ИЖРОЧИЛИК ТАРИХИ //Oriental Art
and Culture. – 2022. – Т. 3. – №. 1. – С. 578-584.
27.
АЛЛАМБЕРГЕНОВА
Г.
ҚАРАҚАЛПАҚ
БАҚСЫСЫ
СƏЛМЕНБАЙ
САДЫҚОВТЫӉ ДӨРЕТИЎШИЛИК ЖОЛЫ //Евразийский журнал социальных
наук, философии и культуры. – 2023. – Т. 3. – №. 10. – С. 112-117.
28.
Allambergenova G. THE LIFE AND CAREER OF COMPOSER OSERBAI
ALLANAZAROV //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 217-224.
29.
Allambergenova G. GOALS AND OBJECTIVES OF MUSIC EDUCATION IN
PRIMARY SCHOOL //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 849-
855.
30.
Tajimuratova S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Modern Science
and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 841-849.
31.
Saginbaevna T. S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Spectrum Journal
of Innovation, Reforms and Development. – 2022. – Т. 9. – С. 386-392.
32.
Sag’inbaevna T. S. Cultural Life in Uzbekistan during the Years of Independence //Spanish
Journal of Innovation and Integrity. – 2023. – Т. 18. – С. 39-41.
33.
Tajimuratova S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Modern Science
and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 841-849.
34.
Saginbaevna T. S. Management and study of culture and art. – 2022.
35.
Тажимуратова Ш. С. САНЪАТШУНОСЛИК ФАНЛАРИНИ ЎҚИТИШ ОРҚАЛИ
ТАЛАБАЛАРНИНГ
МУСТАҚИЛ
ИШЛАШ
КЎНИКМАЛАРИНИ
ШАКЛЛАНТИРИШ. – 2023.
36.
Tajimuraova S. S. INFORMATION AND COMMUNICATIONS IN MANAGEMENT
//Journal of Integrated Education and Research. – 2022. – Т. 1. – №. 5. – С. 509-511.
37.
Qudenov R. QORAQALPOQ XALQ QO'SHIQLARI ASOSIDA YOSHLARNI
TARBIYALASH //«ОБРАЗОВАНИЕ И НАУКА В XXI ВЕКЕ». – 2023.
38.
Kudenov R. WAYS TO TEACH FOURTH GRADERS A SINGING LESSON //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 225-232.
247
39.
Kudenov R. METHODS OF CONDUCTING A MUSIC CULTURE LESSON IN THE
FOURTH GRADE //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 856-861.
40.
Шыныбеков А. САМАРАЛИ НАТИЖАГА ЭРИШИШДА ЎҚУВЧИЛАР УЧУН
ПЕДАГОГИК ВОСИТАЛАР //Евразийский журнал социальных наук, философии и
культуры. – 2023. – Т. 3. – №. 11. – С. 76-79.
41.
Shinibekov A. QORAQALPOQ MUSIQA MADANIYATIDA MILLIY OGZAKI
IJODINING GAVDALANISHI //Miasto Przyszłości. – 2023. – Т. 39. – С. 204-206.
42.
Shinibekov A. Historical and Social Events in Folklore Works from the Point of View of
People's Relationships //Miasto Przyszłości. – 2022. – Т. 27. – С. 199-201.
43.
Шыныбеков А. Қорақалпоқлар санъатининг сарчашмалари Шарқий Европа ва Осиё
қадимий маданияти билан чамбарчас боғликлиги //Science and Education. – 2022. – Т.
3. – №. 12. – С. 910-915.
