287
SAZ ÁSPABLAR TUWRALI ILIMIY DEREKLER HÁM ONIŃ RAWAJLANIWI
Biysenbaev Kamalatdin
ÓzMKÓMI NF “Folklor hám etnografiya” kafedrası
“Baqsıshılıq hám dástanshılıq” qaniygeligi 2-kurs student
https://doi.org/10.5281/zenodo.10246762
Annotaciya.
Bul teziste saz áspablar tuwralı ilimiy derekler hám onıń rawajlanıwı
haqqında sóz etilgen.
Gilt sózi:
Arxeologiya, tariyx, Ud, ásirler, Orta Aziya, izertlew nátiyjeleri, qala, duwtar.
SCIENTIFIC RESOURCES ON TOOLS AND THEIR DEVELOPMENT
Abstract.
This dissertation talks about scientific sources on tools and their development.
Key word:
archeology, history, ud, centuries, Central Asia, research results, city, dutor.
НАУЧНЫЕ РЕСУРСЫ ПО ИНСТРУМЕНТАМ И ИХ РАЗВИТИЮ
Аннотация.
В этой диссертации рассказывается о научных источниках по
инструментам и их разработке.
Ключевое слово:
археология, история, уд, века, Средняя Азия, результаты
исследований, город, дутор.
Xalıq ónermentleri adam balasının arzıw-ármanların, qaygı-quwanıshların saz arqalı
sawlelendiriw maqsetinde, sol tuyǵılardı kópshilikke túsinikli etip ortaqlasıw ushın, oz talǵamına
beyimlestirip, ózinen jagımlı hawaz shıgaratugın hár qıylı saz asbapların doretken, óz ónerlerin
arttırıp otırǵan. Usınday uzaq jollardı basıp ótken dunya xalıqları madeniyatının rawajlanıw
basqıshları, sonın ishinde Orta Aziya xalıqları muzıka madeniyatının rawajlanıw hám áste-aqırın
qáliplesiw dawiri bizin eramızdın I-III asirlerine tuwra keledi. Hátteki, bizin eramızdan aldıngı
dáwirlerden basalandı- degen boljawlar da barshılıq. Bunı arxeologiyalıq ashılıwlar hám ilimiy
izertlewlerdin juwmaqları ayqın korsetedi. Bunnan eki mıń jıl burın, óz waqtına salıstırganda,
muzıka madeniyatı bul jerlerde juda joqarı darejede bolgan. Muzıka madeniyatının sol dawirdegi
joqarı darejede rawajlangan orayları- Marakandta (Samarkand), Sogdada, Nissa-parfionda
(Turkmenistannın házirgi Marı qalası) sheberlik onermentshiliginin kop gana turleri payda
bolganlıgı málim. Sonıń menen birge Orta Aziya xalıqları skulptura, keramika, temirden zat islew,
zergerlik, suyekten, agashtan asbap xam buyımlar hár-qıylı tarawların doretkenligi malim.
Arxeologiyalıq izertlewler natiyjesinde Ozbekistan, Qaraqalpaqstan Respublikasının aymagında
ulıwma Xorezm oypatında kop gana ayyemgi qalalardıń bolǵanlıǵı, al olardın koplegen puqaraları
joqarı madeniyatlı, xar tarepleme sawatlı, sonın menen birge sheber qollı qurılısshı xam
288
onermentshiler bolgan. Ane usınday dareklerdi uyrene otırıp bizde saz asbaplarının qalay payda
bolıwı, sogılıwı, qaysı jerlerde, qaysı oraylarda kobirek ushıraskan degen sorawlar tuwılıwı
mumkin. Onda biz arxeologiyalık izertlewer natiyjelerine isene otırıp, onın orayı-Sogda dep
pikirleuge tuwra keledi. Sebei sol, jerden «Korotkaya Lyutnya» degen saz asbabının (bul asbaptı
«Ud saz asbabı» depte aytadı) qaldıgı xam sogan usagan saz asbabın uslap turgan adam musini
tabılgan. Sonday-ak «Ud» asbabın uslap turgan musinlerdin nuskaları Afrasiabtan da tabılgan edi.
Sol dauirlerde adamlar tarepinen saz asbaplarınan xar kıylı nusqaları doretilip, solardın ishinde
xawazı qulaqqa jagımlı-Ud asbabı kennnen taraganlıgı malim. Bunday ses shıgaratugın shanagı
ulken, qop tarlı, dastesi kelte, tar tagatugın qulaqları da kop asbabı Egipette, Greciyada, Xıtayda
da ushıraspaganı dalillenip otır. Bizin eramızdın V-asirine kelip, bul saz asbabı Orta Shıgısta, Orta
Aziyanın qubla tarepinde ken tarńalıp, son Arqa shıgısqa, Indiyaga, keyin Iranga, Arablarga otken.
Abdiraxman Jamiy xam Al Xusaynnın muzıka teoriyası xaqqındagı tarktatlarında «Ud»
xam duwtar asbapları menen sazlar (nama, muzıka) hár túrli muqamga salıp atqarıla beredi, -dep
korsetilgen.
Duwtardın qaysı asirden baslap muzıka asbabı qatarında paydalanganlıgı belgisiz, birak
sonı da aytıp otiwimiz kerek, duwtardı kamine shertiwshi adamlar Orta Aziyada juda kop bolgan.
XV asirlerde duwtar asbabının korinisi xazirgi duwtarga qaraganda bir qansha ozgeshe
bolıp, perdeleri de az bolgan. Sol XV asirdegi duwtardın korinisi, duzilisi tomendegishe bolgan,-
dep korsetedi. Al-Xusein ozinin joqarıda atalgan miynetinde.
Bir neshe juz jıllar otiwi menen «Ud» saz asbabı xar jerde xar qıylı atamalarda atalıp
kelgen, sonın menen birge adamlar oz mumkinshiliklerine karay onın sırtkı korinisin dawıs
tembirin, ses shıgarıwshı shanagın (korpusın), dastesin mumkin bolganınsha sol dawirdin xam sol
dawirdegi xalıqlardın ruxıy talabına juwap bergendey etip ozdestirip, oz muzıka madeniyatın
rawajlandırıwga erisken.
Bul muzıka asbabın ruslar- balalayka, kazaklar- dombra, ukrainlar- bandura, gruzinler-
chaturiy, turkler- ǵobız, osetin, dagıstanlıqlar- dalafanlar, latıshlar- kuokle, qırgızlar- qomuz,
turkmen, tajik, ozbek, qaraqalpaqlar- duwtar dep atap xam dunyanın basqa xalıqları da ozlerine
beyimlestirip sogıp alganlıgı ma lim.
Qaraqlpaq xalqı da «Ud» saz asbabının sogılıwúusıllarına qarap duwtar saz asbabın jaratıp
shıgargan, biraq usıaytılıp otırgan duwtar qashan, qay waqıtta, kimler tarepinen sogılgan degen
sorawlarga juwap beriw qıyın, degen menen de qaraqalpaq xalqıda dunyanın basqa xalıqları
sıyaqlı erte zamanlardan baslap-aq ozinin kop tarawlı muzıkalıq korkem onerine iye ekenligi
malim. Usı muzıka madeniyatının rawajlanıwında saz asbapları da ulken rol atqaradı. Saz asbapları
289
qaraqalpaq muzıka madeniyatında Orta Aziya xalıqlarının korkem oneri menen ajıralmas
uqsaslıqqa xam ozinin kop asirlik tariyxına iye. Onın tariyxıy tamırları esaplangan derekler—bizin
eramızga shekemgi IV asir xam bizin eramızdın I asirine tiyisli estelikler. Arxeologiyalık
izertleuler jurgiziw natiyjesinde «Koykırılgan qala» xam «Topıraq qala» qarabaqanalarınan bir
qansha baxalı maglıwmatlar tabılgan. Onda xar qıylı saz asbapları uslap turgan xalında salıngan
musinlerdin, sonın menen birge duwtar tipindegi asbaptı uslap turgan qızlardın tulgası
sawlelengen musinlerdin tabılıuı menen sabaqlasadı.
REFERENCES
1.
Esemuratov B. DEVELOPMENT OF CHILDREN'S CREATIVITY ON THE BASIS OF
PEDAGOGICAL TECHNOLOGY AS AN EXAMPLE OF KARAKALPAK FOLK
SONGS //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 835-840.
2.
Esemuratov B. EDUCATION OF YOUNG PEOPLE TO PATRIOTISM, COURAGE,
AND FREEDOM THROUGH SPOONS PERFORMED BY OTHERS //Modern Science
and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 197-202.
3.
Ospanova R. THE SITUATION OF USING THE CREATIONS OF COMPOSER
MUKHTOR ASHRAFIY AND DONI ZOKIROV IN MUSIC LESSONS //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 190-196.
4.
Ospanova R. WAYS OF DEVELOPMENT AND IMPROVEMENT OF MUSIC
EDUCATION PEDAGOGY //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. –
С. 822-828.
5.
Jiyenbaevich M. I. The evolution of music pedagogy of the karakalpak people: Historical
and theoretical aspects //Asian Journal of Research in Social Sciences and Humanities. –
2021. – Т. 11. – №. 10. – С. 27-32.
6.
Jiyenbaevich M. I. Competence-based approach in higher musical and professional
education //ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal. –
2022. – Т. 12. – №. 4. – С. 42-47.
7.
Moyanov I. TRAINING AND DEVELOPMENT OF ART PERSONNEL //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 65-69.
8.
Jiyenbaevich M. I. COMPETENCE-BASED APPROACH IN HIGHER MUSICAL
AND PROFESSIONAL EDUCATION //PROMINENCE OF INFORMATION
BASES& MEDIA ASSESSMENTS IN THE POST CONFLICT MARKETING
ENVIORNMENT.
290
9.
Moyanov I. TRAINING AND DEVELOPMENT OF ART PERSONNEL //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 65-69.
10.
Моянов Ы. Д. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИ МУСИҚИЙ ПЕДАГОГИКАСИНИНГ
ТАРИХИЙ-НАЗАРИЙ ЖИҲАТЛАРИ //Образование и инновационные
исследования международный научно-методический журнал. – 2021. – №. 5.
11.
Моянов Ы. Д. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИ МУСИҚИЙ ПЕДАГОГИКАСИНИНГ
ТАРИХИЙ-НАЗАРИЙ ЖИҲАТЛАРИ //Образование и инновационные
исследования международный научно-методический журнал. – 2021. – №. 5.
12.
Ануаровна O. Р. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚ КУЙЛАРИ ВОСИТАСИДА БОЛАЛАР
ИЖОДКОРЛИГИНИ РИВОЖЛАНТИРИШ. – 2023.
13.
Anuarovna U. E. IMPROVING THE MECHANISMS OF EDUCATING STUDENTS IN
THE SPIRIT OF INTER-ETHNIC HARMONY BASED ON NATIONAL MUSIC IN
THE CONDITIONS OF ETHNO-CULTURAL RELATIONS //International Journal of
Advance Scientific Research. – 2023. – Т. 3. – №. 09. – С. 329-333.
14.
БОЛАЛАР Қ. Х. К. В., РИВОЖЛАНТИРИШ И. MODERN SCIENCE АND
RESEARCH //MODERN SCIENCE. – 2023. – Т. 2181. – С. 3906.
15.
Ospanova R. DEVELOPMENT OF CHILDREN'S CREATIVITY THROUGH BLACK
FOLK SONGS //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 70-73.
16.
Nawrizbaeva A. A. THE PERFORMANCE SKILLS OF KARAKALPAK BAKSHIS
//Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 906-910.
17.
Nawrızbaeva A. A. BAQSÍ, SÁZENDE GENJEBAY TILEWMURATOVTÍN
ACTQARÍWSHÍLÍQ METHODS //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №.
10. – С. 218-223.
18.
Muxammetdinova L. THE DEVELOPMENT OF THE ART OF GIVING IN NORTHERN
PAKISTAN AS AN EXAMPLE OF THE YEARS OF INDEPENDENCE //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 74-78.
19.
Maxamatdinovna M. L. FOLKLORE AS A SPECIAL FORM OF CREATIVITY
//International Journal of Advance Scientific Research. – 2023. – Т. 3. – №. 09. – С. 282-
284.
20.
Makhammatdinovna M. L. As a Means of Providing Aesthetic Education to the Students
of the Art of Embroidery //Vital Annex: International Journal of Novel Research in
Advanced Sciences. – 2023. – Т. 2. – №. 3. – С. 149-152.
291
21.
Askarova Z., Maxamatdinova L. Ceremonies Solemnly Held in Connection with Public
Holidays //Miasto Przyszłości. – 2022. – Т. 27. – С. 181-183.
22.
Махамматдинова Л. ЎЗБЕК ВА ҚОРАҚАПОҚ МУСИҚА МАДАНИЯТИНИНГ
РИВОЖЛАНИШИДА БАСТАКОРЛАРНИНГ ҚЎШГАН ҲИССАСИ //Oriental Art
and Culture. – 2022. – Т. 3. – №. 2. – С. 782-786.
23.
Есанов М. ФОРМИРОВАНИЕ НРАВСТВЕННЫХ КАЧЕСТВ ЛИЧНОСТИ
СРЕДСТВАМИ МУЗЫКИ //Oriental Art and Culture. – 2023. – Т. 4. – №. 1. – С. 719-
725.
24.
Ayapova K., Yesanov M. Organization of Music Lessons by the Teacher in Various Ways
//Miasto Przyszłości. – 2022. – Т. 27. – С. 189-191.
25.
Esanov M., Ametov A. DOIRA SAN’ATINING RIVOJLANISHI VA TARIXI //Oriental
Art and Culture. – 2022. – Т. 3. – №. 2. – С. 729-733.
26.
Eсанов М. Знание особенностей воздействия музыкального искусства на человека
//Science and Education. – 2022. – Т. 3. – №. 12. – С. 767-771.
27.
Есанов М. О. ЎЗБЕК ХАЛҚ ЧОЛҒУЛАРИДА ИЖРОЧИЛИК ТАРИХИ //Oriental Art
and Culture. – 2022. – Т. 3. – №. 1. – С. 578-584.
28.
АЛЛАМБЕРГЕНОВА
Г.
ҚАРАҚАЛПАҚ
БАҚСЫСЫ
СƏЛМЕНБАЙ
САДЫҚОВТЫӉ ДӨРЕТИЎШИЛИК ЖОЛЫ //Евразийский журнал социальных
наук, философии и культуры. – 2023. – Т. 3. – №. 10. – С. 112-117.
29.
Allambergenova G. THE LIFE AND CAREER OF COMPOSER OSERBAI
ALLANAZAROV //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 217-224.
30.
Allambergenova G. GOALS AND OBJECTIVES OF MUSIC EDUCATION IN
PRIMARY SCHOOL //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 849-
855.
31.
Tajimuratova S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Modern Science
and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 841-849.
32.
Saginbaevna T. S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Spectrum Journal
of Innovation, Reforms and Development. – 2022. – Т. 9. – С. 386-392.
33.
Sag’inbaevna T. S. Cultural Life in Uzbekistan during the Years of Independence //Spanish
Journal of Innovation and Integrity. – 2023. – Т. 18. – С. 39-41.
292
34.
Tajimuratova S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Modern Science
and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 841-849.
35.
Saginbaevna T. S. Management and study of culture and art. – 2022.
36.
Тажимуратова Ш. С. САНЪАТШУНОСЛИК ФАНЛАРИНИ ЎҚИТИШ ОРҚАЛИ
ТАЛАБАЛАРНИНГ
МУСТАҚИЛ
ИШЛАШ
КЎНИКМАЛАРИНИ
ШАКЛЛАНТИРИШ. – 2023.
37.
Tajimuraova S. S. INFORMATION AND COMMUNICATIONS IN MANAGEMENT
//Journal of Integrated Education and Research. – 2022. – Т. 1. – №. 5. – С. 509-511.
38.
Qudenov R. QORAQALPOQ XALQ QO'SHIQLARI ASOSIDA YOSHLARNI
TARBIYALASH //«ОБРАЗОВАНИЕ И НАУКА В XXI ВЕКЕ». – 2023.
39.
Kudenov R. WAYS TO TEACH FOURTH GRADERS A SINGING LESSON //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 225-232.
40.
Kudenov R. METHODS OF CONDUCTING A MUSIC CULTURE LESSON IN THE
FOURTH GRADE //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 856-861.
41.
Шыныбеков А. САМАРАЛИ НАТИЖАГА ЭРИШИШДА ЎҚУВЧИЛАР УЧУН
ПЕДАГОГИК ВОСИТАЛАР //Евразийский журнал социальных наук, философии и
культуры. – 2023. – Т. 3. – №. 11. – С. 76-79.
42.
Shinibekov A. QORAQALPOQ MUSIQA MADANIYATIDA MILLIY OGZAKI
IJODINING GAVDALANISHI //Miasto Przyszłości. – 2023. – Т. 39. – С. 204-206.
43.
Shinibekov A. Historical and Social Events in Folklore Works from the Point of View of
People's Relationships //Miasto Przyszłości. – 2022. – Т. 27. – С. 199-201.
44.
Шыныбеков А. Қорақалпоқлар санъатининг сарчашмалари Шарқий Европа ва Осиё
қадимий маданияти билан чамбарчас боғликлиги //Science and Education. – 2022. – Т.
3. – №. 12. – С. 910-915.
