ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
589
PEDAGOGIK FAOLIYATDA O‘QITUVCHILIK KASBIY SIFATIGA QO‘YILADIGAN
TALABLAR
A.A.Vaxobov
Nizomiy nomidagi TDPU Pedagogika va psixologiya fakulteti
Pedagogika kafedrasi dotsenti, PhD
.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11210019
Annotatsiya.
Pedagogik faoliyatda o‘qituvchining kasbiy sifati ta’lim-tarbiya jarayonida
axloqiy, yo‘l-yo‘riqlarni va kasbiy burchlarni qanday bajarayotganliklarini nazorat qiluvchi
ma’naviy kuchdir. Bu ma’naviy kuch, o‘qituvchi uchun o‘quvchilarga o‘z kasbini o‘rgatish,
ularning insonparvarlik, etik, adabiyot, hamjamiyatga foydali aks etish va kasbiy rivojlanishiga
erishishida muhim rol oynaydi.
Kalit so‘zlar:
kasbiy faoliyat, insonparvarlik, adolat, munosabat, ma’naviyat, hurmat,
muvaffaqiyat, madaniyat, prinsip, talab, fikr-mulohaza, jamiyat.
REQUIREMENTS FOR THE PROFESSIONAL QUALITY OF TEACHING IN
PEDAGOGICAL ACTIVITY
Abstract.
The professional quality of a teacher in pedagogical activities is a spiritual force
that controls how they perform moral, guidance and professional duties in the educational
process. This spiritual strength plays an important role for the teacher in teaching students their
profession, in their humanitarian, ethical, literary, beneficial reflection on society and
professional development.
Key words:
professional activity, humanitarianism, justice, attitude, spirituality, respect,
success, culture, principle, demand, feedback, society.
ТРЕБОВАНИЯ К ПРОФЕССИОНАЛЬНОМУ КАЧЕСТВУ ПРЕПОДАВАНИЯ В
ПЕДАГОГИЧЕСКОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ
Аннотация.
Профессиональные качества педагога в педагогической деятельности
– это духовная сила, контролирующая выполнение им нравственных, руководящих и
профессиональных обязанностей в образовательном процессе. Эта духовная сила играет
важную роль для учителя в обучении студентов своей профессии, в их гуманитарном,
этическом, литературном, благотворном размышлении об обществе и профессиональном
развитии.
Ключевые слова:
профессиональная деятельность, гуманизм, справедливость,
отношение, духовность, уважение, успех, культура, принцип, требование, обратная связь,
общество.
O‘qituvchining kasbiy sifati insonparvarlik, adolatli munosabatlar va yaqin his qilishga
bog‘liqdir. U o‘quvchilarga adolat va hurmat qilishni, ularning zaruriy hissiyatlariga e’tibor
qilishni o‘rgatadi. O‘qituvchilar bu ma’naviy kuch orqali o‘quvchilarni bir-biriga qo‘llab-
quvvatlash va yordam bermoqda, shuningdek, o‘quvchilarning o‘zaro hurmatini ko‘rsatib, adolatli
munosabatlarni mustahkamlashda muvaffaqiyatga erishadi.
O‘qituvchi o‘z kasbiy sifati yordamida o‘quvchilarga insoniyligi, mehribonligi, o‘zaro
madaniy munosabatlarni o‘rgatadi. U insonparvarlik prinsiplari asosida o‘quvchilarni mustaqil,
fikr-mulohazali, jamiyatga qo‘llanilgan fuqarolar sifatida tarbiyalaydi. Insonparvarlik va yo‘l-
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
590
yo‘riqlar orqali o‘qituvchi o‘quvchilarini adolatli, insoniy, va xilqarar odamga aylanishda yordam
beradi.
O‘qituvchilar o‘quvchilariga insoniylik, mehribonlik, va o‘zaro madaniy munosabatlarni
o‘rgatishadi. Bu insonparvarlik prinsiplari asosida o‘quvchilarni mustaqil, fikr-mulohazali,
jamiyatga qo‘llanilgan fuqarolar sifatida tarbiyalashda katta ahamiyatga ega.
O‘qituvchi, o‘quvchilarga insonparvarlikni o‘rgatish orqali, ularning bir-biriga va
jamiyatga insonparvar, adolatli, va mehribon munosabatlarni rivojlantirishadi. Bu, o‘quvchilarni
boshqa insonlarga hurmat va adabiyot bilan munosabat qilishni o‘rganishadi.
O‘qituvchi, insonparvarlik va yo‘riqlar orqali o‘quvchilarini adolatli, insoniy, va elsevar
shaxslar sifatida tarbiyalashda yordam beradi. Ular o‘quvchilarga qadr-qimmat ko‘rsatish, ularni
boshqa insonlarga odob-ahloq va adolatli bo‘lib munosabat qilishni o‘rganishadi. Bu prinsiplar
o‘quvchilarni adolatli, insoniy, va jamiyatga foydali fuqarolar sifatida tarbiyalashda o‘qituvchilar
uchun asosiy qadriyatlar hisoblanadi. Ular o‘quvchilarni mustaqil, hamkor va adolatli insonlar
bo‘lib yetishtirishga yordam beradilar.
O‘qituvchi orqali o‘quvchilariga o‘z kasbini o‘rgatish, ularni malakali va mustaqil
o‘quvchilar sifatida tayyorlashda muhim rol oynaydi. O‘qituvchi o‘zini va o‘quvchilarini doimiy
ravishda yangilaydi, o‘zini rivojlantiradi va bu jarayonda o‘quvchilarga misol bo‘lib ko‘rish uchun
o‘z kasbini o‘rganish maqsadida yaratilgan o‘quvchilar o‘zlashtirilgan ta’lim tizimini yaratishda
ham muhim bo‘ladi. O‘qituvchi o‘quvchilariga ma’naviy qadriyatlarni o‘rgatadi va ularning
ma’naviyatini rivojlantiradi. Bu, o‘quvchilarning dunyoni tushunish, shakllantirish va o‘z
qadriyatlari asosida yaxshi insonlarga aylanishiga yordam beradi. O‘qituvchi o‘zini ta’lim-tarbiya
faoliyati orqali mustahkamlaydi. Bu ma’naviy kuch, o‘qituvchi uchun o‘z faoliyati va o‘zining
qat’iyatli, adolatli, insonparvarlik prinsiplari asosida o‘zlashtirilishi, shuningdek, o‘zini
rivojlantirishi hamda o‘quvchilariga ta’lim berishda ko‘maklashadi. O‘qituvchi o‘quvchilarga
ma'naviy qadriyatlarni o‘rgatadi. Ular o‘quvchilar bilan munosabatda bo‘lib, ularning
ma'naviyatini rivojlantirishda ko‘maklashadi va o‘quvchilarga hayotiy qadriyatlar, etik qoidalar
va huquqiy qonunlarni o‘rgatadi. U, o‘quvchilarga o‘rnak bo‘lib ko‘rinadi va o‘zining qat'iyatli,
adolatli, insonparvarlik prinsiplari asosida o‘zlashtirilishi uchun o‘z ta'lim usullarini yaxshi
tanlaydi.
O‘qituvchi o‘zini mustaqil ravishda rivojlantiradi. U, yangi ta'lim texnologiyalari va
metodikalarini o‘rganadi, o‘z faoliyati va o‘zning o‘quvchilariga olib kelgan fikrlaridan
foydalanadi va o‘zini yanada yaxshi kasb etish uchun harakat qiladi. U, ularning shaxsiy
rivojlanishlariga ega bo‘lishi, ularning qobiliyatlari va talablari yoki muammolari haqida fikrlarini
eshitish, ularni o‘zlashtirish va o‘z faoliyatlarini o‘zgartirishda yordam beradi. Ular o‘zlarini va
o‘quvchilarni rivojlantirishda ma'naviy tahalluk, qadriyatlar, va etik prinsiplar asosida harakat
qilishadi.
O‘qituvchi o‘quvchilarini ma’naviy ravishda rivojlantirish, o‘quvchilarni adolatli,
insonparvarlik va kasbiy rivojlanishda yaxshi insonlarga aylanishida katta o‘rin tutadi. Bu
ma’naviy kuch, o‘qituvchi va o‘quvchilarni barcha yonlarda rivojlantirish va qadriyatlarni
shakllantirish uchun zarurdir.
O‘qituvchi faoliyatida , axloqida, xulqida kasbiy sifat o‘z-o‘zini nazorat qilish vositasidir.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
591
O‘qituvchilik kasbiy sifati muallimning o‘z bilimi, tajribasi va qobiliyatini to‘la ishga solib
boshqalarni o‘qitish, tarbiyalash va ma’rifatli qilishga da’vat etadi. Abdulla Avloniy: “kasbiy sifat
deb ruhimizga, fikrimizga ta’sir qiladurg‘on hissiyot, ya’ni sezuv-to‘ymakdan iborat ma’naviy
quvvatni aytiladur” deb ta’rif bergan edi.
O‘qituvchi kasbiy sifati, uning o‘zining bilimi va tajribasi asosida rivojlanadi. O‘qituvchi
o‘z bilim va tajribasini o‘quvchilarga o‘rgatish va ularga ta’lim berishda ishlatadi. Bu esa uning
kasbiy sifatini ma’naviy tarbiyasi va bilim darajasi orqali o‘quvchilarga o‘rgatilgan bilim va
tajribasi boyicha muhokama qilishiga imkon beradi.
O‘qituvchi o‘zining eng yaxshi sohalari va mutaxassisliklari bo‘yicha o‘z bilim va
tajribasini o‘quvchilariga yetkazadi. Bu esa uning kasbiy sifatini rivojlantirishda va o‘quvchilarni
o‘zlarining eng yaxshi yo‘nalishlari boyicha rivojlantirishda katta ahamiyatga ega, tarbiyalash va
ma’rifatni o‘z ichiga oladi. U o‘z bilim va tajribasi orqali o‘quvchilarini ma’lum bir ma’lumotlar
va ko‘nikmalar bilan ta’minlashda va ularni odobiy, adolatli va insonparvar munosabatlarni
shakllantirishda muhokama qiladi. O‘qituvchining o‘qitish san’ati uning mahorati bilan bog‘liqdir.
U o‘quvchilarni qiziqtirish, ularga ilm-fan bilan ta’minlash va o‘quvchilarning o‘z fikr-
mulohazalarini rivojlantirishda kreativ va samarali usullar ishlatadi. U o‘z vaqtini o‘quvchilarini
tayyorlashga sarflaydi, ularning savollariga javob topish va ma’lumotlarini o‘rganish uchun erkin
va samarali jarayonlarni boshqaradi. Sadoqat va mehnat orqali o‘qituvchi o‘quvchilari bilan o‘zaro
ishbilarmon munosabatlarni yaratib boradi.
O‘qituvchi kasbiy sifati, uning faoliyati va muhokama qobiliyatlari orqali tarbiyalash
jarayonida katta ahamiyatga ega bo‘lib, o‘quvchilar uchun ma’naviy rivojlanish va bilim olishda
yaxshi insonlarga aylanishda katta rol o‘ynaydi. O‘qituvchilik faoliyatida, kasbiy sifat o‘z-o‘zini
nazorat qilish arqon o‘quvchilarni axloqiy burchlar va yo‘l-yo‘riqlar orqali tarbiyalash,
shuningdek, ularning kasbiy rivojlanishiga yordam bermaslikning aks etmasligini ta’minlaydi.
Bu, o‘quvchilar o‘rtasida qat’iy munosabatlar va insonga qanday qadr-qimmat
beringanligini ifodalaydi. O‘qituvchining kasbiy sifati, uning o‘zini mustahkamlash va o‘z kasbini
rivojlantirish uchun kerakli ilmiy va pedagogik malakalarga yetishishga olib keladi.
U o‘qituvchilikda o‘z ta’lim-tarbiya usullarini yaratadi va boshqalarga misollar bo‘ladi.
kasbiy sifat o‘zini nazorat qilish, xalqaro va o‘zaro munosabatlarni rivojlantirishda yoshlar bilan
ishlashga asoslangan. U o‘qituvchining sabr va adolatli munosabatlarga ega bo‘lishiga imkoniyat
yaratadi.
O‘qituvchi o‘zini doimiy ravishda yangilaydi, yangi metodika va texnologiyalarni
o‘rganadi va o‘z faoliyatini rivojlantirish uchun ularga muvofiq qo‘llaniladi.
O‘qituvchi kasbiy sifati, ta’lim-tarbiya usullarini yaratish va ularni o‘quvchilarga samarali
bir tarzda yetkazishda muhokama qiladi. U o‘zini va o‘quvchilarini motivatsiyalash, qiziqtirish,
ma’lumot olish usullarini o‘rganish va ularni o‘zlashtirishda yaratilgan ta’lim-tarbiya usullarini
tajribaga olishda ilmiy va pedagogik malakalarni muvofiq qo‘llaydi , u o‘quvchilari bilan adolatli,
tajribali, xalqaro hamkorlik va tanlovchilikni rivojlantirishda ishtirok etadi.
O‘qituvchining kasbiy sifati, yoshlar bilan ishlashda yoki yoshlarga ta’lim berishda
ajralmasdir. U o‘z kasbi, bilimi va o‘quvchilarga o‘rgatish usullarini foydalanishda yoshlarni
o‘ziga doimiy ravishda jalb etadi. kasbiy sifat, o‘qituvchining sabr va adolatli munosabatlariga
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
592
ega bo‘lishiga olib keladi. U o‘quvchilarning o‘zlashtirishida sabr va adolatni o‘rgatadi va ularga
o‘ziga xos munosabatlarni shakllantirishda ilmiy va pedagogik malakalarni qo‘llaydi.
O‘qituvchining kasbiy sifati, o‘zini o‘zlashtirish va o‘z kasbini rivojlantirish uchun
o‘qituvchilik faoliyatida o‘zlashtirilgan vaqt, energiya va bilimni samarali bir tarzda ishlatishi
orqali o‘quvchilarni ma’rifatli va yaxshi shakllantirishda katta ro‘l o‘ynaydi.
Abdulla Avloniyning ta’rifiga ko‘ra, kasbiy sifat ruh va fikrning ta’sir qiladurg‘on
hissiyotidir, ya’ni o‘qituvchining faoliyatida o‘z bilimi, tajribasi va qobiliyati bilan o‘z-o‘zini
boshqalarni o‘qitish va tarbiyalashga qaratilgan ahamiyatli ma’naviy quvvattir. Bu esa
o‘qituvchining adolat, hurmat, va barqarorlik prinsiplariga ko‘ra har kuni o‘zini baholashiga va
o‘zini mustahkamlashiga imkoniyat beradi.Abdulla Avloniyning ta'rifiga ko‘ra, kasbiy sifat ruh
va fikrning ta'sir qiladurg‘on hissiyotidir. Bu ta'rif barcha insonlarga, ayniqsa hamkorlik va
tarbiyalash sohasida faoliyat ko‘rsatuvchi o‘qituvchilarga qaratilgan juda ahamiyatli ma'naviy
quvvatdir. Bu ma'naviy quvvat o‘qituvchi uchun adolat, hurmat, va barqarorlik prinsiplariga
muvofiq har kuni o‘zini baholashiga va o‘zini mustahkamlashiga imkoniyat beradi.
Kasbiy sifat, insonning o‘zini boshqalariga qarshi mas'uliyati va qadr-qimmatini o‘rganish,
his qilish, va adolat prinsiplari asosida amal qilish imkonini ta'minlaydi. kasbiy sifat, o‘qituvchi
uchun adolat, hurmat, va barqarorlik prinsiplariga erishishda muhim rolni o‘ynaydi.
Bu esa, o‘qituvchining har kuni o‘zini baholashiga, o‘zini rivojlantirishiga va
o‘quvchilarga o‘zaro hurmat va adolatni o‘rgatishda qo‘llaniladi.
O‘qituvchilar uchun kasbiy sifat, insonparvarlik va insonga qadr-qimmat muhit yaratishda
katta ahamiyatga ega. Ular o‘quvchilarga adolat, hurmat, hamkorlik, va insonparvar
munosabatlarni o‘rgatishda o‘z kasbiy sifatlaridan foydalangan holda faoliyat ko‘rsatishadi. Bu,
o‘qituvchilar uchun ma'naviy quvvatni, o‘zlarini rivojlantirish va o‘quvchilarni ma'naviy ravishda
yaratishda asosiy aspektlardan biridir. O‘qituvchilar o‘z kasbiy sifatlarini o‘quvchilarga
mas'uliyatli va mehribonlik bilan qo‘llash orqali, ularni o‘z fikrlarini ifodalashda, hamkorlik
qilishda, va insonparvar munosabatlarni rivojlantirishda yo‘riqnomaga aylantirishadi. Bu esa,
o‘qituvchilar uchun o‘quvchilarni insonparvar, adolatli fuqarolar sifatida o‘rgatishda muhim bo‘lib
qoladi.
Kasbiy sifat, o‘qituvchining faoliyatida o‘z bilimi, tajribasi va qobiliyati bilan o‘z-o‘zini
boshqalarni o‘qitish va tarbiyalashga qaratilgan ahamiyatli ma'naviy quvvatdir. Bu ma'naviy
quvvat o‘qituvchiga o‘zini baholashda, o‘z kasbini rivojlantirishda, va o‘quvchilariga o‘z bilimini
o‘rgatishda yordam beradi. Bu ma'naviy quvvatni o‘qituvchi faoliyatini sifatli, insonparvar va
samarali qilishda qo‘llash mumkin. kasbiy sifat, o‘qituvchi uchun o‘zning o‘qish- o‘rganish
jarayonida o‘rgangan bilimlarni, odobi va xulq-atvorligini o‘z o‘quvchilari va jamoati uchun eng
yaxshi shaklda amalga oshirish orqali o‘zini baholashda va rivojlantirishda asosiy usul bo‘ladi. Bu
ma'naviy quvvat, o‘qituvchi o‘z faoliyatini mustaqil ravishda baholash, o‘zini tanishtirish va o‘z
kasbini o‘zlashtirishga imkoniyat yaratadi. kasbiy sifat, o‘qituvchining o‘zini mustaqil
rivojlantirishida ham muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. O‘qituvchi o‘z kasbini yanada oshirish,
yangi metod va strategiyalarni o‘rganish, boshqalarning tajribalaridan foydalanish, va o‘z
faoliyatini samaraliroq qilishda kasbiy sifatini yaxshi qo‘llab-quvvatlaydi.
O‘qituvchi kasbiy sifatini o‘z faoliyatida qo‘llab-quvvatlash, o‘zini rivojlantirish va
o‘quvchilariga o‘z bilimini o‘rgatishda bu ma'naviy quvvatdan foydalanish, uning o‘qitish-sifatini
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
593
oshirishda va maqsadlariga erishishda yordam beradi. kasbiy sifatli o‘qituvchi, o‘quvchilarini
yaratuvchi va insonparvar shaxsiyatlar sifatida rivojlantirishda katta rol o‘ynaydi.
O‘qituvchi uchun adolat, hurmat, va barqarorlik prinsiplariga rioya qiladurg‘on hissiyot,
kasbiy sifatning o‘qituvchi faoliyati va o‘quvchilar bilan o‘zaro munosabatlarni rivojlantirishdagi
roli va ahamiyatini ko‘rsatadi. Bu prinsiplar o‘qituvchi uchun bir to‘g‘ri yondashuv va o‘quvchilar
bilan yaxshi munosabatlarni saqlashda muhimdir.
Shunday qilib, kasbiy sifat o‘qituvchilar uchun ma'naviy kuchdir va bu kuch ularga
o‘zlarini o‘quvchilarga o‘rgatishda, ularga ta'lim berishda, hamkorlik va tarbiyalashda
muvaffaqiyatga yetishish uchun zarurdir. kasbiy sifat, o‘qituvchi faoliyati va maqsadlariga rioya
qilishda, adolat, hurmat, va barqarorlik prinsiplarini o‘z ichiga oladi va uning o‘zini baholashiga,
o‘z kasbini mustahkamlashiga imkoniyat yaratadi.
REFERENCES
1.
Abdullayeva Sh.A., Ro‘ziyeva D.I. Pedagogik diagnostika va korreksiya. T..Fan va
texnologiyalar, 2019.
2.
Djurayev R.X. va boshq. Pedagogik atamalar lug‘ati. –Toshkent, Fan, 2008
3.
Маркова А. К. Психология труда учителя: книга для учителя. М.: Просвещение,
1993. 192 с.
4.
Глуханюк Н. С. Психология субъектной профессионализации педагога //
Образование и наука. 2003. № 5 (23). С. 64–79.
5.
Леонтьева. Д. А. Личностный потенциал: структура и диагностика: колл.
монография / под ред. Д. А. Леонтьева. М.: Смысл, 2011. 680 с. 89.
6.
Митина Л. М., Митин Г. В., Анисимова О. А. Профессиональная деятельность и
здоровье педагога: учеб. пособие для студ. пед. вузов. М.: Академия, 2005. 368 с.
7.
Muslimov N. va boshqalar. Kasb ta’limi o‘qituvchilarining kasbiy kompetentligini
shakllantirish texnologiyasi. – T.: «Fan va texnologiyalar», 2013. – 128 b.
8.
Xodjayeva. N.N. Kasbiy ta’lim metodikasi. Toshkent–2019.
9.
Xodjaev. B.X Umumiy pedagogika. «Sano-standart» nashriyoti Toshkent – 2017.
