181
АВЕСТО ВА РИГВЕДАДА ХУДОЛАР ҲАҚИДА ЎХШАШ ВА ФАРҚЛИ
ЖИҲАТЛАР
Раҳмонбердиева Маҳкамой Жўра қизи
Термиз давлат университети, таянч докторанти
G-mail:
rahmonberdiyevamahkamoy9513gmail.com
Teл: +998(99)513-21-13
https://doi.org/10.5281/zenodo.11643281
Авеста ҳам, Ригведа ҳам милоддан аввалги II минг йилликнинг охирига тўғри келади
(милоддан аввалги 1400/1300-1000/900 йиллар), лекин бу борада мунозаралар давом
этмоқда
1
. Лингвистик далиллар асосида олимлар, уларда таъкидланган маданиятлар
ўртасида сезиларли фарқлар мавжуд бўлса -да, бу матнлар кўп умумийликларни очиб
беради, деб баҳслашадилар. Милоддан аввалги 1500 йилга келиб, улар умумий ватанидан
алоҳида миграция йўллари билан, ҳинд-арийлар Ҳиндистоннинг шимоли-ғарбий қисмлари
ва шарқий Анатолияга, ҳинд-эронликлар эса ҳозирги Эрон, Афғонистон ва Ўрта Осиёнинг
баъзи ҳудудларига кўчиб ўтдилар.
2
Ҳинди-арийларнинг Анатолия минтақасига кўчиши ва
бу ерда прото-ҳинди-арий тилида сўзлашувчилар борлигининг исботи милоддан аввалги
1400 йил - Миттани қироли Маттиваза ва Хет ҳукмдори Суппилулиумас ўртасида
имзоланган шартномага гувоҳ (кафил) сифатида Индра, Варуна, Митра ва Насатя каби
худоларнинг номини келтириши айтиб ўтиш мумкин.
3
Хеттнинг Богазка шаҳрига Митанни
мамлакатидан келган от ўргатувчи Киккули томонидан тузилган отлар бўйича қўлланмада
келтирилган кўплаб ҳинди-арийча атамалар, юқоридаги тахминни яна бир бор
тасдиқлайди.
4
Археологик манбалар ҳинди-эроний ва ҳинди-арий тилида сўзлашадиган
одамларнинг асосан, Эрон ва Афғонистоннинг Бақтрия ва Марғиёна минтақалари билан
1
“Авеста” ва унинг муллифи Заратуштра санаси ҳақида қаранг:
Mary Boyce,
Zoroastrians: Their Religious
Beliefs and Practices, London, 2001 (1979), p. 18. ва Romila Thapar, Early India: From the Origins to ad 1300,
London, 2002, p. 108,
2
J.P. Mallory, In Search of the Indo-Europeans: Language, Archaeology and Myth, New York, NY, 1989, pp. 37-42.
William W. Malandra,
An Introduction to Ancient Iranian Religion: Readings from the Avesta and Achemenid
Inscriptions, Minneapolis
, MN, 1983, p. 6.
3
Қаранг: Elena Kuz’mina, The Origin of the Indo-Aryans, ed. J.P. Mallory, Leiden, 2007, p. 80; R.S. Sharma, ‘Indo-
Iranians Connections in Earliest Times’, in A Shared Heritage: The Growth of Civilizations in India and Iran, ed. Irfan
Habib, pp. 18.; Romila Thapar, ‘The Rgveda: Encapsulating Social Change’, in The Making of History: Essays
Presented to Irfan Habib, ed. K.N. Panikar, TJ. Byres, and Utsa Patnaik, New Delhi, 2002, p. 15; Boyce, Zoroastrians,
p. 2.
4
Elena Kuz’mina, The Origin of the Indo-Aryans, ed. J.P. Mallory, Leiden, 2007, p. 322;
182
боғлиқ деган тахминга олиб келади.
5
Қизиғи шундаки, милоддан аввалги 2100-900 йиллар
мобайнида Афғонистоннинг Балх вилояти ва Туркманистоннинг Марв воҳаси (шу
жумладан Ўзбекистон жануби ва Тожикистоннинг ғарбий қисми) га тегишли бўлган
Бақтрия-Марғиёна археологик мажмуаси (БМАК) от, ғишт, сопол, бронза билан яхши
таниш бўлиб, юқори даражада ривожланган қишлоқ хўжалиги ва урбанизациясига эга
бўлган.
6
Виктор Сарианидининг сўзларига кўра,
Ижтимоий ривожланишнинг юқори даражасини монументал архитектура, асосан
маъбад иншоотлари мавжудлиги фактидан аниқлаш мумкин. Тоголок-1 каби кичик
"қишлоқ" ибодатхоналари билан бир қаторда, "марказий ибодатхоналар" (масалан,
Тоголок-21), олов ибодатхоналари ва галлюциноген ичимликлар ибодатхоналари бор эди.
Марғиёна пойтахти Гонур-1 яқинида мудофаа миноралари билан мустаҳкамланган улкан
деворлар билан ўралган муқаддас иншоотларни топдик.
Деворларнинг ичида эфедра
шохлари ва кўкноридан Сома/Ҳаома типидаги галлюциноген ичимликлар ишлаб чиқариш
учун махсус хонаси бўлган оддий ибодатхона бор эди. Бундан ташқари, биз бу ерда оддий
тўртбурчаклар олов қурбонгоҳларини топдик.
Гонур-1 ва Тоголок-21 ибодатхоналарини
ўраб турган деворлар ташқарисида баландлиги уч метр ва ўлчами 100х50м бўлган улкан
кул уюмлари, ҳақиқий тепаликлар бор эди.
Бу факт қурбонгоҳлардаги олов доимий
ёнганидан далолат беради, бу фақат ҳақиқий олов ибодатхоналарига хосдир.
Умуман
олганда, Марғиёнанинг моддий маданияти Бақтрия маданиятига жуда ўхшаш эди: деярли
бир хил керамика мажмуалари, бир хил асбоблар ва қуроллар, заргарлик буюмлари ва
глиптика.
Ягона фарқ шундаки, Бақтрияда бу тоифадаги нарсаларнинг ҳаммаси яхшироқ
тасвирланган, чунки Афғонистондаги ноқонуний қазишмалар Туркманистонда олиб
борилган археологик қазишмаларга қараганда кўпроқ топилма олиб келган.
7
Сарианидига кўра, Эрон маданияти БМАК билан чамбарчас боғлиқ ва у
эронийларнинг шарқий ва шимолий ҳудудларга кўчиши табиатнинг ўзгариши туфайли
содир бўлган деб тахмин қилади.
8
Бундан ташқари, Эгей ва Анатолия (Ҳинди-эронийлар
5
Sharma, ‘Indo-Iranians Connections in Earliest Times’, in A Shared Heritage: The Growth of
Civilizations in India and Iran, ed. Irfan Habib, pp. 18.;
V.I. Sarianidi, ‘Near Eastern Aryans in Central Asia’,
Journal of Indo- European Studies
27(3-4), 1999, pp. 295, 321.
6
Frederik T. Hiebert and C.C. Lamberg-Karlovsky, ‘Central Asia and the Indo-Iranian Borderlands’,
Iran
30, 1992,
p. 1; Elena Kuz’mina, The Origin of the Indo-Aryans, ed. J.P. Mallory, Leiden, 2007, p. 323.
7
Victor Sarianidi,
Myths of Ancient Bactria and Margiana,
Moscow, 1998, p. 6.
8
Sarianidi,
Myths of Ancient Bactria and Margiana,
p. 7; Sarianidi, ‘Near Eastern Aryans in Central Asia’, pp. 295
-98.
183
ватани) маданиятлари ҳам у томонидан БМАК билан боғланган ва Зардуштийлик БМАКдан
келиб чиққан деб тахмин қилинади.
9
Ҳинди-эронийлар ва ҳинди-арийларнинг келиб
чиқишини ўрганиш учун яна бир манба Андроново маданияти бўлиб, унинг материаллари
Урал тоғларидан шарқда Синташта дарёси бўйлаб Евроосиё даштларида осонликча
аниқланадиган металлургия ва от аравачаси билимига эга бўлган кўчманчи чорвадор
жамиятга ишора қилади.
10
Ҳаддан ташқари қурғоқчилик ва ноқулай экологик шароит,
Карпатда металлургиянинг йўқ бўлиб кетиши Уралга кўчишнинг сабаби бўлиши мумкин
деб ҳисобланади.
11
Эволюциянинг бир нечта маданий йўналишлари мавжуд деб
ишонилади, уларнинг энг ажралиб турадиганлари Петровка-Синташта (милоддан аввалги
2000-1600 йиллар), Алакул-Федорово (милоддан аввалги 1500-1300 йиллар) ва Саргари-
Алексеевкадир (милоддан аввалги 1200-1000).
12
Кузмина ва бошқалар Андроново
маданиятига мансуб Ғарбий даштлардан келган кўчманчи чорвадорлар БМАК ҳудудига
кўчиб ўтганлигини ва ўша минтақадаги "ибтидоий" кўчманчилар билан янада ривожланган
маҳаллий жамиятнинг синтези мавжудлигини тахмин қиладилар.
13
Иккинчи минг йиллик
охирида БМАК минтақасида марказий шаҳарлар инқирози ҳақидаги далиллар ҳам мавжуд
бўлиб, бу гипотезани янада қўллаб-қувватлайди.
14
Бундан ташқари, Андроново миграцияси
қўшни минтақаларда, жумладан, ҳинди-эронийлар чегарасида ўзига хос маданиятларнинг
ривожланишига олиб келди.
15
Бир гуруҳ муҳожирлар жанубдан Сват водийсига қараб
ҳаракатланиб, Сулаймон тизмасининг довонлари орқали субконтинентга кирган бўлиши
мумкин.
Гандхара қабрлари маданияти ўзлари билан уй ҳайвонлари ва темир
технологиясини олиб келган одамларнинг ҳаракатларини кўрсатади, от эса Болан довони
орқали кўчиб келган қабилалар билан келган Пиракадаги Болан водийсида ҳам маълум
9
Elena Kuz’mina, The Origin of the Indo-Aryans, ed. J.P. Mallory, Leiden, 2007, p. XV.;
Sarianidi, ‘Near Eastern
Aryans in Central Asia’, pp. 29
9, 303, 307-15.
Бошқа томондан, Анатолия билан алоқа миграцияни эмас, балки
маданий алоқаларни акс эттиради, деган фикр ҳам бор, қаранг
Elena Kuz’mina, The Origin of the Indo-Aryans,
ed. J.P. Mallory, Leiden, 2007, p. 226.
10
Elena Kuz’mina, The Origin of the Indo-Aryans, ed. J.P. Mallory, Leiden, 2007, p. XVII-XVIII, 3, 217-23; Sharma,
‘Indo-Iranians Connections in Earliest Times’, in A Shared Heritage: The Growth of Civilizations in India and Iran,
ed. Irfan Habib, pp. 18.
11
Elena Kuz’mina, The Origin of the Indo-Aryans, ed. J.P. Mallory, Leiden, 2007, p. 223.
12
Elena Kuz’mina, The Origin of the Indo-Aryans, ed. J.P. Mallory, Leiden, 2007, p. 17.
13
Elena Kuz’mina, The Origin of the Indo-Aryans, ed. J.P. Mallory, Leiden, 2007, p. 17.
Шуни ёдда тутиш
мумкинки, Сарианиди ва Амиет Элам қабилаларининг жануби -шарқий ҳаракатини тахмин қилишган. Қаранг:
Sarianidi,
Myths of Ancient Bactria and Margiana,
p. 7;
Frederik T. Hiebert and C.C. Lamberg-
Karlovsky, ‘Central Asia
and the Indo-
Iranian Borderlands’,
Iran
30, 1992, p. 3.
14
Sharma, ‘Indo-Iranians Connections in Earliest Times’, in A Shared Heritage: The Growth of Civilizations in India
and Iran, ed. Irfan Habib, pp. 20.
15
Гиебертнинг "давлат экспансионизми" назарияси умуман мақбул эмас. Қаранг:
Frederik T. Hiebert and C.C.
Lamberg-Karlovsky, ‘Central Asia and the Indo-Iranian Borderlands’, Iran 30, 1992, p. 12.
184
бўлган.
16
Ҳарматта томонидан уч хил фаза ва миграция турларининг пайдо бўлиш эҳтимоли
билдирилган.
17
Биринчиси, чорвадорларнинг секин
кириб боришини назарда тутади;
иккинчиси, янги муҳитга маданий ассимиляция орқали мослашган, жанг аравалари ва янги
уруш усуллари билан жиҳозланган уруғ ва қабилаларнинг катта гуруҳлари ҳаракати эди;
учинчиси - "отлиқ кўчманчилар" нинг катта қўшинлари ҳаракати.
Учинчи босқич фақат
Эрон платосида содир бўлган воқеаларни белгилаш сифатида қаралади, иккинчи
босқичнинг охирига келиб, прото-ҳинд-арийлар ажралиб кетган деб ҳисобланади.
18
Эламит-дравид лингвистик алоқасига ҳам алоҳида эътибор қаратилди, бу аввалги милоддан
аввалги III ва II минг йилликда Эрон жануби -ғарбидан Ҳиндистон ярим оролига асосан
морфологик хусусиятларга кўра, шунингдек, фонология ва лексик ёзишмаларга асосланган
миграцияни назарда тутади.
19
Лингвистик нуқтаи назардан, ҳинди-эроний тили қадимги Шарқий Эрон тиллар
гуруҳига мансуб бўлса, қадимги форс (милоддан аввалги VI-IV асрлар), Ўрта форс (мил.
авв. III аср-милодий VII аср). ) ва замонавий форс (милодий VIII асрдан ҳозирга қадар)
ғарбий Эрон гуруҳига мансуб.
20
Қадимги эрон тилида тузилган "Авеста", унга қўшилган
ўрта форс тили шарҳлари туфайли, баъзан Занд/Зенд Авеста деб ҳам аталади.
"Авеста"
атамасининг ўзи Ўрта форс / паҳлавий "апастак" сўзидан келиб чиққан бўлиб, "асосий матн"
маъносини билдиради.
21
У икки қисмга бўлинади: руҳонийларнинг маросим матнлари ва
диний мадҳиялар ёки яштлар
22
.
Биринчиси Ясна (ибодат), Висперад / Виспарт (барча
коҳинлар) ва Видевдад / Вендидаддан (жинларни рад этувчилар қонунлари) иборат;
16
Romila Thapar, ‘The Rgveda: Encapsulating Social Change’, in The Making of History: Essays Presented to Irfan
Habib, ed. K.N. Panikar, TJ. Byres, and Utsa Patnaik, New Delhi, 2002, p. 18
17
J. Harmatta, ‘The Emergence of the Indo-Iranians: The Indo-Iranian Languages’, in History of Civilizations of
Central Asia, eds. A.H. Dani and V.M. Masson, Vol. I, UNESCO, Paris, 1992, p. 368.
18
J. Harmatta, ‘The Emergence of the Indo-Iranians: The Indo-Iranian Languages’, in
History of Civilizations of
Central Asia,
eds. A.H. Dani and V.M. Masson, Vol. I, UNESCO, Paris, 1992, p. 368.
19
David McAlpin, ‘Elamite and Dravidian: Further Evidence of Relationship’, Current Anthropology 16(1), 1975,
pp. 105-16. Ҳарматта, шунингдек, алоқани кўрсатувчи Дравид ва Тирахи (Дардик) тилларидаги
kutiray
(от) ва
arali
(эрнинг порлаши) сўзларига эътибор қаратади. J. Harmatta, ‘The Emergence of the Indo-Iranians: The Indo-
Iranian Languages’, in
History of Civilizations of Central Asia,
eds. A.H. Dani and V.M. Masson, Vol. I, UNESCO,
Paris, 1992, p. 375.
Бу назарияни танқид қилиш учун, қаран:
George Starostin, ‘On th
e Genetic Affiliation of the
Elamite Language’, 1998, pp. 1
-24,
20
H.K. Mirza,
‘Avesta,
Pahlavi and Persian Sources’, in
Indian Civilization: The First Phase Problems of a Sourcebook,
ed. S.C. Malik, IIAS, Simla, 1971, p. 285.
21
H.K. Mirza,
‘Avesta,
Pahlavi and Persian Sources’, in
Indian Civilization: The First Phase Problems of a Sourcebook,
ed. S.C. Malik, IIAS, Simla, 1971, p. 285.
22
Almut Hintze, ‘On the Ritual Significance of the
Yasna Haptaqhaiti,
in
Zoroastrian Rituals in Context,
ed. Michael
Stausberg, Leiden, 2004, p. 291.
185
иккинчисига Хорда (кичик) Авеста матнлари киради. Ясна етмиш иккита бобдан иборат
бўлиб, уларнинг ҳар бири сарлавҳада Ҳаити префикси билан кўрсатилган (зарур).
23
Ясна,
санскритча
яжна
сўзига ўхшаш, қурбонлик ёки эҳсон деган маънони англатувчи Ясна
корпуснинг энг муҳим литургик матни,
24
қадимги ҳинди-эронийлар динининг машҳур
тадқиқотчиси Мери Бойсга кўра
25
, ўн еттита Гата (Ясна 28-34, 43-53), динининг
"пайғамбари" ва коҳини бўлган Заратуштра
26
томонидан тузилган. Бу мадҳиялар
Заратуштранинг фалсафий ва маънавий тамойилларини ўз ичига олади ва ўлчов тизимини
очиб беради, яъни дастлабки Веда адабиётига ўхшайди.
27
Гарчи, ритмик литургик насрда
тузилган Ясна Ҳаптаҳаитити лирик мадҳиялардан фарқ қиласа-да, олимлар уларни энг
қадимги канонга жойлаштиришган.
28
Виспарад асосан фасллар билан боғлиқ маросимларда
ўқилган йигирма уч бобда тузилган композициялардан иборат, Видаэвадата коҳинлар
тоифаси учун одоб-ахлоқ меъёрлари мажмуаси ҳисобланади ва қонуний асосда қоидалар ва
қоидаларни белгилайди.
29
Яштлар муҳим тарихий манбадир, чунки у афсоналар ва тарихий
ривоятлар, шунингдек, мадҳиялар ва шеърлардан иборат.
30
Яштлар таркибининг бир қисми
сифатида кўриш мумкин бўлган Хорда Авеста - бу қуёш (хавар), ёруғлик (митра), ой (маҳ),
сув (ардви) ва олов (атар) каби турли худоларга бағишланган кундалик ибодатлар
тўпламидир.
31
Браҳмана
,
Араняка
,
Упанишад
ва
Сукта
каби тўртта Веда самҳитасидан иборат
Ригведа Веда адабиёти таркибига киради.
Ригведа Самҳита ҳар хил ҳажмдаги ўнта мандала
(сикл/мажмуа) га жойлаштирилган 1028 та сукта (мадҳия) дан иборат.
32
Иккинчисидан
23
Almut Hintze, ‘On the Ritual Significance of the
Yasna Haptaqhaitш,
in
Zoroastrian Rituals in Context,
ed. Michael
Stausberg, Leiden, 2004, p. 291-292.
24
H.K. Mirza,
‘Avesta,
Pahlavi and Persian Sources’, in
Indian Civilization: The First Phase Problems of a Sourcebook,
ed. S.C. Malik, IIAS, Simla, 1971, p. 286.
25
Mary Boyce,
Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices, London, 2001 (1979), p. 17.;
Almut Hintze, ‘On
the Ritual Significance of the
Yasna Haptaqhaitш,
in
Zoroastrian Rituals in Context,
ed. Michael Stausberg, Leiden,
2004, p. 292.
26
Mary Boyce, Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices, London, 2001 (1979), рp. 37-38.;
Michael
Stausberg,
Zoroastrian Rituals in Context,
Leiden, 2004,
pp. 7-8.
27
H.K. Mirza,
‘Avesta,
Pahlavi and Persian Sources’, in
Indian Civilization: The First Phase Problems of a Sourcebook,
ed. S.C. Malik, IIAS, Simla, 1971, p. 286.
28
Almut Hintze, ‘On the Ritual Significance of the Yasna Haptaqhaitш, in Zoroastrian Rituals in Context, ed. Michael
Stausberg, Leiden, 2004, p. 31-32.
29
H.K. Mirza,
‘Avesta,
Pahlavi and Persian Sources’, in
Indian Civilization: The First Phase Problems of a Sourcebook,
ed. S.C. Malik, IIAS, Simla, 1971, p. 286.
30
H.K. Mirza, ‘Avesta, Pahlavi and Persian Sources’, in Indian Civilization: The First Phase Problems of a
Sourcebook, ed. S.C. Malik, IIAS, Simla, 1971, p. 286.
31
H.K. Mirza, ‘Avesta, Pahlavi and Persian Sources’, in Indian Civilization: The First Phase Problems of a
Sourcebook, ed. S.C. Malik, IIAS, Simla, 1971, p. 286.
32
Jan Gonda, Vedic Literature (Samhitas and Brahmanas), Wiesbaden, 1975, pp. 8-9.
186
еттинчисигача бўлган мандалалар энг қадимийлари ҳисобланади; 1-мандаланинг иккинчи
қисми кейин қўшилган қўшимчалар бўлиши мумкин; 1-мандаланинг биринчи қисми 8-
мандалага яқин, у кейинчалик қўшилган кўринади; 9-мандала ҳам қадимий, ҳам янги
композицияларни ўз ичига олган; ва охирги қўшилгани 10-мандала эди.
33
Ҳар бир суктада
ҳар хил миқдордаги
ṛcа
лар (оятлар)дан иборат; Масалан, 1-мандала, 99-сукта фақат бир
қатор (мисра)дан, 9-мандала, 97-сукта, энг кўп 58-суктадан ташкил топган.
34
Юқорида
айтиб ўтилган олтита мандаладан ташкил топган Ригведанинг асоси оилавий китоб деб
номланади, чунки уларнинг ҳар бирида бир хил авлод вакиллари томонидан яратилган
мадҳиялар мавжуд.
Шундай қилиб, 2-мандала таркибида Гртсамадас, 3-мандалада
Висвамитрас, 4-мандалада Вамадевалар, 5-мандалада Атрис, 6-мандалада Бҳарадважалар
ва 7-мандалада Васисталар мадҳиялари мавжуд.
35
Матннинг тартибга солиниши ва
тизимлаштирилиши милоддан аввалги VI асрдан олдин содир бўлган деб ҳисобланади.
36
Умуман олганда, илгари мавжуд бўлган бешта рецессия бор: Сакалия, Баскала, Ашвалаяна,
Санкҳаян ва Мандукея, лекин фақат биринчи турғунлик сақланиб қолган.
37
Саяна муаллифи
бўлган 14-аср
bhāṣya
/шарҳи матнни тушунишда ҳали ҳам энг асосий манба бўлиб
қолмоқда.
38
Матнда ўзига хос худолар билан аниқланган беш хил сифат мавжуд: Индра
билан
тристуб
, Агни билан
гаятрл
, Сома билан
анустуб
, Митра ва Варуна билан
вираж
ва
жагатл
, улар ҳеч қандай худога (биринчи) иккитаси ва охиргиси энг кенг тарқалган).
39
Ригведада тасвирланган жамият-бу энеолит даврига хос, шаҳар бўлмаган, деҳқон-
чорводорлар жамияти бўлиб, унинг географияси Сапта Синдҳу ёки етти Ҳинд дарёсидан
суғориладиган ер: Афғонистоннинг шарқий қисми, ғарбий Панжоб (Покистон) ва шарқий
Панжоб (Ҳиндистон) билан чегараланган.
40
“Авеста”да, шунингдек, эчкилар, қўйлар,
туялар, эшаклар, отлар ва ҳўкизлар каби уй ҳайвонлари ҳам маълум бўлган бўлса-да,
қорамолчиликка асосланган чорвачиликка алоҳида эътибор қаратган чорвадор жамиятини
акс эттиради.
41
"Авеста" да тасвирланган деҳқон хўжалиги ва чорвачиликка асосланган
33
Jan Gonda, Vedic Literature (Samhitas and Brahmanas), Wiesbaden, 1975, pp. 9-13.
34
Jan Gonda, Vedic Literature (Samhitas and Brahmanas), Wiesbaden, 1975, p. 9.
35
Jan Gonda, Vedic Literature (Samhitas and Brahmanas), Wiesbaden, 1975, p. 9.
36
Jan Gonda, Vedic Literature (Samhitas and Brahmanas), Wiesbaden, 1975, p. 20.;
Jamison and Michael Witzel,
Vedic Hinduism, 1992, p. 6, available at
http://www.people.fas.harvard.edul~witzellvedica
37
Jan Gonda, Vedic Literature (Samhitas and Brahmanas), Wiesbaden, 1975, p. 16.
38
Jan Gonda, Vedic Literature (Samhitas and Brahmanas), Wiesbaden, 1975, p. 41.
39
Frits Staal, Discovering the Vedas: Origins, Mantras, Rituals, Insights, Delhi, 2008, p. 89.
40
Romila Thapar, ‘The Rgveda: Encapsulating Social Change’, in The Making of History: Essays Presented to Irfan
Habib, ed. K.N. Panikar, TJ. Byres, and Utsa Patnaik, New Delhi, 2002, p. 14.
41
J.J. Modi, ‘The Social Life of the Ancient Iranians, as Presented by the Avesta’, ABORI 5(2), 1923-24, p. 101.
187
аралаш иқтисодиётда чорвачилик алоҳида эҳтиром билан қайд этилган.
42
"Авеста" да
қорамоллар учун қўлланиган атама кейинчалик майда шохли чорваларларга нисбатан
ишлатилган, бу майда шохли чорвачилик аста -секин оммалашиб бораганини кўрсатади.
“"Ригведа" ва "Авеста" да, омочга қўшилган бир жуфт буқа билан ерга ишлов берилиши,
шунингдек, арпа, пичанбоб экинлар экилгани, уларни йиғиштирб олиш учун мис ўроқ, оҳак
тошдан қилинган келидан фойдаланилгани ва мол сўйиш учун мис болта ишлатилгани
ҳақида эслатиб ўтилган”.
43
"Дон" атамаси арпа (ҳинди-эроний
йао
; ҳинди-арий
йава
) билан
синоним эди, гарчи кейинчалик у бошқа тилли оилаларда бошқа дон навларига
қўлланилган.
44
Ханитра
(кетмон),
лангала
ва
сира
(шудгор),
датра
ва
сини
(ўроқ) каби
атамалар ва қўшчи (
кинаса
) ҳақида сўзлар мавжуд бўлса-да, улар кейинчалик шаклланган
китобларда учрайди ва катта эҳтимол билан эрамиздан аввалги II минг йилликнинг
охириларига оид ривожланган деҳқончилик хўжалиги амалиётини акс эттиради.
45
Баъзи
олимларнинг фикрича, ҳинди-арий тилли аҳоли яшайдиган ҳудудда етиштириладиган
гуруч ва пахта ҳақида ҳеч нарса айтилмаслиги тасодифан қолдирилган бўлиши мумкин.
46
Ҳар хил металл ва тошдан ясалган асбоблар ва буюмлар тилга олинган, аммо темирчи
(Авеста:
ҳути
; Ригведа:
кармара
) каби ҳунармандлар учун ҳинди-эронийча сўз йўқ.
47
Ригведа дурадгорлар (
таксан
), теричлар (
чармамна
), тўқувчилар (
вая
) ва кулоллар (
кулала
)
каби бошқа профессионал гуруҳлар ҳақида айтилган.
48
Қизиғи шундаки, "Авеста" ва
"Ригведада" тўқувчилик аёллар билан боғлиқ; "Авеста" да Йима одамларга тўқув
дастгоҳини берган деб ишонилади ва маъбуда Анаҳита тўқувчи аёлларнинг ҳомийси
бўлган.
49
"Ригведа" ва "Авеста" даги от аравасининг аҳамиятини инобатга олган ҳолда,
аравачалар ишлаб чиқарувчилари тез-тез тилга олинади.
50
Аслида, ҳинди-арий
42
Elena Kuz’mina, The Origin of the Indo-Aryans, ed. J.P. Mallory, Leiden, 2007, p. 158.
43
Elena Kuz’mina, The Origin of the Indo-Aryans, ed. J.P. Mallory, Leiden, 2007, p. 223.
44
Elena Kuz’mina, The Origin of the Indo-Aryans, ed. J.P. Mallory, Leiden, 2007, p. 223.
45
Vivekananda Jha, ‘Social Stratification in Ancient India: Some Reflections’, Social Scientist 19(3l4), 1991, p. 23.
46
Irfan Habib, ‘Introduction’, in A Shared Heritage: The Growth of Civilizations in India and Iran, ed. Irfan Habib,
Tulika, Delhi, 2002, pp. 7-8.
47
Elena Kuz’mina, The Origin of the Indo-Aryans, ed. J.P. Mallory, Leiden, 2007, p. 99.;
Ригведа ҳам
ҳунармандчиликнинг ихтисослигини ошкор этмаслиги ҳақида, қаранг: Vivekananda Jha, ‘Social Stratification
in Ancient India: Some Reflections’, Social Scientist 19(3l4), 1991, p. 23. Romila Thapar, ‘The Rgveda:
Encapsulating Social Change’, in The Making of History: Essays Presented to Irfan Habib, ed. K.N. Panikar, TJ.
Byres, and Utsa Patnaik, New Delhi, 2002, p. 14. Vivekananda Jha, ‘Social Stratification in Ancient India: Some
Reflections’, Social Scientist 19(3l4), 1991, p. 23. асарида эритишни ифодалаш учун алоҳида атама мавжуд.
48
Vivekananda Jha, ‘Social Stratification in Ancient India: Some Reflections’, Social Scientist 19(3l4), 1991, pр. 23-
24.
49
Elena Kuz’mina, The Origin of the Indo-Aryans, ed. J.P. Mallory, Leiden, 2007, p. 102.
50
Авестода аравалар ҳақида маълумот олиш учун қаранг:
Elena Kuz’mina, The Origin of the Indo-Aryans, ed.
J.P. Mallory, Leiden, 2007, p. 160.
Ригведа маълумотномалари учун қаранг: Romila Thapar, ‘The Rgveda:
Encapsulating Social Change’, in The Making of History: Essays Presented to Irfan Habib, ed. K.N. Panikar, TJ.
188
халқларининг ҳаракати от ва арава асосида аниқланган, бу арава қадимги эрон ва ҳинд-
арийларга хос бўлган
ратҳа
сўзидир.
51
Қадимги эронча "
ратҳаештар
" (жанг аравачиси)
ёки аравада турган жангчи учун ишлатилган "
нар
" сўзининг жой алмашиши унинг
аҳамиятидан далолат беради.
52
"Авеста" Вендидадида арийлар юрти - ватани ҳақида гапиради: "Мен, Аҳура Мазда
яратган яхши ерлар ва мамлакатларнинг биринчиси, Вангуҳи Даитядаги Айрана
Ваежадир".
53
Ҳинди-арийлар минтақадан ажралиб чиққандан кейин юзага келган
ишончсизлик ва келишмовчиликлар натижасида Авестада ватанни афсонага айлантириш
эҳтимоли бор.
54
Ригведада бундай ватан соғинчини ифодаловчи мадҳиялар кузатилмаса-да,
лекин
арйа
ва
даса
атамалари маҳаллий аҳолига нисбатан кўчманчиларнинг маданий
идентификаторлари сифатида ишлатилади.
55
Авестада, шунингдек, халқлар (ҳудудлари) ни
ифодаловчи
арйа
ва
даҳа
(даҳанинг шаклдоши, "с" ўрнига "ҳ" билан) ҳақида ҳам гапиради.
56
Byres, and Utsa Patnaik, New Delhi, 2002, p. 16. Irfan Habib, A Shared Heritage: The Growth of Civilizations in
India and Iran, Delhi, 2002, pp. 23-57.
51
Elena Kuz’mina, The Origin of the Indo-Aryans, ed. J.P. Mallory, Leiden, 2007, p. 443.
52
Mary Boyce, Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices, London, 2001 (1979), р. 3.
53
Авеста 3-б. Мунозара учун қаранг: William W. Malandra, An Introduction to Ancient Iranian Religion: Readings
from the Avesta and Achemenid Inscriptions, Minneapolis, MN, 1983, p. 186.;
Romila Thapar, ‘The Rgveda:
Encapsulating Social Change’, in The Making of History: Essays Presented to Irfan Habib, ed. K.N. Panikar, TJ.
Byres, and Utsa Patnaik, New Delhi, 2002, p. 19.
54
Romila Thapar, ‘The Rgveda: Encapsulating Social Change’, in The Making of History: Essays Presented to Irfan
Habib, ed. K.N. Panikar, TJ. Byres, and Utsa Patnaik, New Delhi, 2002, p. 19.
55
Romila Thapar, ‘The Rgveda: Encapsulating Social Change’, in The Making of History: Essays Presented to Irfan
Habib, ed. K.N. Panikar, TJ. Byres, and Utsa Patnaik, New Delhi, 2002, p. 17.; Шунингдек, қаранг: Vivekananda
Jha, ‘Social Stratification in Ancient India: Some Reflections’, Social Scientist 19(3l4), 1991, pр. 24-25.
Thomas R.
Trautmann, ‘Constructing the Racial Theory of Indian Civilization’, in The Aryan Debate, ed. Trautmann Delhi, 2009
(2005), pp. 101-04;
Irfan Habib, A Shared Heritage: The Growth of Civilizations in India and Iran, Delhi, 2002, pp.
15-17.
56
Elena Kuz’mina, The Origin of the Indo-Aryans, ed. J.P. Mallory, Leiden, 2007, p. 450.
Бу эрда такрорланадики,
аря атамаси ягона ўзига хосликни англатмаган. Шу асар, 382-б., Маландра бунга қўшимча қилиб, у дастлаб
қабилалар гуруҳига тегишли бўлган, лекин аста -секин маълум қабилалар / ҳудудларни билдирганини
таъкидлайди:
William W. Malandra, An Introduction to Ancient Iranian Religion: Readings from the Avesta and
Achemenid Inscriptions, Minneapolis, MN, 1983, p. 7.
