ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
830
RIVOJLANAYOTGAN MUNOSABATLAR: OʻZBEKISTON VA OZARBAYJON
OʻRTASIDAGI ALOQALARNING TARIXI VA HOZIRGI HOLATI
Donoboyev Bobur Rustam o’g’li
Ingliz tili fani o’qituvchisi, Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti Xalqaro
munosabatlar fakultetining Amaliy siyosatshunoslik yo’nalishi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.12192035
Annotatsiya. Ushbu maqola O‘zbekiston va Ozarbayjon o‘rtasidagi tarixiy va zamonaviy
munosabatlarni o‘rgangan holda, ularning umumiy ildizlari, hamkorlikning qizg’in davrlari
hamda ikki tomonlama aloqalarining hozirgi holatini ko‘rib chiqadi. Ularning munosabatlariga
ta’sir etuvchi omillar, jumladan, geosiyosiy mulohazalar, iqtisodiy manfaatlar va madaniy
aloqalarni o‘rganadi.
Kalit so’zlar: Buyuk Ipak yo’li, Mustaqil Davlatlar Hamdo'stligi (MDH), Markaziy Osiyo,
Kavkaz, Tog'li Qorabog' mojarosi, savdo, sarmoya, qo'shma korxonalar, energiya, transport,
qishloq xo'jaligi, Turkiy davlatlar tashkiloti, Madaniy almashinuv, ikki tomonlama munosabatlar,
diplomatik tashriflar, shartnomalar, infratuzilma loyihalari.
DEVELOPING RELATIONS: HISTORY AND CURRENT STATE OF RELATIONS
BETWEEN UZBEKISTAN AND AZERBAIJAN
Abstract. This article examines the historical and contemporary relations between
Uzbekistan and Azerbaijan, examining their common roots, intense periods of cooperation, and
the current state of bilateral relations. It explores the factors influencing their relationship,
including geopolitical considerations, economic interests, and cultural ties.
Key words: Great Silk Road, Commonwealth of Independent States (CIS), Central Asia,
Caucasus, Nagorno-Karabakh conflict, trade, investment, joint ventures, energy, transport,
agriculture, Organization of Turkic States, Cultural exchange, bilateral relations, diplomatic
visits, contracts, infrastructure projects.
РАЗВИВАЮЩИЕСЯ ОТНОШЕНИЯ: ИСТОРИЯ И СОВРЕМЕННОЕ СОСТОЯНИЕ
ОТНОШЕНИЙ МЕЖДУ УЗБЕКИСТАНОМ И АЗЕРБАЙДЖАНОМ
Аннотация. В данной статье рассматриваются исторические и современные
отношения между Узбекистаном и Азербайджаном, рассматриваются их общие корни,
интенсивные периоды сотрудничества, а также современное состояние двусторонних
отношений. В нем исследуются факторы, влияющие на их отношения, включая
геополитические соображения, экономические интересы и культурные связи.
Ключевые слова. Великий шелковый путь, Содружество Независимых Государств
(СНГ), Центральная Азия, Кавказ, Нагорно-Карабахский конфликт, торговля, инвестиции,
совместные предприятия, энергетика, транспорт, сельское хозяйство, Организация
тюркских государств, Культурный обмен, двусторонние отношения, дипломатические
визиты, контракты, инфраструктурные проекты.
Markaziy Osiyo va Kavkazda strategik jihatdan qulay oʻrin egallagan Oʻzbekiston va
Ozarbayjon oʻrtasida Buyuk Ipak yoʻlidan boshlangan boy tarixiy meros va madaniy qarindoshlik
mavjud. Geografik jihatdan bir-biridan farqli boʻlsa-da, ularning taqdirlari koʻpincha Sovet Ittifoqi
davridagi tajribalari va mustaqillik sari qilgan keyingi sayohatlari orqali oʻzaro bogʻlangan.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
831
Ularning ikki tomonlama munosabatlarining tabiati hamkorlik davrlari, ba’zida esa keskinlashuv
jarayonlari bilan ajralib turdi va vaqt o'tishi bilan rivojlanib bordi. Tarixiy kontekstni tushunish
ularning munosabatlarining hozirgi holatini va uning kelajak uchun salohiyatini baholash uchun
juda muhimdir.
Birgalikdagi tarixiy va madaniy aloqalar.
Ikki o'lka o'rtasidagi munosabatlarning tarixi asrlarga borib taqaladi. O'zbek va Ozarbayjon
xalqlarini yaqin milliy urf-odat va an'analar, umumiy til guruhi, madaniyat va din birlashtirib
turadi. Uzoq yillar davomida har ikki davlat SSSR ittifoqdosh respublikalari edi. O'tgan asrning
30-yillarida ommaviy qatag'onlar davrida o'n minglab ozarbayjonlar o'zbek zaminidan panoh
topdilar. Bugungi kunda O'zbekistonda 40 mingdan ortiq Ozarbayjonliklar hayotning ijtimoiy,
iqtisodiy va boshqa sohalarida faol ishtirok etmoqda. Ozarbayjonlar 1966 yil aprelidagi halokatli
zilziladan keyin Toshkentni qayta qurishda faol ishtirok etdilar. Ikki tomonlama siyosiy
munosabatlar-Ozarbayjon va O'zbekiston o'rtasida diplomatiya munosabatlari 1995-yil 2-oktabrda
o'rnatilgan. 1996-yil o'rtalarida Ozarbayjon Respublikasining O'zbekiston Respublikasidagi
elchixonasi, 1998-yil may oyida esa O'zbekiston Respublikaning Ozarbayjon Respublikasidagi
elchixonasi o’z faoliyatini boshladi.
Ikki tomonlama munosabatlarni rivojlantirishda, ayniqsa, davlat rahbarlarining tashriflari
muhim ahamiyatga ega. Shu o'rinda O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning 1996
yil 26-27 may kunlari Ozarbayjonga qilgan birinchi rasmiy tashrifini alohida ta'kidlash lozim.
O'zaro hamfikrlik va do'stlik muhitida o'tgan tashrif chog'ida ikki mamlakat o'rtasida 19 ta
bitimdan iborat maxsus hujjatlar to'plami, jumladan, "Ozarbayjon Respublikasi va O'zbekiston
Respublikasi o'rtasidagi Do'stlik va hamkorlik shartnomasi" imzolandi. Tashrif davomida
O'zbekiston Prezidenti Islom Karimov Boku Davlat Universitetidan faxriy doktori diplomi bilan
taqdirlandi.
1996-yil 21-22-oktabr kunlari Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Turkiy tilli davlatlar
rahbarlarining IV forumida va atoqli davlat arbobi Amir Temur tavalludining 660 yilligiga
bag'ishlangan yubiley marsimida ishtirok etish uchun Toshkentga tashrif buyurdi. Tashrif chog'ida
Haydar Aliyev davlat rahbarlari forumida so'zga chiqdi. Turkiyzabon davlatlar rahbarlarining
muntazam uchrashuvlari bu davlatlar o'rtasidagi hamkorlikni rivojlantirish, madaniy-ma'naviy
aloqalarni kengaytirish, ularning mustaqilligini mustahkamlashga xizmat qilishini ta'kidladi.
1
Bundan ko’rinib turibdiki, munosabatlar juda uzoq tarixga borib taqalgan.
Postsovet davri: muammolar va imkoniyatlar. Sovet Ittifoqi parchalanganidan so'ng
O'zbekiston ham, Ozarbayjon ham mustaqil traektoriyaga kirishdi. Ularning davlat qurish
yoʻlidagi yoʻllari turlicha boʻlsa-da, Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi (MDH) doirasida yaqin
hamkorlikni rivojlantirishga intildi. Bu dastlabki davr diplomatik munosabatlarning oʻrnatilishi,
savdo-iqtisodiy hamkorlik toʻgʻrisidagi bitimlar, madaniy almashinuv dasturlari bilan
xarakterlanadi.
Geosiyosiy mulohazalar va mintaqaviy keskinliklar. O‘zbekiston va Ozarbayjon
munosabatlariga geosiyosiy omillar sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Ularning Rossiya, Turkiya va Eronga
yaqinligi ularning tashqi siyosatidagi ustuvorliklarini belgilab berdi, bu esa ko‘pincha mintaqaviy
1
https://azculture.uz/uz/bizning-dostlik.php?link=iki-kardas-olke
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
832
xavfsizlik va energetika sohasidagi hamkorlik bo‘yicha turli qarashlarga olib keldi. Armaniston va
Ozarbayjon oʻrtasida Togʻli Qorabogʻda davom etayotgan mojaro va Oʻzbekistonning Markaziy
Osiyodagi mintaqaviy barqarorlikdan xavotirlanishi ularning munosabatlarini yanada
murakkablashtirdi.
Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot. O‘zbekiston va Ozarbayjon geosiyosiy
murakkabliklarga qaramay, iqtisodiy aloqalarni mustahkamlashga intildi. Bu turli sohalarda,
jumladan, energetika, transport va qishloq xo‘jaligida qo‘shma korxonalarning rivojlanishida
yaqqol namoyon bo‘ldi. Ikki davlat Turkiy Davlatlar Tashkiloti kabi mintaqaviy iqtisodiy
tashkilotlarda ham faol ishtirok etib, savdo va sarmoyaviy imkoniyatlarni ilgari surmoqda.
Qolaversa, global inqiroz natijasida jahon iqtisodiyotini chulg'ab olgan salbiy tendentsiyalar va
jarayonlar fonida O'zbekiston va Ozarbayjon iqtisodiyoti ijobiy ko'rsatkichlar bilan ajralib turadi.
Bu esa, o'z navbatida, har ikki mamlakat tanlagan rivojlanish modellarining hayotiyligi va
samaradorligini tasdiqlaydi. Bu modellar yangi, ijtimoiy yo'naltirilgan iqtisodiyotni shakllantirish
tamoyillarini aks ettiradi.
Madaniy almashinuv va odamlar o'rtasidagi aloqalar. Madaniy-ma’rifiy almashinuvlar
xalqlar o‘rtasidagi aloqalarni mustahkamlash va madaniy diplomatiyani rivojlantirishda hal
qiluvchi rol o‘ynaydi. O‘zbekiston va Ozarbayjon bu sohalarda uzoq yillik hamkorlik tarixiga ega.
O‘zbekistonda hozirda 40 mingga yaqin ozarbayjonlar yashaydi. 2003-yilda davlatimizda
Ozarbayjon madaniyat markazlari uyushmasi tuzildi. 2004-yilda esa Toshkentda Nizomiy
Ganjaviy haykali, 2010-yilda Ozarbayjon elchixonasi huzuridagi Haydar Aliyev nomidagi
Ozarbayjon madaniyat markazining yangi binosi foydalanishga topshirildi. 2008-yilda Bokuda
Alisher Navoiy haykali ochildi. 2022-yilda Toshkentda Ozarbayjon milliy rahbarining barelyefi
o’rnatildi va 2023-yilning aprel-may oylarida yurtimizda Haydar Aliyev tavalludining 100
yilligiga bag‘ishlangan qator tadbirlar tashkil etildi. Bularning barchasi ikki davlat o’rtasidagi
madaniy aloqalarning bir-biriga naqadar chambarchas bog’langanligini ko’rsatadi.
Ikki tomonlama aloqalarning hozirgi holati. So‘nggi yillarda O‘zbekiston va Ozarbayjon
o‘rtasidagi ikki tomonlama munosabatlarni chuqurlashtirishga e’tibor qaratilmoqda. Bu
mintaqaviy barqarorlik, iqtisodiy farovonlik va madaniy almashinuvga bo'lgan umumiy intilishdan
kelib chiqadi. Ikki davlat o‘rtasida yuqori darajadagi diplomatik tashriflar faol amalga oshirildi,
turli sohalarda hamkorlik to‘g‘risida shartnomalar imzolandi, qo‘shma infratuzilma loyihalari
o‘rganildi. Jumladan, 1991 yildan to hozirgi kungacha oliy darajadagi 16 ta oʻzaro tashrif –
Ozarbayjon va Oʻzbekistonga 8 tadan tashrif amalga oshirildi. Shu o'rinda O'zbekiston
Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning 1996 yil 26-27 may kunlari Ozarbayjonga qilgan
birinchi rasmiy tashrifini alohida ta'kidlash lozim. O'zaro hamfikrlik va do'stlik muhitida o'tgan
tashrif chog'ida ikki mamlakat o'rtasida 19 ta bitimdan iborat maxsus hujjatlar to'plami, jumladan,
"Ozarbayjon Respublikasi va O'zbekiston Respublikasi o'rtasidagi Do'stlik va hamkorlik
shartnomasi" imzolandi. Tashrif davomida O'zbekiston Prezidenti Islom Karimov Boku Davlat
Universitetidan faxriy doktori diplomi bilan taqdirlandi.
2022-yil 21-22-iyun kunlari Ozarbayjon Prezidenti I.Aliyevning O‘zbekistonga davlat
tashrifi bo‘lib o‘tdi. Natijada sanoat, transport, qishloq xo‘jaligi, energetika, ilm-fan va
innovatsiyalar, turizm va boshqa sohalarda amaliy hamkorlikni chuqurlashtirishga qaratilgan 19
ta ikki tomonlama hujjat imzolandi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
833
2024-yil 7-fevralda bo‘lib o‘tgan Ozarbayjon Prezidenti saylovida O‘zbekistonning 15
nafar vakili xalqaro kuzatuvchi sifatida ishtirok etdi.
Xulosa o’rnida aytish mumkinki, Oʻzbekiston va Ozarbayjon oʻrtasidagi tarixiy va
zamonaviy munosabatlar umumiy meros, geosiyosiy manfaatlar va iqtisodiy imkoniyatlarning
murakkab oʻzaro taʼsiri bilan ajralib turadi. Qiyinchiliklar saqlanib qolayotgan bo'lsa-da, ikki
davlat to'siqlarni yengib o'tish va yanada mustahkam va o'zaro manfaatli hamkorlikni yo'lga
qo'yishga tayyorligini namoyish etdi. Ularning kelajakdagi munosabatlari, ehtimol, iqtisodiy
rivojlanish va madaniy almashinuv uchun umumiy salohiyatdan foydalangan holda mintaqaviy
murakkabliklarni boshqarish qobiliyatiga qarab shakllantirilishi mumkin.
REFERENCES
1.
“Oʻzbekiston-Ozarbayjon munosabatlari: tarixiy istiqbol”, F. K. Ismoilov, Markaziy Osiyo
tadqiqotlari jurnali (2018).
2.
"Kavkaz va Markaziy Osiyo: qiyosiy nuqtai nazar", Aleksandr Mikaberidze, Routledge
(2015).
3.
"Markaziy Osiyo siyosiy iqtisodi: mintaqani qayta ko'rib chiqish", Marta Brill Olkott,
Xalqaro tinchlik uchun Karnegi jamg'armasi (2005).
4.
“Turk dunyosi: Mintaqaviy hamkorlik va taraqqiyot”, Axmet Aydin, Routledge (2018).
5.
https://azculture.uz/uz/bizning-dostlik.php?link=iki-kardas-olke
