30-AVGUST, 2024-YIL
23
СПОРТЧИЛАР ОВҚАТЛАНИШ РАЦИОНИНИ ТУЗИШДАГИ АСОСИЙ
ТАЛАБЛАР
Турдиалиев Ш.Ҳ.
Усмоналиева Н.Ш.
Республика спорт тиббиёти илмий-амалий маркази, Ўзбекистон.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13251054
Аннотация.
Спортчилар овқатланиш рациони тўғри тузилиши организмда
метоболизм жараёнини жадал боришида ва жисмоний фаоллик жараёнида организм учун
етарлича энергия ажралиб чиқишида муҳим аҳамият касб етади. Овқатланиш вақтида
организм етарлича минералларга тўйинииши керак. Оқсил, ёғ ва ўглеводлар нисбати
кўрсатилган нормаларга ега бўлиши муҳим аҳамият касб етади. Бундан ташқари
организмда сувни ҳам ўз ўрни бўлиб, етарлича сув истеьмол қилиш спортчилар соғлигини
сақлаш учун улар олдига қўйилган муҳим вазифалардан бири ҳисобланади.
Калит сўзлари:
Метобологроф, оқсиллар нисбати, ёглар нисбати, углеводлар
нисбати, иш қобилиятини ошириш, жисмоний юкламага адаптация, спортчиларнинг
кунлик рациони, тана вазни индекси, сув, витамин Д, сут ва сут маҳсулотлари.
MAIN REQUIREMENTS IN COMPOSING THE DIET FOR ATHLETES
Abstract.
The correct structure of the diet of athletes is important for the acceleration of
the metabolic process in the div and the release of sufficient energy for the div during physical
activity. During meals, the div should be satiated with enough minerals. It is important that the
ratio of protein, fat and carbohydrates has the indicated norms. In addition, water has its place in
the div, and consuming enough water is one of the important tasks for athletes to maintain their
health.
Key words:
Metabolograph, ratio of proteins, ratio of fats, ratio of carbohydrates,
increasing work capacity, adaptation to physical load, daily diet of athletes, div weight index,
water, vitamin D, milk and milk products.
ОСНОВНЫЕ ТРЕБОВАНИЯ ПРИ СОСТАВЛЕНИИ ПИТАНИЯ СПОРТСМЕНОВ
Аннотация.
Правильная структура питания спортсменов важна для ускорения
обменных процессов в организме и выделения достаточного количества энергии для
организма при физической нагрузке. Во время еды организм должен насыщаться
достаточным количеством минералов. Важно, чтобы соотношение белков, жиров и
углеводов соответствовало указанным нормам. Кроме того, вода имеет свое место в
30-AVGUST, 2024-YIL
24
организме, и употребление достаточного количества воды является одной из важных
задач спортсменов по поддержанию своего здоровья.
Ключевые слова:
Метаболограф, соотношение белков, соотношение жиров,
соотношение углеводов, повышение работоспособности, адаптация к физическим
нагрузкам, суточный рацион спортсменов, индекс массы тела, вода, витамин D, молоко и
молочные продукты.
КИРИШ:
Спортчилар организми учун етарли миқдорда энергия ажралиб чиқиши
учун истеъмол қилаётган маҳсулотлари жуда муҳим аҳамият касб етади. Спортчиларнинг
рационида гўшт ва сут маҳсулотларидан тортиб, балиқ ва балиқ маҳсулотлари, сабзавотлар
ва кўкатлардан тортиб турли ҳил меваларгача бўлиши спортчилар организми учун зарур
бўлган энергия беришда ва спорт мусабоқаларида яхши натижаларни қўлга киритишида
жуда ҳам муҳим аҳамият касб етади. Чунки айрим спорт турларида, мисол учун енгил
атлетика, велоспорт, қисқа масофада югуриш ва бокс спорт турларида организм учун қисқа
вакт ичида катта энергия ажралиб чиқади ва бу энергия ўша организмда бажарилган иш
учун сарфланади.
МАҚСАД:
Бу илмий ишимиздан асосий мақсад, спортчилар организми учун зарур
бўлган овқат моддаларини қай даражада организм учун зарур еканлигини ёритиб бериш ва
асосий алмашинув ҳолатида ўзида оқсил, углевод ва ёглар тутувчи маҳсулотларни
спортчилар организмидаги асосий вазифаларини ёритиб бериш назарда тутилган.
МАТЕРИАЛЛАР ВА УСУЛЛАР:
Енг биринчи навбатда организмдан сарфланиб
энергия ҳосил қиладиган бирикмалар бу
- Углеводлар
ҳисобланади. Биз биламизки, 1 гр
углевод парчаланиши натижасида 9.3 ккал энергия ажралиб чиқади. Шунинг учун
спортчиларга машғулотлардан олдин озгина углеводга бой маҳсулотлардан истеъмол
килиш машғулот давомида тез толиқиб қолмасликка имкон беради. Ҳар бир спортчи учун
машғулот олдидан 7-10 гр углевод истеъмол қилиш, машғулотдан кейин жигар
гликогенларини тез ўзини тиклаб олиш учун яхши шароит яратиб беради. Бундан ташқари
спортчиларнинг овқатланиш рационида витаминларга бўлган талабни ҳам инобатга
олишимиз керак бўлади. Сут ва сут маҳсулотлари, қаттиқ маҳсулотлари ҳам спортчилар
кунлик рационида хам етарли даражада бўлиши керак бўлади. Бу маҳсулотларга мисол
қилиб творог, қаттиқ, сут, пишлоқ каби маҳсулотларимизни киритишимиз мумкин.
Сабзавотлар ва ҳўл мевалар нафақат спортчилар организми учун, балки барча учун ҳам
зарур бўлган минерал ва витаминлар манбаи ҳисобланади. Организмни витамин ва
30-AVGUST, 2024-YIL
25
минералларга бўлган талабини қондириш еса ҳар бир спортчи учун мухим бўлган вазифа
ҳисобланади. Бундан ташқари барча учун, шу жумладан спортчилар учун ҳам муҳим
бўлган асосий алмашинув ҳолатига ҳам эътибор беришимиз керак бўлади. Асосий
алмашинув катталиги жинсга, ёшга, бўй узунлиги ва тана вазнига боғлиқ. Ўртача ёшда бўй
узунлиги ва вазнга ега бўлган спортчиларнинг асосий алмашинув катталиги 1 кг вазнга 1
соатда 1 ккал га тенг. Аёл спортчиларда бу кўрсаткич еркак спортчиларга қараганда 10 %
камлигини кўришимиз мумкин. Организмда моддалар алмашинувини аниқлаш ва тинч
ҳолатда организм сарф қилаётган
оқсил, ёг ва углеводлар
нисбатини аниқлаш учун
метоболофрафия усули яхши самара беради. Биоемпиданс аппарати еса организмда умумий
тана массасини канчасини сув, мускул ва ёглар ташкил етишини кўрсатадиган самарали
текширув қурилмаларидан бири ҳисобланади.
ҲУЛОСА
: Умумий қилиб айтадиган бўлсак, спортчилар организмида зарур бўлган
витамин ва минералларга бўлган талабни қондириш учун кунлик овқатланиш рациони
етарли даражада шу маҳсулотларга бўлган талабни қондириши керак бўлади. Нафақат
оқсил, ёг ва углеводлар бўлган талабни қондириш, балки организм учун жуда ҳам зарур
бўлган минерал модда яни-
Сувга
бўлган талабни ҳам қондириш юқори натижаларга
еришишида ва организм саломатлигини сақлашда муҳим аҳамият касб етади.
REFERENCES
1.
Дмитриев А.В., Гунина Л.М. “Спортивная нутрициология”//учеб.-метод. пособие/
АВ Дмитриев.-М.: Cпорт. -2020
2.
Иорданская, Ф.А. Нарушения показателей «срочной» адаптации в процессе
напряженной тренировочной работы высококвалифицированных спортсменов и
средства их профилактики / Ф.А. Иорданская // Вестник спортивной науки. – 2018.
– № 3. – С. 35–40.
3.
Калинкин, Л.А. Окислительный стресс при занятиях физической культурой: методы
диагностики и коррекции антиоксидантного статуса /Л.А. Калинкин, Е.А. Стаценко,
А.Г. Пономарева и др. // Вестник спортивной науки. – 2014. – № 1. – С. 31–35.
4.
Солодков А.С. Физическая работоспособность спортсменов и общие принципы её
коррекции (часть 1) // Ученые записки университета Лесгафта. - 2014. - №3(109). –
С. 148-158.
30-AVGUST, 2024-YIL
26
5.
Солодков А.С. Физическая работоспособность спортсменов и общие принципы её
коррекции (часть 2) // Ученые записки университета Лесгафта. - 2014. - №4(110). –
С. 151-158.
6.
Barnett S, Costill DL, Vukovich MD, Cole KJ, Goodpaster BH, Trappe SW, Fink WJ.
Effects of l -carnitine supplementation on muscle and blood carnitine levels and lactate
accumulation during high-intensity sprint cycling. Intl. J. Sports Nutr. 1994; 4: 280–288.
doi: 10.1123/ijsn.4.3.280. [ PubMed ] [ CrossRef ] [Google Scholar]
7.
Broad EM, Maughan RJ, Galloway SD. Exercise modality and altered substrate availability
of cardiovascular and metabolic exercise following oral carnitine supplementation in
athletes.
Intl.
J.
Sports
Nutr.
Exercise
Metab.
2011;
21:
385–397.
doi:10.1123/ijsnem.21.5.385. [ PubMed ] [ CrossRef ] [ Google Scholar ]
