ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
114
QARAQALPAQ FOLKORÍNDA ÍRÍMLARDÍŃ LEKSIKA-TEMATIKALÍQ
TOPARLARÍ
Sagatdinova Aynur Uzaqbergen qızı
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti Filologiya hám tillerdi oqıtıw
(Qaraqalpaq tili) tálim baǵdarı studenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13357993
Annotaciya.
Bul maqalada qaraqalpaq folkolorındaǵı ırımlardıń leksika-tematikalıq
toparlarındaǵı ózgesheliklerin úyreniw qaraqalpaq ırımları mısalında sóz etildi.
Tayanısh sózler:
ornitonim, terminologiya, termin, diniy atamalar, tuwısqanlıq qarım-
qatnas atamalar, qus hám haywanatlar ataması.
LEXICO-THEMATIC GROUPS OF SUPERSTITIONS IN KARAKALPAK FOLKLORE
Abstract.
In this article, differences in the lexical-thematic collection of legends in
Karakalpak folklore are discussed on the example of Karakalpak legends.
Key words:
ornithonyms, terminology,
terms,
religious
names, kinship names, bird and
animal names.
ЛЕКСИКО-ТЕМАТИЧЕСКИЕ ГРУППЫ СУЕВЕРИЙ В КАРАКАЛПАКСКОМ
ФОЛЬКЛОРЕ
Аннотации.
В данной статье на примере каракалпакских легенд рассматриваются
различия в лексико-тематическом подборе легенд в каракалпакском фольклоре.
Ключевые слова:
орнитонимы,
терминология, термины, религиозные названия,
родственные названия, названия птиц и животных.
Qaraqalpaq xalıq awızeki dóretpeleriniń biri bolǵan ırımlardıń tilinde derlik barlıq
tarawlarǵa baylanıslı sózlerdi ushıratamız, sonıń menen birge dinge baylanıslı sózler jiyi
qollanılǵan. Dinge baylanıslı sózlerdiń kópshiligi islam dini Orta Aziyaǵa kirip keliwi menen
turmısımızda qollanıla basladı.
Arablardıń Orta Aziyaǵa húkiminiń dáslepki dáwiri VII ásirdiń ortasına tuwra keledi.
Arablar kelgen dáwirde jergilikli dinler menen gúres júrgizgen. Sol waqıtları jergilikli
xalıqtıń birazları idolǵa sıyınǵan. Islam dini jergilikli xalıq arasına tez sińisip ketken.
Sonday-aq, islam dini tásirinde qaraqalpaq xalıq arasında bir neshe ırımlar da dóregen.
Mısalı:
Shashtı
juma
kúni aldırsa, záleli kem boladı. Sol kúni ólilerdiń bayramı emish. Sonlıqtan
pınkir-múńkirlerdiń sawal alıwǵa qolı tiymeydi eken.
Piyshembi
kúni “óliniń árwaǵı kir suw iship qoyadı” dep kir juwılmaydı.
Keltrilgen mısallardaǵı hápte atları islam dininde áhimiyetli dep keltirilip, hár bir kúnniń
ózine qasiyeti bar bolıp esapalanadı.
Súwretke túse beriw, janlı zatlardıń súwretleri salıwǵa
sháriyat
jol bermeydi. Sebebi, o
dúnyada salǵan súwretińe jan beriw talap etiledi.
Oraza
tutpaǵanlar
oraza
tutqan adamlarǵa hadal xızmet islese, oraza tutqannıń sawabı
menen barabar sawap aladı.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
115
Jańa ay hám birinshi kórgende bala-shaǵa menen birge tájim etip: “
Qudayım
, jańa ay, jańa
jıllarǵa bala-shaǵam menen aman-saw, oynap-kúlip, ırısqı-nesiybemiz benen jetkere
bergeyseń!” dep jaqsı tilek tilense, aydıń sawabı alınadı.
Haytlıq
kúnleri úsh kúnge shekem ıdıslar suwǵa toltırılıp qoyıladı.
Ziyaratqa
azanda erte barıladı.
Namaz
tek qublaǵa qarap oqıladı.
Bul mısallarda dinge baylanıslı juma, piyshembi, sháriyat, oraza, haytlıq, ziyarat hám
namaz sıyaqlı taǵı da basqa sózlerdi ushıratıwımızǵa boladı. Olardıń qollanılıw ózgesheligi sonda,
olar ádep-ikramlılıq, tárbiyalıq qádelerin óz ishine aladı.
Bunnan tısqarı ırımlarda pirlerge sıyınǵan, olar da qanday da bir iláhiy kúsh bar dep
esaplaǵan, yaǵnıy ertede adamlar balıqshınıń piri –
Márdan ata
, jılqınıń piri –
Jılqıshı ata
dep
esaplaǵan hám balıqshılar Márdan ataǵa sıyınǵanı sıyaqlı adamlar ózleriniń pirlerine basqa da
pirlerine sıyınǵan. Mısalı: Hár jınıstıń óz piri bar bolıp, er adamlar “Ya, pirim Shahimardan!” dep
sıyınsa, hayal-qızlar “Ya, pirim Biypatpa!” dep tilge alǵan. Jáne de, sawda-satıq penen
shuǵıllanıwshılar bazardıń piri –
Bahawatdin ataǵa
, temirshiler, ustalar temirdiń piri –
Dawıt
ataǵa
, shıǵır tartıwshılar –
Láylej babaǵa
, keme aydawshılar suwdıń piri –
Sulaymanǵa
, balıq
awlawshılar balıqshınıń piri –
Márdan ataǵa
, padashılar sıyırdıń piri -
Zángibabaǵa
,
qoyshımanlar qoydıń piri -
Sholpan ataǵa
, jırawlar qobızdıń piri –
Burıq
hám
Qorqıt ataǵa
,
baqsılar –
Qambar ata
menen
Ashıq Aydın
pirge sıyınadı. Sıyınıp baslaǵan is bárqulla sátli boladı
dep isengen.
Qaraqalpaq folklorında ırım hám aytımlardıń tilinde diniy túsiniklerge baylanıslı quday,
oraza, hayt, sháriyat, qaza,namaz jay, shaytan taǵı basqa diniy sózler ushırasadı hám olar
ózleriniń tiykarǵı mánisinde qollanılǵan.
Quslar hám haywanatlar dúnyasına baylanıslı sózler.
Qaraqalpaq ırımlarınıń sózlik
quramında qaraqalpaq xalqınıń uzaq ásirler dawamında ekonomikalıq turmısınıń baslı
tarawlarınıń biri quslar hám haywanatlar dúnyasına baylanıslı bolǵan sózler kóplep
jumsalǵan.
Tarıyıxtan belgili bolǵanınday qaraqalpaq xalqı burınnan sharwashılıq, balıqshılıq,
ańshılıq, diyxanshılıq kásipleri menen shuǵıllanıp kelmekte.
Quslar eski dáwirlerden qaraqalpaq xalqınıń kúndelikli hám mádeniy turmısınıń eń
ahimiyetli elementlerinen biri bolǵan hám házirgi kúnde de solay. Xalqımız erte dáwirlerden
baslap-aq olardı qolǵa úyretip, ósiriw menen birge arnawlı úyretilgen ań awlawshı quslardıń
járdeminde hár qıylı haywanlardı, solardıń ishinde, quslardı awlaǵan. Xalıq dóretiwshiliginde
de quslar obrazı salmaqlı orınǵa iye. Olar qosıqlarda, erteklerde, dástanlarda, ańız-
ápsanalarda, ırımlarda kóplep ushırasadı.
Hákke -
sózi házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde sinonimlik sıńardı dominantası xizmet
atqaradı. “Sawısqan” sózi de hákke degen mánini ańlatıp, folklorlıq shıǵarmalarda jumsaladı
1
.
Úydiń janına
hákkeler
qonıp shıqılıqlay berse, miyman keledi. Eger úyde nawqas
bolsa jazılıp ketedi.
***
1
Xojanov M. Qaraqalpaq tilinde ornitonimler. 2019-jıl. 60-bet
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
116
Qoraz -
Qaraqalpaq xalqında qoraz adamlardı shaytan hiylelerinen qorǵawshı ǵamxorı,
qudaydıń jaqın járdemshisi esaplanǵan. Sonlıqtan balaları bar úylerde jawız kúshlerden
qorǵaw ushın barqulla qoraz saqlaw usınıs etilgen
2
.
Qorazlar
biymezgil shaqırsa, patshanıń jańa pármanı shıǵadı.
***
Tústen keyin
qoraz
shaqıra berse, keseklep quwıladı. Sonda jamanlıqtıń aldı alınadı.
Onda da qoymay, úzliksiz shaqırsa uslap shalıp taslanadı.
***
Átshók
- bul sóz ornitonim sıpatında “Báhárde keletuǵın, basında tajń bar, sırtqı kórinisi
júdá sulıw qus” mánilerin bildiredi. Atama eski túrkiy tilinde bul sózdiń bólekleri birlesip,
qosarlı kk dawıssızlarınıń biri aytılmay túsirilip qaldırılǵan: как+как=каккук
3
.
Átshók
qansha márte shaqırsa, esitken adamnıń jáne sonsha jıl jasaytuǵınlıǵınan derek
beredi. Eger de shaqırǵanı birinshi márte artıńnan esitilse, demiń tawsılajaqlıǵınan derek
beredi.
***
Kepter
sózi qaraqalpaq tiline parsı-tájik tillerinen ózlestirilgen. Sóz qurılısı jaǵınan
“kabu-tar” túrinde bolıp, kabut-kók, tar-kelbetliktiń arttırıw dárejesiniń qosımtası. Solay etip,
“kabutar” sózi kógis, kógirek, kógildir mánilerin bildiredi
4
.
Kepterdiń
qanı kózden jaraqat alǵanda paydası tiyedi.
***
Kiyeli quslarǵa (
kepter, qumırı, bayıwlı
h.t.b) zıyan tiygizilse qarǵısı tez ótedi.
***
Ǵarǵa
sózi eski túrgiy tilinde “qarǵa” túrinde jumsalǵan. Házirgi túrkiy tillerindegi
ǵarǵa “kar” seske eliklewish sózi tiykarında payda bolǵan. Uyǵır tilinde “qaǵa”, qırǵız tilinde
“qaq”, tatar tilinde “qar”, qaraqalpaq tilinde “qarq-qarq” eliklewish sózi tiykarında “ǵarqılda”
feyili de jasaladı
5
.
Qaqpanǵa ań túspese,
ǵarǵa
túsiriledi. Sol ırımnan soń qaqpan oljalı boladı.
***
Bayıwlı -
etimologiyalıq kóz-qarastan izertlew úlken qızıǵıwshılıq tuwdıratuǵın qus
ataması. Bul qus “danalıq hám ilim qudayı” dárejesine erisken
6
.
Bayıwlı
nı “bayıwlı” deseń, “bay-baylalǵp qaaysań” - dep ǵarǵanadımısh. Ol ushın oǵan
“Murat qusı”, “Muradalı”, “Muradı hasıl” dep aytıladı. Sonda muratıń jetiwińe tilekles boladı.
***
Bayıwlı
tepken adam qunısh boladı.
***
Bayıwlılar
úydiń tusına kelip shaqıraberse, jaysız xabardı jetkerip turǵan bolıp
sanaladı.
2
Xojanov M. Qaraqalpaq tilinde ornitonimler. 2019-jıl. 7-bet
3
Xojanov M. Qaraqalpaq tilinde ornitonimler. 2019-jıl. 38-bet
4
Xojanov M. Qaraqalpaq tilinde ornitonimler. 2019-jıl. 26-bet
5
Xojanov M. Qaraqalpaq tilinde ornitonimler. 2019-jıl. 19-bet
6
Xojanov M. Qaraqalpaq tilinde ornitonimler. 2019-jıl. 48-bet
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
117
Shımshıq -
bul sóz “úylerge jaqın jerlerde jasap, hór qıylı jánlikler hám dán menen
azıqlanatuǵın kishkene qus” degendi bildiredi
7
.
Shımshıqtıń
máyegin uslasań, betińe sepkil shıǵadı.
Bunnan tısqarı, qaraqalpaq ırımlarında haywanat atamaları da júdá keń qollanılǵan.
Olardıń kópshilik bólegin úy haywanları quraydı. Mısalı:
Pıshıq
bet awızın juwsa, kútilmegen qonaq keledi.
***
Pıshıq
ıssı jerde jatsa kún suwıtadı.
***
Pıshıq
qapınıń awızına kelip kerilde, úyge miyman keledi.
***
Iyttiń
tilegi jaqsı boladı: “usı úydiń on balası bolǵay. Hesh bolmasa solardaǵı nandı
qaǵıp alıp jesem de kúnimdi kórer edim” - deydi.
***
Iyt
aspanǵa qarap ulıy berse jaqsılıq nıshanı sanalmaydı. Ondayda urıp ulıǵanın
qoydırtadı.
***
Mıltıq kóshpey qalaberse yaki oljasız bolsa,
iyt
atıladı
***
Birewge
iyt, pıshıq
berilgende, “qut ketip qalmasın” dep azǵana túk qıyıp alıp qalınadı.
***
Qoy
baqqanǵa pitedi, qoy biyishten shıqqan jániwarlar qatarına kiredi.
***
Qoy
saqlaǵan úyge bereket darıydı.
***
Sıyırdıń
súti irise oraq penen qarıydı.
***
Shaqı joq
sıyır
asraǵan úydiń nesibesi kemeyedi.
***
Atlı
baratırǵanda mámelek aylandırǵanı seszilse attıń basın óz erkine jiberiledi, sonda
at adastırmastan mánziline jetkeredi.
Keltirilgen mısallardaǵı haywanat atamaları derlik hámmesi úy haywanatları esaplanadı.
Olardıń biri jeti ǵaziynege kiritilgen bolsa, biri adamnıń dostı dep esaplanǵan.
Bunnan tısqarı, qaraqalpaq ırımlarında jabayı haywanatlardıń da atamaları ushırasadı.
Mısalı:
Úyge kirgen jılandı óltirmeydi. “Perishteler
jılan
kelbetine kirip jer betin sharlap júredi”
dep basına qatıq quyıp shıǵarıp jiberiltuǵın bolǵan.
Bul mısalda adamlardıń jılanǵa tek jaman kóz-qarasta emes al, diniy túsinikke súyenip te
qaraǵan.
7
Xojanov M. Qaraqalpaq tilinde ornitonimler. 2019-jıl. 38-bet
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
118
Tuwısqanlıq qarım-qatnasqa baylanıslı sózler.
Tuwısqanlıq terminler qaysı xalıqta
bolsa da birden payda bolmaǵan, al olar júdá erte dáwirlerde payda bolıp, uzaq tarıyxıy rawajlanıw
jolların basıp ótip, házirgi qálpine jetken.
Terminologiyada tuwısqanlıq qatnastı bildiriwshi terminler ayrıqsha orın tutadı. Sebebi,
tilimizde erkek hám hayal adamlarǵa baylanıslı terminler ayrıqsha sózler bolıp qáliplesken.
Ádebiy tilde tuwısqanlıq terminlerdiń qollanılıwı hár qıylı. Hár bir tuwısqanlıq terminnen
adamnıń jasınıń úlken yamasa kishiligi ańlanadı, húrmet-izzet, aǵayın-tuwısqanlıq, jaqınlıq qarım-
qatnaslar bilinip turadı. Olarda tuwısqanlıq hám nekelik qatnaslardıń túrleri, baylanısları, úrp-
ádetleri, dástúrleri kórinedi. Hár bir tuwısqanlıq termin xalqımızdıń mádeniyatı, tarıyxı boyınsha
bahalı maǵlıwmatlar beredi.
Tuwısqanlıq qarım-qatnastı bildiretuǵın terminlerdi hár tárepleme úyreniw dialektlik
leksikasın, qaraqalpaq ádebiy tiliniń tariyxın, sonday-aq xalıqtıń ótkendegi tariyxın hám
etnografiyasın izertlewde bay material bolıp esapalanadı.
Hár bir xalıqtıń ásirler dawamında qáliplesken tuwısqanlar arasındaǵı qatnastı ańlatıwshı
sózleri boladı. Kópshilik ilimpazlardıń anıqlanıwınsha, olar sózlik quramındaǵı eski sózler toparı
bolıp, kem kemnen tildiń ishki imkanıyatları esabınan rawajlanıp, basqa tillerdiń tásiri nátiyjesinde
ózgerip otırǵan.
Ata.
Qaraqalopaq tilindegi ata sózi qazaq, qırǵız tillerinde “ata”, ózbek tilinde “ota”
bolıp aytıladı. Maxmud Qashǵariydiń miynitinde, Arxun_Enisey esteliklerinde ata sózi “áke”
mánisin ańlatqan. Z.Dáwletmuratova qaraqalpaq tilinde ata sóziniń tómendegi mánilerin
kórsetedi. Birinshiden, ákesiniń ákesin, ekinshide, ákesiniń aǵalarına, úshinshiden, óziniń
ákesinen úlken jastaǵı adamlarǵa húrmet retinde aytıladı. Sonday-aq “ákesiniń ákesin”
ańlatqanı menen kóbirek, áke termininiń ornına jumsalǵanlıǵın atap ótedi. Qaraqalpaq
ırımlarında da ata sózi usınday jaǵdaylarda qollanıladı. Mısalı:
Ata - anası bar adam olardıń kózinshe jilik kemirse de, mayın shaǵıp jemewi tiyis,
ata-anaǵa miyirimsiz boladı.
***
Jarımjan, bir múshesi kemis adamlar kárámatlı áwlelerge ata-babalarınıń basına úsh
piyshembi qatnatıladı.
***
Ata-ananı sıylaǵan qızdıń ıǵbalı artadı.
Birinshi mısalda ata sózi “áke” mánisinde qollanılǵan bolsa, al, ekinshi mısalda “ata”
mánisinde kelgenligin kóriwimizge boladı.
Kúyew.
Bul sóz tuwısqanlıq termin sıpatında házirgi túrkiy tillerdiń barlıǵında
ushırasadı. Qaraqalpaq tilindegi kúyew sózi tómendegidey mánilerde jumsaladı:
1.
Eri, ómirlik joldası;
2.
Turmısqa shıqpaǵa, er jetken qızdı ayttırıp kelgen jigit;
3.
Qáyin jurtı ushın kúyew;
Bul sóz ırımlar tilinde de jumsalǵan. Mısalı:
Kúyewdiń aldına “tósligiń mol bolsın” degen ırım menen tós qoyıladı.
***
Kúyew kelgende, dasturxanda qıyıq tursa izi qayırsızlıqqa ákeledi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
119
Keltirilgen mısallarda kúyew sózi úsh túrli mánide de qollanılǵan. “Tósligi mol
bolsın” degen ırımda qayın jurt ushın kúyew mánisinde qollanılǵan bolsa, keyingi ırımdaǵı
kúyew sózi ómirlik joldas mánisinde qollanılǵan.
Kelin.
Qaraqalpaq tilinde kelin tuwısqanlıqtı bildiriwshi terminlerdiń qatarına kiredi.
Bul sózdiń etimologiyasın “kel, keliw” feyili menen baylanıstıradı. Qaraqalpaq tilinde
jańa túsken kelin hám hayal mánisinde qollanıladı. Qaraqalpaq ırımmmlarında kelinge “kelin,
kelinshek” mánisinde keltirilgen ırımlar bar.
Jańa túsken kelin qırıq kúnge shekem túnde jalǵız shıǵarılmaydı.
***
Kótermey jǵrgen kelinsheklerge áwliyeden mádet tilep, áwliyeli jerde jumalatıladı.
***
Jas kelinsheklerde boyına pitkende, aman-esen kóz jarıwı ushın qurbı- qurdaslarına
“qarın palaw” pisirip beredi.
***
Tolǵaǵı awır kelgen kelinsheklerge “tandır aylandırıw” saltı islenedi.
***
Jas kelin jeńil bosanıwı ushın kórpege salıp awnatıladı.
***
Ullı tolǵaǵı kelinshektiń “tez bosansın” dep jası úlken kiyimi mene qaǵadı.
***
Kelin “jeńil bosansın, tez boyın kóterip ketsin” degen ırım menen qońsılar qazan
kóterip, káywanı analar atala pisiredi.
***
Júkli kelin qoyannıń góshin jese balasınıń erini qoyan jıyrıq bolıp tuwıladı.
***
Hámiledar kelinniń jeńil bosanıwı ushın qız balanıń kóyleginiń eteginen, ul balanıń
shalbarınıń balaǵınan ırımlıq kesip aladı.
Joqarıda keltirilgen mısallarda kelin “kelin, kelinshek” mánisinde qollanılǵan.
Bunnan tısqarı qaraqalpaq ırınmlarında tuwısqanlıq atamalarındaǵı qız, ul, bala, perzent,
ana, áke, erli-zayıp sózleri qollanılǵan. Mısalı:
Ana
úshem tuwsa, birewi iyshanǵa, birewi
kúyew
tárepten tuwısqanǵa beriledi. Eger
ana tórtem tuwsa, birewi alıs tuwısqanǵa beriledi.
***
Tunǵısh
perzent
“dáwlet iyesi” esaplanadı.
***
Tunǵısh
perzent
asırawǵa berilse úydiń dáwleti qaytadı.
***
Tunǵısh
perzenttiń
atı ata-anası tárepinen de atalmaydı. Ásirese, ul balanı “Bóke”
(Bókesh, Bóketay, Bókey h.t.b) dep ataydı.
***
Jawın tınbay jawǵanda
tunǵısh perzent
:
Jawma kúnim, jawma,
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
120
Men apamnıń tunǵıshıman,
Qazan qırar qırǵıshıman, - dep jol qaraǵanday etip jer tirenip tursa, jawın tınadı.
Bul mısallarda perzent sóziniń ornında qız yaki bala sózleri de qollanılıwı múmkin.
Perzent sózi shańaraqtaǵı bala mánisin bildiredi.
Qız
sıylaǵan úyge qıdır keledi.
***
Qız
bala úydiń oń jaǵına otırǵızıladı.
***
Qız
bala iyneniń sabaǵın uzın etip alsa, duz-nesibesi uzaqqa shashıladı.
***
Qız
balanıń qalı kóp bolsa, kúyewi kelbetli boladı.
***
Qız
balanıń sırtınan ósek aytqan adamnıń dáwleti qaytadı.
***
Qız
bala esik aldında otırıp qalsa, qutı qashadı.
***
Qız
balaǵa “shashı uzın bolsın, burımlı bolsın” degen ırım menen jelke
jegiziledi.
***
Boy jetken
qız
óziniń qaysı tárepke turmısqa shıǵatuǵınlıǵın anıqlaw ushın kiyiminiń
birewin sharbaqtan sırtqa ılaqtırp jiberip, izinen ekinshi ayaq kiyimi menen hákkelep
barǵanda, ılaqtırılǵan ayaq kiyimniń tumsıǵı qaysı tárepke qarap tursa, sol tárepke turmısqa
shıǵadı.
Bul mısallardaǵı qız sózi jınıstı bildiriw ushın qollanılǵan.
Bala taq jasında súnnet ettiriledi.
***
Birew sóylep atırǵanda bala túshkirse, sóylewshi haq gápti aytıp otırǵan boladı.
***
Balanıń tisi túskende jaydıń tırnaǵına “taw bol, tas bol, meniń menen jas bol!” dep
kómiledi.
***
Bala tunǵısh márte ańǵa shıǵıp, oljalı bolsa, “qanshıǵası qanlı bolsın” dep óziniń
qanjıǵasına baylatadı.
***
“Balamnıń qalıń malı az bolsın, qızımdiki kóp bolsın degen niyette, ul bala otız
bes kúnde, qız bala qırıq bes kúnde qırqınan shıǵarıladı.
Birinshi, tórtinshi, besinshi mısallardaǵı “bala” sózi jınıstı bildiriwshi er adam
mánisinde qollanılǵan bolsa, al ekinshi, úshinshi mısallardaǵı “bala” sózi ulıwmalıq perzent
mánisinde qollanılıp kelgen.
Qaraqalpaq aytımlarınan “Besik jırı”ında tuwısqanlıqtı bildiriwshi “bala, qız, bópe” sózleri
qollanılǵan. Mısalı:
Jılama
bópem
, jılama,
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
121
Jidik shaǵıp bereyin,
Bódeneniń quyrıǵın,
Pópek etip bereyin,
Sawısqannıń quyrıǵın,
Saqpan qılıp bereyin.
Bul mısaldaǵı bópe sózi tuwısqanlıq atamanı bildiriwshi “kishkene bala, qız” mánilerinde
qollanılǵan.
Aynalayın appaǵım,
Qızlar súygen qalpaǵım,
Qatarıńnan kem bolma-ay,
Ashılǵay
balam
bul baǵıń-ay.
Keltirilgen mısaldıń bul túrinde er bala mánisinde qollanılǵan.
Qaraqalpaq ırımları yáki aytımlarınıń qaysı túrin alıp qaraytın bolsaq ta, olarda tuwısqanlıq
atamalarınıń júdá kóp túri ushıraytuǵınlıǵın kóriwimizge boladı.
REFERENCES
1.
Abdinazimov Sh. Lingvofolkloristika. – Tashkent: «Sano-standart»,2018. 184-b.
2.
Abdinazimov Sh. «Qaraqalpaq til tariyxı» – Tashkent: «Sano-standart», 2018. 208-b.
3.
Abdinazimov Sh., Pirniyazova A., Shınnazarova S. «Házirgi qaraqalapaq ádebiy tili» –
Tashkent : 2018. 192-b.
4.
Allambergenova G. «Lingvofolkloristika» páninen kurs jumısın tayarlaw boyınsha
kórsetpeler». – Nókis: «Ilimpaz», 2023. 72-b.
5.
Daniyarova Z, Qaraqalpaq dástanlarında antroponimlerdiń lingvokulturologiyalıq analizi.
filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD) dissertaciyası. – Nókis: 2023. 132-b.
6.
Dáwletov M, Abdinazimov Sh. Qaraqalpaq tiliniń orfografiyalıq sózligi – Nókis: «Bilim»,
2020. 540-b.
7.
Абдиназимов Ш. «Қырық қыз» дәстанының лексикасы. Кандидатлық диссертациясы.
Нөкис. 1992. 139-б.
8.
Бекбергенов А. Синонимлер ҳәм антонимлер. //Қарақалпақ тили бойынша изертлеўлер.
Нөкис: “Қарақалпақстан”, 1971.
9.
Бердимуратов Е. Хәзирги қарақалпақ тили. Лекцикология. – Нөкис: Билим,
1994. 186
б.
10.
Дәӱлетов А. Қарақалпақ тилинде сингармонизм. – Нөкис: 1993. 9
11.
Қарақалпақ фольклоры. Көп томлық. 86-том. – Нөкис: «ИЛИМ».
12.
Хожанов М. «Қарақалпақ тилинде орнитонимлер». Монография. – Нөкис:
«Қарақалпақстан», 2019. 95-б
13.
Әбдиев А. Қарақалпақ ырымлары. – Нөкис. 2014. 2-бет.
14.
Мақсетов Қ. Қарақалпақ халқының көркем аўызеки дөретпелери. Нөкис. Билим. 1996.
340 бет.
