30-AVGUST, 2024-YIL
70
TA’LIM MUASSASALARIDA TARBIYAVIY TADBIRLARDA MILLIY-MA'NAVIY
QADRIYATLARDAN FOYDALANISH
Mаmаsiddiqov Аkrаmjon Muxtor o'g'li
Nаmаngаn shаhridаgi 37-umumiy o’rtа tа’lim mаktаbining o’quv ishlаri bo‘yichа
direktor o’rinbosаri.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13363024
Аnnotаtsiyа.
Mаzkur mаqolаdа O‘zbekiston Respublikаsidа tа’lim muаssаsаlаridа,
xususan maktabgacha ta’lim tashkilotlarida tarbiyaviy tadbirlarda milliy-ma'naviy
qadriyatlardan foydalanish va uning natijadorligi аtroflichа tаhlil etilgаn.
Kаlit so‘zlаr:
mа'nаviyаt, mа'rifаt, maktabgacha tа’lim tashkiloti, tarbiyalanuvchi,
mаdаniyаt, ijtimoiy pedаgogikа, tа'lim-tаrbiyа, qаdriyаt.
USE OF NATIONAL SPIRITUAL VALUES IN EDUCATIONAL EVENTS IN
EDUCATIONAL INSTITUTIONS
Abstract.
In this article, the use of national-spiritual values and its effectiveness in
educational activities in educational institutions in the Republic of Uzbekistan, particularly in
preschool educational organizations, is analyzed in detail.
Key words:
spirituality, enlightenment, preschool educational organization, pupil, culture,
social pedagogy, education, value.
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ НАЦИОНАЛЬНЫХ ДУХОВНЫХ ЦЕННОСТЕЙ В
ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ МЕРОПРИЯТИЯХ В ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ
УЧРЕЖДЕНИЯХ
Аннотация.
В данной статье подробно анализируется использование национально-
духовных ценностей и его эффективность в воспитательной деятельности в
образовательных учреждениях Республики Узбекистан, в частности в дошкольных
образовательных организациях.
Ключевые слова:
духовность, просвещение, дошкольная образовательная
организация, воспитанник, культура, социальная педагогика, образование, ценность.
Yosh avlod ma'naviyatini boyitish, tarbiyaviy ishlar mazmunini takomillashtirish, g‘oyaviy
mafkuraviy bo‘shliq paydo bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaslik-mustaqillikni mustahkamlashning
strategik vazifalardan biridir.
Maktabgacha ta'lim muassasasida o‘tkazilayotgan tarbiyaviy tadbirlar, maktabgacha
yoshdagi bolalarni ma'naviy-axloqiy qadriyatlar ruhida tarbiyalashda ta'lim-tarbiya tizimining
30-AVGUST, 2024-YIL
71
muhim qimidir. «Bolajon» dasturida maktabgacha ta'lim muassasasida guruh dan tashqari
mashg‘ulot ishlari ko‘ngillilik faoliyati turini tanlashda mustaqillik, o‘zaro hurmat va hamkorlik
prinsiplari asosida ota-ona istagi, bolalarning qiziqishi, intilishi va qobiliyatlarini hisobga olgan
holda o‘tkazilishi belgilab qo‘yilgan. Aynan mana shu prinsiplar ta'lim-tarbiyaning davomi
sifatida turli mavzudagi ma'ruzalar, savol-javoblar, suhbatlarda qatnashish orqali maktabgacha
ta’lim tashkiloti tarbiyalanuvchiga a'naviy saviyasini boyitishga, tar'lim-tarbiya jarayonida
berilgan ma'naviy tushunchalar, ko‘nikmalarni mustahkamlaydi, qushimcha ma'lumotlar bilan
boyitadi, ma'naviy qadriyatlarga qiziqishini oshiradi.
Maktabgacha ta'lim tashkilotida tarbiyaviy tadbirlarni amalga oshirishda qator izlanishlar
olib borildi. Jumladan A.Raxmatullayev bu masalaga o‘quvchilarda mehnatsevarlik fazilatlarini
tarbiyalash, A.Tilegegov - sinfdan tashqari tarbiyaviy tadbirlarda «Alpomish» dostonlaridan
foydalanish, A.Bozorova – axloqiy tarbiya nuqtai nazarlaridan yondashishgan. Biroq biz
masalaning hali ko‘p o‘rganilmagan qirrasi ya'ni maktabgacha ta'lim muassasalarida tarbiyaviy
tadbirlarda milliy-ma'naviy qadriyatlardan foydalanishni ustuvor masala deb hisoblaymiz
Maktabgacha ta'lim muassasasi tarbiyalanuvchilari bilan olib borilayotgan ma'naviy-
ma'rifiy ishlar amaliyotini o‘rganish guruhdan tashqari tarbiyaviy tadbirlarning boy tizimi
mavjudligini ko‘rsatdi. Bu tizim tanlovlar, jismoniy tarbiya musobaqalari, sahna ko‘rinishlari,
suhbat, aytishuvlar, o‘yinlar badiiy kechalar shuningdek, eng aziz, eng ulug‘ Mustaqillik bayrami,
8 dekabr – Konstitutsiya kuni, 1 oktyabr – o‘qituvchi va murabbiylar kuni, 8 mart – xalqaro xotin
qizlar bayrami, umumhalq Navro‘z bayrami, Yangi yil bayrami, 9 may – xotira va qadrlash kuni,
hosil bayrami va boshqa qator tadbirlarni o‘z ichiga oladi. Mazkur tadbirlar guruh tarbiyachilari,
maktabgacha ta'lim muassasasi musiqa o‘qituvchisining yillik tarbiyaviy ishlar rejalarida aks
ettirilmoqda. Har ish rejasi – bo‘lajak faoliyatning dasturi, modeli ekanligidan kelib chiqadi.
Quyida biz shunday rejalarning birini misol keltirishni joiz. Bir yillik tarbiyaviy ishlar
rejasida quyidagicha o‘z ifodasini topgan:
Tarbiyalanuvchilarning hayot mazmunini tushunib olishlarida ko‘maklashish; ularda o‘z-
o‘ziga idora va nazorat qila bilishni shakllantirish.
Maktabgacha ta'lim yoshdagi bolalarda umuminsoniylik va Vatanimiz qadriyatlari, boy
milliy madaniyatimiz bilan oshno qilish, millatimizga xos madaniy va diniy tariximizga nisbatan
g‘urur va muxabbatni tarbiyalash.
Maktabgacha yoshdagi bolalar ijodkorligini, iqtidorini yuzaga chiqarish uchun shart-
sharoit hozirlash.
30-AVGUST, 2024-YIL
72
Insonparvarlik va muomila odobini, haqiqiy baynalmilallik ko‘nikmalarini shakllantirish.
Mustaqil Respublikamiz ravnaqi va taraqqiyoti uchun xizmat qiluvchi komil insonni
tarbiyalash.
O‘zbekiston Respublikasi Bayrog‘i, Gerbi, Madhiyasi, Konstitutsiyasi va Prezidentiga
sadoqat ruhida tarbiyalash.
Mehnatga vijdonan va ijodiy munosabatni tarbiyalash.
Mustaqil Davlat O‘zbekiston Respublikasining ichki va tashqi siyosatiga to‘g‘ri va
holisona baho berib, uni qo‘llab-quvvatlashga o‘rgatish.
O‘zining har bir xatti-harakati va ularning oqibatiga ma'suliyat bilan qarash hislatlarini
tarbiyalash.
Ona-yer, Vatanga sadoqatli qilib tarbiyalash kabi vazifalarni amalga oshirish ko‘zda tutadi.
Maktabgacha yoshdagi bolaning har bir salbiy sifat avvalo, guruhdagi ma'naviy-ma'rifiy
ishning kamchiliklaridan birini ko‘rsatadi. Binobarin, ma'naviy-ma'rifiy ishlar samaradorligi
maktabgacha ta'lim yoshdagi bolalardagi ijobiy fazilatlarni bartaraf qilish bilan birgalikda olib
borilishiga bog‘liq. Bu yo‘nalish «Tarbiyasi og‘ir bolalar bilan ishlash» yo‘nalishida amalga
oshirilmoqda. Unda salbiy sifatlari yaqqol namoyon bo‘layotgan tarbiyalanuvchilarni aniqlash,
jinoyat kodeksi to‘g‘risidagi bilimlarni eng sodda va bolaga tushunarli qilib tushuntirish,
giyohvandlik, ichkilikbozlikning salbiy oqibatlarga olib kelishi haqidagi suhbatlarni misollar bilan
tushuntirish ishlarini olib borish muhim.
Pedagog–tarbiyachilarning ma'naviy-ma'rifiy ishlar bo‘yicha faoliyati yillik ish rejalari
pedagogik kengashda tasdiqlanadi va maktabgacha ta'lim uslubchisi huzuridagi seminarlarida
muhokama qilinadi. Ushbu reja maktabgacha ta’lim tashkiloti uslubchisi tomonidan tasdiqlanib,
amalga oshiriladi, har yili rejalar yangilanib, davr, milliy taraqqiyot, maktabgacha ta'lim
muassasasi oldiga qo‘yilgan ma'naviy-ma'rifiy talablar asosida takomillashtirilib boriladi.
Maktabgacha ta'lim tashkilotida ma'naviy-ma'rifiy ishlarni amalga oshirishning pedagogik
tahlili quyidagi xulosalarni berdi.
Ma'naviyat ishlarni rejalashtirishda yagona umumiy yondashuv ishlab chiqilmagan.
Natijada tarbiyachilar rejalashtirishga
a) tarbiya yo‘nalishlari tamoyilidan (axloqiy tarbiya,
mexnat tarbiyasi). b) kalendar yondashuv (sentyabr, oktyabr). v) tashkiliy sub'ektlar
tamoyillaridan kelib chiqib yondashmoqdalar.
30-AVGUST, 2024-YIL
73
Ish rejalarida va amaliyotda maktabgacha ta'lim yoshdagi bolalarning milliy ma'naviyatini
shakllantirish masalasi maxsus belgilab olinmagan. Bu esa ma'naviy, mafkuraviy ishlar maqsad
va natijalarning mavhum bo‘lib qolishiga sabab bo‘lmoqda.
Ma'naviy-ma'rifiy ishlarda maktabshgacha yoshdagi bolalar yosh, intellektual
imkoniyatlarini hisobga olish, tabaqalashgan yondashuvni amalga oshirishga qaratilgan uslubiy
tavsiyalar yo‘qligi tufayli, maktabgacha ta'lim muassasasi tarbiyachilari oldida qiyinchiliklar
paydo bo‘lmoqda.
Maktabgacha ta'lim muassasasi tarbiyalanuvchilari bilan olib borilayotgan ma'naviy –
ma'rifiy ishlarda ma'naviy qadriyatlardan foydalanish masalasi nazariy, uslubiy jihatdan ishlab
chiqilmagan. Amaliyotda esa ma'naviy qadriyatlarning maktabgacha yoshdagi bolalar uchun
bunday eng muhim va yaqin manbaidan foydalanish talab darajasidan ancha past.
Ilg‘or tajribada esa, mazkur ma'naviy-ma'rifiy omil o‘zining boy samarasini bermoqda.
Guruhdan tashqari tarbiyaviy tadbirlarda ma'naviy qadriyatlardan foydalanishning eng
samarali shakllardan biri – sayohatlardir.
Kindik qoni to‘kilgan va ulg‘ayib voyaga yetgan joy manzilu-maskan tarixini bilmagan,
unga nisbatan mexru-muhabbat qo‘ymagan kishining O‘zbekiston atalmish Vatanni sevish va
ardoqlash, uning buyuk kelajagini ta'minlashga o‘z ulushini qo‘shishga ishonish qiyin.
Bu ma'naviy yangilanishning o‘ziga xos pedagogik ko‘rinishidir. Yosh avlodni yuksak
milliy ma'naviy-ma'rifiy ruhda tarbiyalashning asosiy yo‘nalishlaridan biri, ularni barcha
hududlaridagi aholi istiqomat qiladigan manzillarining tarixiy nomlari bilan tanishtirishdan iborat.
Shunday qilib, ma'naviy qadriyatlardan guruhdan tashqari tarbiyaviy tadbirlardan
foydalanish, nafaqat yodgorliklar qishloq va shaharlar haqida, balki eng muhimi - insonlar millat
haqida yaxlit tasavvurga ega bo‘ladilar.
REFERENCES
1.
Ortiqov N. Yosh avlodni muqaddas g‘oyalar ruhida tarbiyalash bo‘yicha tavsiyalar. – Toshkent:
O‘zbekiston, 1995.
2.
Oxunjonova S.A. Bolalarni maktab ta'limiga tayyorlash haqida (tarbiyachi va ota-onalar uchun
tavsiyalar ) –Toshkent: O‘qituvchi, 1999.
3.
Rahimova Z. Muzыkalno-esteticheskoe vospitanie shestiletok-pervoklassnikov sredstvami
didakticheskix igr. Diss…kand.ped.nauk. – Toshkent, 1989.
30-AVGUST, 2024-YIL
74
4.
Rahimova K.X. Maktabgacha bolalar ma'naviy tasavvurlarini shakllanishida rolli o‘yinlar
ijtimoiy-psixologik xususiyatlarining ta'siri: Psixol. fanl. nomz. diss…avtoref. – Toshkent,
2000.
5.
Safarov O., Mahmudov M. Oila ma'naviyati. – Toshkent: Ma'naviyat, 1999.
6.
Inatullayev B. B. Ijtimoiy-madaniy faoliyat va uning namoyon bo ‘lish sohalari.// Перекрёсток
культуры 2023 yil. 5/3 son.
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=dPRv-
zEAAAAJ&citation_for_view=dPRv-zEAAAAJ:u-x6o8ySG0sC
