30-AVGUST, 2024-YIL
134
TYPES OF NON-WOVEN FABRICS BASED ON WOOL FIBERS, AREAS OF
APPLICATION
M.K. Urozov
N.R. Egamberdiyeva
Termiz institute of engineering technology
https://doi.org/10.5281/zenodo.13774490
Abstract.
The stretching deformation of non-woven fabrics was studied, and it was found
that in the first sample, the elastic deformation content of non-woven fabrics decreases and the
plastic (residual) deformation content increases. The significance of the research results was
compared by criterion.
Key words:
wool fiber, non-woven fabric, types, sectors, plant residues, organic waste and
fat and sweat substances in fiber, mineral waste, short fibers, impurities.
ВИДЫ НЕТКАНЫХ МАТЕРИАЛОВ НА ОСНОВЕ ШЕРСТЯНЫХ ВОЛОКН,
ОБЛАСТИ ПРИМЕНЕНИЯ
Аннотация.
Исследована деформация растяжения нетканых материалов и
установлено, что в первом образце снижается содержание упругой деформации нетканых
материалов и увеличивается содержание пластической (остаточной) деформации.
Значимость результатов исследований сравнивалась по критерию.
Ключевые слова:
шерстяное волокно, нетканый материал, виды, сектора,
растительные остатки, органические отходы и жировые и потовые вещества в волокне,
минеральные отходы, короткие волокна, примеси.
Kirish
To‘qimachilik sanoatida noto‘qima matolar issiqlikka, ishqalanishga chidamli va
shovqin o‘tkazmaydigan xususiyatiga ega. Bundan tashqari texnik to‘qima, mebelbop, filtrlovchi,
texnik matolar tayyorlanadi asosan paxta, jun, sintetik tolalar ishlatiladi.
Jun tolalaridan iplar ishlab chiqarishda ular tarkibidagi chiqindi va nuqsonlar katta
qiyinchiliklar tug‘diradi. Jun tarkibida [63] o‘simlik qoldiqlari, organik chiqindilar hamda toladagi
yog‘ va ter moddalari, mineral chiqindilar, qirqim davri (kalta tolalar, mayda turli tarkiblar)
nuqsonlari uchraydi. Ularning miqdori qo‘ylarning zotiga, jun turiga, boqish rejimiga, ozuqa
tarkibiga, iqlim sharoitiga va boshqa faktorlarga bog‘liq.
To‘qimachilik sanoatida noto‘qima matolar so‘nggi o‘n yillikda ishlab chiqarish jadal
rivojlandi. Ushbu mato biologik to‘qimalar bilan yetarli darajada katta yuza maydon va hajmni
30-AVGUST, 2024-YIL
135
tashkil qiladi. Noto‘qima matolarni pardozlash matolarning texnik jihatdan va tashqi ko‘rinishini
yaxshilash uchun amalga oshiriladi [2].
Tuya jun tolalarining o‘rtacha uzunligi 8-8,5 mm, qo‘y jun tolalari
4-4,5 mm bo‘ladi. Matoning uzunlik yo‘nalishi bo‘yicha qalinligi 1,8±0,2 mm bo‘lgan tekis
qatlamga yotqizilgan va IM-2500 uskunasida igna teshish yoradmida bog‘lab mahkamladi. Igna
bilan teshib ishlov berish jarayonining texnik ko‘rsatkichlari 2,2 m, teshilish chastotasi 280-300
min
-1
, ignalar orasidagi masofa 8 mm va 5 mm, teshilish zichligi - 6000 m
−2
, mahsuldorlik - 80-
84 m/soat. (1-rasm).
1-rasm. Jundan (a) tayyorlangan va igna bilan teshib tayyorlangan noto‘qima mato tasviri,
(b) to‘qimachilik chiqindilari asosida olingan namuna matolari ishlab chiqilgan
[2].
Noto‘qima matolar ayrim usullar yordamida to‘g‘ridan-to‘g‘ri tolalardan tayyorlanadi.
Mahsulotga yakuniy pardoz berish orqali turli xil xususiyatlarni beradigan qayta ishlash usullari
mavjud. Shunday usullardan biri to‘r hosil qilish va namlash vaqtida tolalar suvda uzluksiz ishlov
berish yoki polimerlar eritilib, bir xil to‘r hosil qilinadi.
Texnik jihatdag sifatini aniqlashda tolalarning bir biri bilan birikishi asosiy omil
hisoblanadi. Noto‘qima matolarning mustahkamligi va qattiqligi to‘qima matolarga nisbatan
pastroq bo‘lsada, tannarxi arzonligi va yuqori deformatsiya va issiqlik energiyani yutish
qobiliyatiga aloxida ajralib turadi [3].
Ovoz yutuvchi matolar ishlab chiqarish uchun bugungi kunda jun tolalardan ikki xil
qalinlikdagi kigizlar ishlab chiqarilgan [4]. Bundan tashqari xalqali yigirilgan iplardan gilam
olindi. Impedans trubkasidan foydalangan holda tovushni yutish koeffetsenti o‘lchanadi va
shovqinni kamaytirish koeffetsenti hisoblab chiqiladi. Ikkala turdagi iplar uchun balandligi 12 dan
30-AVGUST, 2024-YIL
136
16 mm gacha oshirilganda, NRC 0,4 dan 0,42 gacha ko‘tarildi. Mahalliy jundan tayyorlangan
matolar yaxshi singdirish qobiliyatiga ega [4].
Noto‘qima matolarning cho‘zilish deformatsiyasi o‘rganilib, birinchi namunada noto‘qima
matolarda qayishqoq deformatsiya tarkibi kamayib, plastik (qoldiq) deformatsiya tarkibi
ortayotganligi aniqlandi. Tadqiqot natijalarining ahamiyatliligi mezon bo‘yicha solishtirildi.
Noto‘qima matolarining qayishqoq deformatsiyasi bo‘yicha ikkinchi namuna asosida olingan
noto‘qima matoning ko‘rsatkichlari boshqa tarkibli ikkilamchi xomashyodan olingan noto‘qima
matolarning ko‘rsatkichlariga nisbatan yaxshi ekanligi aniqlandi [5].
2-rasm. Noto‘qima matolarning mikroskopda ko‘rinishi (a) 12 g/m Jun, (b) 12 g/m Jun, (c)
106 g/m foliy propillen, (d) 100 g/m² Polester.
Jundan noto‘qima matolarni ishlab chiqarishda quy junlaridan foydalanish muhim
hisoblanadi. Qalinligidagi aniq o‘zgarishlar ko‘p hollarda noto‘qima matolarni ishlab chiqarish
uchun qulaydir. Kigiz ishlab chiqarishda tolalarni oddiy mexanik ravishda o‘zaro bog‘lab qo‘yish
natijasida tolalar bir-biriga bog‘lanib to‘qiladi, zichligi o‘rtacha 0,7 g/sm gacha bo‘lgan o‘lchamli
matolar xossalari aniqlangan [4] (2-rasm).
Noto‘qima matolarni yana bir jihatdan tolalar yoki filamentlar, turli xil mexanik, termal va
yoki kimyoviy jarayonlar orqali bir-biriga bog‘langan qatlam yoki to‘r konstruksiyalari deb
hisoblash mumkin. Ular to‘g‘ridan-to‘g‘ri alohida tolalardan yoki eritilgan plastmassa yoki
plastmassa plyonkadan tayyorlanadi. Filamentlarning bog‘lovchi iplarini o‘z ichiga olgan trikotaj,
tikuv bilan biriktirilgan yoki ho‘l frezalash yo‘li bilan kigizlangan hamda qo‘shimcha ignali
jarayonlarn juda muhim qismidir [6].
Olimlar tomonidan noto‘qima matolarning yaxshilangan hamda ovozni izolatsiya
qiladigan turli xil afzalliklarga ega bo‘lgan mahsulot yaratilib izolatsiya uchun foydalanishga
30-AVGUST, 2024-YIL
137
tavsiya etildi. Ushbu izolyatsion matolar asosan avtomobil sanoatida, qurilish, qishloq xo‘jaligi va
bog‘dorchilik o‘t o‘chiruvchilar uchun himoya kiyim sifatida ishlatish mumkin. So‘nggi paytlarda
issiqlik izolatsiyasi energiyani tejash uchun juda muhim hisoblanadi. Issiqlik izolyatsiyasi uchun
noto‘qima matolar, devorlar, shift va polga qadar butun binolarni qoplash uchun ishlatilishi tavsiya
etgan [6].
Noto‘qima matolar avtomobil, aviatsiya va dengiz sanoati uchun ko‘plab komponentlarda
qo‘llaniladigan ovoz yutish xossalariga ega yangi turdagi mahsulot yaratilgan.
Noto‘qima matolarning yana bir yangi xususiyatlaridan biri olovbardoshlik bo‘lib
plyonkalar lignin yoki kraxmal bilan aralashtirilgan polilaktik kislota (PLA), ammoniy
polifosfatdan iborat bo‘lib, kanop yoki jun noto‘qima matolarga qoplanadi. Ushbu tadqiqotning
maqsadi qurilish muntazam foydalanish uchun FR PLA plyonkalari bilan himoyalangan yong‘inga
chidamli va mexanik xususiyatlarini o‘rganilgan. Gorizontal va vertikal holatlarda olovni
kamaytirish uchun olib borilgan testlar shuni ko‘rsatadiki, noto‘qima matolarning yonuvchanlik
xususiyatlarining sezilarli darajada kamayganligini ko‘rsatadi [7].
Topologiyaga asoslangan usullarda iplar orasidagi aloqa nuqtalaridan olingan ma’lumotlar
asosida matolarning 3D eskizi yaratiladi. Ip kesmasi to‘qimachilik konstruksiyalarida doimiy
bo‘lib qolmaydi va uning qattiq va ko‘p filamentli iplar uchun ta’rifi ko‘rsatilgan. Nihoyat, 3D
eskizni aniqroq geometriyaga o‘tkazishning ba’zi usullari keltirilgan [8.].
Xulosa
Noto‘qima matolarning tekislik to‘lqinlarini himoya qilish samaradorligi terining
chuqurligi ta’sirigacha va teshiklar ishlashga ta’sir qila boshlagunga qadar keng chastota
diapazonida qatlam o‘tkazuvchanligi bilan ustunlik qiladi. Ushbu matolarning stokastik tabiati,
ularning murakkabligi va mahalliy miqyosdagi o‘zgaruvchanligi modellarga kiritilgan va
eksperimental natijalar bilan yaxshi mos keladi.
REFERENCES
1.
Toshbekov O.A., Urozov M.K. Noto‘qima matolarning defarmatsion tavsifini bashorat
qilish, bvholash va aniqlash uslubiyati//Yevraziyskiy jurnal akademicheskix issledovaniy.
2023. Vol 3, № 4 R. 7–9.
2.
Urozov M.K,, Jumaniyazov K.J “
Mahalliy qo‘y zotlaridan olinadigan jun tolalarining fizik
kimyoviy tahlili” Namangan MQI “Mexanika va texnologiya” ilmiy jurnali. Maxsus son
№ 2 (5)//2023 y 247-252-b.
3.
Juraev D.A., Urozov M.K., Yangiboev R.M. Sovershenstvovanie pryadilno-ochistitelnogo
uzla sherstyanogo volokna // Universum: texnicheskie nauki: elektron. nauchn. jurn. 2023.
30-AVGUST, 2024-YIL
138
7(112). URL:
ru/tech/archive/item/15725 (data obraщeniya:
14.07.2023). (02.00.00; №1).
4.
D.A.Juraev, N.A.Urakov, O.Mallaev, “Saralangan jun tolasini titish-tozalash uskunasining
ta’minlash mexanizmiga xomashyo bunkeri o‘rnatish orqali ish samaradorligini oshirishni
nazariy tahlili”// Namangan MQI, // Mexanika va texnologiya ilmiy jurnali //Maxsus son.
№ 2(5), 2023 y. 315-321 b. [05.00.00., №79].
