ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
451
ÓSPIRIM JASÍNDAǴÍ OQÍWSHÍLARDÍ SHAŃARAQLÍQ ÓMIRGE TAYARLAWDÍŃ
PEDAGOGIKALÍQ-PSIXOLOGIYALÍQ TIYKARLARÍ
Uzaqova Araylım Erkinbay qızı
Berdaq atındaǵı QMU Ámeliy psixologiya qániygeligi studenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13856988
Anotatsiya. Bul maqlada óspirim jasíndaǵí oqíwshílardí shańaraqlíq ómirge tayarlawdíń
pedagogikalíq-psixologiyalíq tiykarları haqqında sóz etilgen.
Gilt sózler: shańaraq, pedagogikalíq-psixologiyalíq, metodologiya, ádep
−
ikramlilıq.
PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL FOUNDATIONS OF PREPARING
SCHOOLCHILDREN FOR FAMILY LIFE
Abstract. Pedagogical and psychological foundations of preparing students for family life.
Key words: family, pedagogical-psychological, methodology, manners.
ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ И ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ПОДГОТОВКИ
ШКОЛЬНИКОВ К СЕМЕЙНОЙ ЖИЗНИ.
Аннотация. Педагогические и психологические основы подготовки студентов к
семейной жизни.
Ключевые слова: семья, педагогико-психологический, методика, манеры.
Ózbekistan Respublikasi Prezidenti SH.M.Mirziyoyev «Shańaraq men ushın muqaddes.
Muqaddesligi sonda, aldın ala qay jerde ishlewime qaramastan eger shańaraqta tàrbiya,
shańaraqta ortalıq, hadallıq, qarım-qatnas, tàrbiyaǵa itibar bolmasa hesh waqıtta nàtiyje bolmaydı.
Sonıń ushın perzentlerimniń tàrbiyasına úlken itibar beremen. Eń ullı baxıt –shańaraq tınısh
bolsın.
Shańaraq kishi Watan” shańaraq tınısh bolsa, baxıtlı bolsa Watan tınısh boladı. Baxıtlı
kúnlerdi Watanımızdıń, óspirimimizdiń kamalı, házir niyet etip atırǵanday etip kóriw hámmege
nesip etsin dep aytıp ótkeni biykarǵa emes.
Házirgi zaman rawajlanıwı hár bir shaxstan waqıyalıqtı tuwrı túsiniwdi, juwmaq
shıǵarıwdı, ádep
−
ikramlilıq, páklikti hám sezimlik shıdamlılıqtı, jámiyetimiz turmısınıń bárshe
salalarında bekkem hám aktiv bolıwın talap etpekte. Málimki, shaxstıń bunday social, emocinal,
minez
−
qulıq hám basqa sıpatlarına shańaraq tiykar saladı, qáliplestiredi hám kamal taptıradı.
Keleshegimizdiń qanday bolıwın házirgi kúnde biz tárbiyalanıp atırǵan óspirimǵe
baylanıslı. Bunday úlken wazıypanı ámelge asırıwshı, materiallıq hám ruwxıylıq baylıqlardı
dóretiwshi tiykarı shańaraq. Shańaraq jámiyettiń baslawısh social buwını sıpatında quramalı
quramǵa iye bolıp, ol óz xizmetinde shańaraq aǵzalarınıń iqtıyajı hám uqıplılıǵı, túrli xızmetiniń
maqset hám wazıypaların ǵana emes, bálki tárbiyalıq xızmetin hám sáwlelendiredi.
Onıń quramalı hám kóp qırlı xızmetiniń turmıslıǵı eki tárepleme.
- Birinshiden, jámiyettiń kishi bir bólegi social ózgerislerin sezgirlik penen uǵıp alatuǵının
ózinde sáwlelendiretuǵın belgi. Soǵan tiykarlanıp shańaraqlıq tárbiyanı social tárbiyanıń tiykarǵi
bóleklerinen biri dep esaplaw tiyis.
−
Ekinshiden, shańaraq quramalı hám kóp qırlı xızmeti onıń wazıypaları hám dúzilisine,
social turmıs tárizine, shańaraq aǵzalarınıń social xızmetlerine, olardıń bárshe qızıǵıwlarına,
ıqtıyajları hám múnásibetlerine baylanıslıǵın názerden qashırmaslıq kerek.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
452
Shańaraqlıq tárbiya metodologiyası hám metodikası ushın eń zárúri onıń baylanıslı
táreplerin, yaǵniy tárbiyalıq wazıypaların bir ólshemge salıw, shańaraqtıń ózine tán
ózgesheliklerin hám bar múmkinshiliklerin anıqlaw úlken áhmiyetke iye boladı.
Shańaraqtıń dúzilisi hám wazıypaların talıqlawda ol jámiyettiń social
−
ruwxıylıq ózegi
ekenligi jáne bir ret kórinbekte. Usı sebepli shańaraqtıń anıq bir statusı , tiykarı bolıwı kerek hám
ol kisiler ortasındaǵı múnásibetlerin tártipke salıwı, óspirimda ádep
−
ikramlılıq paziyletlerin,
fizikalıq rawajlanıwın, aqılıy ziyrekligin qáliplestiriwi zárúr.
Shańaraqlıq tárbiyanıń ózine tánlıǵı sonda, ol balalardı ata
−
analardıń ata
−
analıq, qan
−
qarindaslıq qásiyetlerin uzatıp, shaxstıń ulıwma hám sezimlik rawajlanıwı ǵana támiyinlep
qalmay, bálki shaxstıń bar múmkinshiliklerin hám ádep
−
ikramlilıq rawajlanıwın hám óstiredi. Usı
sebepli shańaraqlıq tárbiya bárqulla barlıǵı, kórsetpeliligi hám shıraylılıǵı menen ajiralıp turadı.
Onda tiykarǵı wazıypanı xalıq, ádepke tán ilájlardı balaǵa tuwrı úyretiw, másláhát beriw,
úlken tájiriybesi ǵana emes, bálki shańaraqtıń jasaw tárizi, ortalıǵı, ata
−
analardıń kásip
−
óneri,
shańaraq aǵzalarınıń ruwxıylıq
−
psixologiyalıq múnásibetleri rol oynaydı.
Shańaraq hám shańaraqlıq tárbiya mashqalaları menen shuǵillanıwshı alımlardıń
izertlewlerinde tiykarǵi itibar shańaraq boyınsha ámeldegi boliniwine hám balalar tárbiyasında
ata
−
analarınıń aktiv dárejesine qaratıladı. Sonıń menen birge, ata
−
analardıń, balalardıń hám
hayallardıń bántligi hám olardıń balalar tárbiyasına bolǵan tásiri shańaraqtıń materiallıq
múmkinshilikleri hám turar jaylarına baylanıslı úyreniledi.
Jámiyettıń materiallıq hám ruwxıylıq rawajlanıwı óspirimdi túrli social wazıypalardı
orınlawǵa, toplanǵan múnasibetlerge tán tájiriybelerge, materiallıq hám ruwxıylıq qádiriyatlarǵa
hár tárepleme hám uzaq tayarlaw lazımlıǵın talap etpekte. Shańaraqlıq tárbiyada zárúr áhmiyetke
iye bolıwshı obyektiv hám subyektiv faktorlardı biliw tiyis. Obyektiv faktorlarǵa shańaraqtıń
materiallıq párawanlıǵı, dáramatlarınıń túrleri, ózine tánlıǵı hám dárejesi, úy
−
jay menen
támiyinleniw dárejesi, mektepke shekemgi mekemelerden paydalanıw, sonıń menen birge
shańaraq aǵzalarınıń sanı, quramı hám basqalardı kiritiw múmkin. Subyektiv faktorlarǵa
shańaraqtaǵı óz
−
ara múnásibetleriniń ózine tán ózgeshelikleri, maǵlıwmat, shańaraq aǵzalarınıń
mádeniy
−
ruwxıylıq dárejeleri, ata
−
analarınıń qarım
−
qatnas mádeniyatlari hám basqalar kiredi.
Shańaraqlıq tárbiyalıq quramaliliǵi jáne sonda, hár bir shańaraq ózine tán bir álem,
jámiyettıń ózine tán kishi uyimi bolıp, tárbiya isinde ózine tán ózgesheliklerin kórsetedi. Áne
sonıń ushın hám shańaraqlıq tárbiyanıń forma hám metodikaların ulıwmalastırıw hám oǵan
biran
−
bir usınıslar beriw qolaysız hám qıyın.
Ata
−
analar qanshelli ruwxıy bay, isenimli hám joqarı maǵlıwmatqa iye bolsa, usı dárejede
rawajlanǵan metodika arqalı óz perzentlerin tárbiyalaydı. Olar tek másláhát beriw, maqullaw,
sıylıqlaw, jazalaw, sáwbet hám gúrriń, pikir almasıw menen ǵana emes, bálki shaxsiy úlgileri,
balaları menen birgelikte islew, olardı miynet xızmetine tartiw arqalı hám tárbiyalaydı. Balalar
xızmetinde qatnasıw olarǵa tárbiyalıq tásir kórsetiwdiń eń nátiyjeli usılı. Eger balalar
ata
−
analarınıń shınıǵıwlarına júdá qızıǵıw menen múnásibette bolsa, olar ortasında doslıq
múnásibetler payda boladı.
Balalar ata
−
analarınan áke hám apalarınan óz
−
ara múnásibet miyzanların úyrenip, ne jaqsı
ne jaman, ne paydalı hám ne ziyanli ekenligin bilip aladı, olar haqqında anıq túsiniklerge iye
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
453
boladı. Bunnan tısqarı, shańaraq tájiriybeli hám kásibi tárepinen túrlishe jastaǵı kisilerdi
birlestirip turadı. Shańaraq aǵzalarınıń turmıs hám turmıslıq tájiriybeleri, mádeniy dárejeleri
qanshelli bay bolsa, olar balalar menen usı dárejede jaqsı sóylesiwde bola aladı, balalardıń
qızıǵıwların óstire aladı.
Ósmirlik 10-11 óspirimdan 14-15 jasqa shekemgi bolǵan dáwirdi óz ishine aladı. Ákisine
oqıwshılarda óspirimlik jasına ótiw, ásirese 5-klaslardan baslanadı. «Endi óspirim bala emes,
biraq úlken hám emes» usı óspirimlik dáwirdiń zárúr xarakterin bildiredi. Bul jasta óspirim
rawajlanıwına keskin ózgerisler payda bola baslaydı. Bul ózgerisler fiziologik hám psixologiyalıq
ózgerisler. Fiziologik ózgeris jınısıy jetilisiwlerdin baslanıwı hám onıń menen baylanıslı denedegi
barlıq agzalardin bekkem rawajlanıwı hám o’siwi, kletka hám orǵanizmli duzilisleri qaytadan
qaliplese baslaydı.
Organizmdegi ózgerisler tikkeley óspirim endokrin sistemasınıń ózgerisleri menen
baylanıslı. Bul dáwirde ishki sekretsiya bezlerinen biri gipofiz bezinin’ funktsiyasi aktivlesedi.
Onıń xızmeti organizm toqimalarınıń ósiwi hám zárúr ishki sekretsiya bezlerinin islewin
ku’sheytedi.
Natiyjede boyı ósiwi tezlesedi, jınısıy erjetkenlik (jınısıy orǵanlardiń rawajlanıwı,
ekilemshi jınısıy bezlerdin payda bolıwı) a’melge asadı. Óspirimler ózlerin úlkenlerdey tutıwǵa
háreket etedi.
Olar ózlerinin joybarın qábilet hám imkaniyatların belgili dárejede dosları hám
muǵallimlerine kórsetiwge umtıladı. Bul ha’diyse a’piwayı baqlaw jolı menen hám an’sat dep
kóriw múmkin, óspirimlik jasına mas bolǵan psixologiyalıq ózgesheliklerdi úyrene turıp,
óspirimler shaxsınıń qaliplesip, rawajlanıp kamalatqa erisiw jolların hám oǵan tásir etetugin hám
social faktordin’ tikkeley tásirin túsiniw múmkin.
Bul dáwirde óspirim baxıtlı balalıq penen xoshlasadı, biraq úlkenler ómirinde házirshe óz
ornın taba almaǵan jaǵday boladı. Óspirin dáwiri «ótiw dáwiri» «Krizis dáwir» «qıyın dáwir»
sıyaqlı atlardı alǵan psixologiyalıq kórinisleri menen xarakterlenedi sebebi, bul jastaǵı
óspirimlerdin is háreketinde jańa sharayatlar óz ornın taba almaǵanınan psixikalıq portlaw túrleri
hám ku’zetiledi. Óz dáwirinde L.S.Vigotskiy bunday jaǵdayda «psixikalıq rawajlanıwdaǵı krizis»-
dep ataǵan.
Bul dáwirde óspirimniń biliwge bolǵan qızıǵıwshılıǵı asadı. Bul barısta ózlestirilgen
social qarım qatnaslar óz ózinen oyınıń jańa imkaniyatların jaratadı 11-15 jastan baslap óspirim
endi teren pikirlep háreket qıla baslaydı. Óspirim bul jasta júdá úlken sıyaqlı ken qamrawlı etiwge
úyrete baslaydı. Óspirim oyınıń ameliy dárejege qansheli tez kóterile alıwı, oqıw materallarin tez
hám tereń iyelewi onıń intelekti hám rawajlanıwın belgilep beredi. Óspirimlik dáwir joqarı
dárejedegi intelektual xızmeti menen parıqlanadı. Bul xızmet júdá qızıǵıwshılıq hám de
a’tıraptaǵılarǵa óz isbilermenligin dawam etiw, sonday-aq olardan joqarı baha alıwdı qálewi
menen belgilenedi, óspirimniń úlkenlerge beretugin sorawları mazmunlı, hám usı másele
a’tırapında boladı.
Bul jastaǵı balalar tu’rli oylardı keltire aladı, eliklik pikir ju’ritip, ótkize aladı hám de
belgili bir másele boyınsha tereń variantlardı tolıqlap aladı. Óspirim oyları kóbinese
ulıwmalastırıwg’a sebep boladı.
Ámeliy oyınıń dizimine tómendegiler kiredi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
454
-Isbilermen esap kitaptı, júzege kelgen mashqalalardı tez sheshe alıw hám basqalar.
Kórsetilgen barlıq sıpatlar tiyisli bolǵan basqalar tag’dirde ǵana a’meliy oyı rawajlanǵan
dep esaplaw múmkin.
Bul sıpatlardı bir klasstanaq rawajlandırıp barıw orınlı. Óspirim dáwirinde isbilermenlik
sıpatı oqıwshılardıń ózin ózi basqarıwdı jolg’a qoyıw, ulıwma paydalı isbilermen islerin atqarıw
arqalı rawajlandırıw múmkin.
Usı jolda oqıwshı atqarıwshı rolde emes, ba’lki basqarıwshı, gárezsiz jol tıńlawshı hám
isbilermen qarım-qatnasında ózin qatnasıwshı bolǵan tag’dirde ǵana rawajlanıw ámelge asıwı
múmkin, bul jasta isbilermenlikti rawajlandırıwda kóbirek g’a’rezsizlikti bermewi óspirim oyınıń
rawajina jaqsı tásir kórsetedi. Óspirim jastaǵı balalardı u’nemlilikke rawajlandırıw, aqilı basqa
sıpatlarına tiyisli an’sat keshedi, buni kóbirek qızıqtıratuǵın nárselerge gárezsiz esap kitap qılıp
barıwg’a jollaw arqalı a’melge asırıw múmkin. Óspirimlerde júzege kelgen mashqalalardı tez hám
operativ halda sheshiw qánigesin o’siriw bir qansha qıyın keshedi.
Álbette bul balanın’ temperamentine hám baylanıslı. Barlıq óspirimlerde hám tez háreket
qılıwg’a úyretiw mu’shkil, biraq olardı bir mashqala júzege keliwi biraq olardı artqa shegirmew,
tezlik menen sheshiwdin’ ulıwma qag’ıydalarına úyretip barıw múmkin. Óspirimlik dáwirde
intelektin joqarı dárejede rawajlanǵan bolıwı qımbatlı hám abroylı esaplanadı. Óspirim shaxsta
hám onıń biliwge qızıǵıwshılıǵın da ózgerisler óz ara baylanıslı boladı.
REFERENCES
1.
Karimova V. Oilaviy hayot psixologiyasi – Toshkent: Fan, 2006.
2.
Karimova V. Oila psixologiyasi. – Toshkent. O’qituvchi, 2007.
3.
Nauruzbaeva A.,Nurjanova R.,Naimova Z.,EmbergenovaA.,Tarbiya isleri metodikası
T.,2018
4.
Aliy Nazimo. Qizlar tarbiyasi. - Toshkent: «Kamalak», 1994.
5.
Usanov Abdulahat. Oilaviy an‟analar - axloq va mehnat tarbiya vositasi. - Samarqand:
SamDU nashri, 1990.
6.
Usanov Abdulahat. Oila pedagogikasi. O’quv qo’llanma. -Samarqand: SamDU
nashri, 2005.
7.
Usanov Sh. Axmedova Sh. Oilada bola tarbiyasining tarkibiy qismlari. Samarqand:
SamDU nashri, 2017. 78 b.
