31-oktabr, 2024-Yil
30
KASB-HUNAR TA’LIMI O‘QUVCHILARI KASBIY IMIJINING TADQIQ
ETILGANLIK HOLATI
Aminova Dilnoza Orifjonova
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Pedagogika va psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13895464
Annotatsiya. Ushbu maqolada kasb-hunar ta’limi sohasida tahsil olayotgan
o‘quvchilarning o‘z kasb sohasidan xabardorligi, qolaversa kasbiy imijni rivojlantirish borasida
xorij olimlarining ilmiy izlanishlari tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar: Imij, kasb, kasbiy imij, hunar, professional ta’lim, tadqiqot.
STATE OF RESEARCH OF PROFESSIONAL IMAGE OF VOCATIONAL
EDUCATION STUDENTS
Abstract. This article analyzes the scientific research of foreign scientists on the awareness
of students studying in the field of vocational education, as well as the development of professional
image.
Key words: Image, profession, professional image, craft, professional education, research.
СОСТОЯНИЕ ИССЛЕДОВАННОСТИ ПРОФЕССИОНАЛЬНОГО ИМИДЖА
ОБУЧАЮЩИХСЯ ПРОФЕССИОНАЛЬНОГО ОБРАЗОВАНИЯ
Аннотация. В данной статье анализируются научные исследования зарубежных
ученых по повышению осведомленности обучающихся в сфере профессионального
образования о своей профессиональной сфере, а также по развитию профессионального
имиджа.
Ключевые слова: имидж, профессия, профессиональный имидж, профессия,
профессиональное образование, исследования.
Zamonaviy jamiyatda ta'lim muassasalari o‘quvchilari va talabalarining kasbiy qiyofasini
o‘rganish yuqori texnologiyalarning jadal rivojlanishini, ijtimoiy jarayonlarni avtomatlashtirish va
kompyuterlashtirishning murakkabligini aks ettiruvchi ijtimoiy-madaniy va ijtimoiy-iqtisodiy
islohotlar bilan bog'liqliq holda tadqiq etilmoqda. Chunki, yosh mutaxassislarning mehnat
funktsiyalari va harakatlari doirasini kengaytirish pozitsiyasidan ishlab chiqarish tartibini ishchi
kuchi sifatiga oshirishni mqsad qilib belgilagan. Shuning bilan bit qatorda, ish beruvchilarning
kadrlarning professionalligi va individual va shaxsiy fazilatlariga qo‘yiladigan talablarini
yangilanib bormoqda.
31-oktabr, 2024-Yil
31
Bo‘lajak bitiruvchilar kelajakdagi professional va faol jamoat arbobi sifatida atrofidagi
dunyoni va undagi o‘zini idrok etishning qadriyat yo‘nalishlari tarkibida uning intellektual va
ijtimoiy etukligi, axloqiy munosabatlari bilan uyg'unlikda kechadi.
Jamiyatning ijtimoiy-kasbiy tuzilmasining o‘zgarishi va yosh mutaxassisning o‘qishni
tugatgandan so‘ng mehnat va aholi bandligi sohasida kasbiy raqobatning kuchayishi talabaning
kasbiy imidjini uning kasbiy kompetensiyasi va kasbiy mahoratining zaruriy tarkibiy qismi sifatida
hisobga olishni belgilaydi. Kasbiy muhit vakillari bilan identifikatsiya qilish, mehnat bozorida
o‘zining raqobatdosh ustunliklarini namoyish etish asoslari, professional jamoada samarali
muloqot va xatti-harakatlar modellarining asoslari, iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy-madaniy
sohalarni izchil rivojlantirish uchun muhim yo‘nalishni jamoat hayotidan kelib chiqib belgilash
mumkin.
Tadqiqotchi olim L.G. Pakning ta'kidlashicha, bugungi kunda o‘quvchilar va talabalar
quyidagilar bilan bog'liq yangi sotsializatsiya traektoriyalarini o‘zlashtirmoqdalar:
-ta'limning yangi madaniyatini iste'mol qilish, rasmiy va norasmiy muloqot, bo‘sh vaqt,
faollik, talabalar xatti-harakatlarining yangi taqdimot uslubini shakllantirish;
-yangi qadriyatlarni rivojlantirish va amalga oshirish (ma'lumot, o‘zini namoyon qilish,
o‘zini o‘zi anglash, tanlash erkinligi, harakatchanlik, o‘zgarishlarga ochiqlik, takomillashtirish,
o‘z-o‘zini o‘rganish va boshqalar);
-aloqa strategiyalarini boshqa noyob nuqtai nazardan o‘zgartirish onlayn va oflayn rejimda
o‘zaro ta'sir qilish shakllari;
-professional yashash muhitining turli muhitlarida o‘zgaruvchan ijtimoiy rollarni sinab
ko‘rish nuqtai nazaridan tanlangan kasbning yuqori standartlarini hisobga olgan holda, yosh yigit
va qizlarning psixologik xususiyatlarini shakllantirish (ijobiy fazilatlarning evolyutsion
qo‘shilishi, o‘zaro boyitishi va integratsiyasi bilan bog'liq). " kabi omillarni keltirib o‘tgan.[17]
Professional ta’lim muassasasi o‘quvchilarida imidjning shakllanishi o‘zini mehnat
sohasida bo‘lajak mutaxassis sifatida ko‘p funktsiyali namoyon qilish imkoniyatini beradi.
Bundan tashqari kasbiy o‘zini o‘zi anglash va kasbiy muammolarni malakali hal qilishning
eng samarali usullari va vositalarini topishga imkon beradi. Professional ish, shaxsiy hayot va
zamonaviy jamiyatning tanlangan sohasida muvaffaqiyatga erishish uchun o‘zini namoyon
qilishda eng qulay va maqbul strategiyalarni amalga oshirish bo‘yicha ko‘rsatmalarni qabul qilsh
imkonini beradi.
Professional ta'lim muassasasida o‘quvchisining muvaffaqiyatli shakllangan professional
qiyofasi ya’ni bunda kasbiy kompetentsiyaning bir-birini to‘ldiruvchi sintezi mujassam bo‘lishi
31-oktabr, 2024-Yil
32
lozim. Hamda bunday uyg’unlik olim G.Lebon tabiri bilan aytganda "shaxsiy jozibasi" ta'siri
tufayli bitiruvchi o‘zining ish topishdagi muvaffaqiyatini oldindan belgilab ololadi. Talabaning
optimal shakllangan kasbiy qiyofasi doirasida uning ijtimoiy-kasbiy xulq-atvorining
moslashuvchanligi va dinamikligi ortadi. Shuningdek, konstruktiv ishbilarmonlik va shaxslararo
muloqotni shakllantirish ko‘nikmalari, kasbiy va shaxsiy fazilatlarni uyg'un rivojlantirishi ro‘y
beradi. Bu “shaxsiy joziba” ishlab chiqarish jarayoni muammolarini hal qilishda o‘ziga xosligi,
o‘zini optimal tarzda taqdim etish, turli sohalarda o‘z-o‘zini samaradorligini prognozlashda
namoyon bo‘lib boradi.[18]
Muvaffaqiyat omillari orasida ilmiy bilimlarning turli sohalari olimlari tomonidan imij
kasbning ijobiy, boshqariladigan xususiyatlarida biri sifatida qayd etiladi. Imijga raqobat
ustunligining muhim sharti sifatida qaraladi. Imijning asosiy funktsiyalari qatoriga kasb egasining
faoliyati va imkoniyatlari haqidagi xabar bilan bog'liq bo‘lgan ma'lumot berishni kiritiladi.
Shuning bilan birgalikda imijning hamkorlikning obro‘sini oshiradigan obro‘-e'tibor
qozonish funktsiyasi ham mavjudligi to‘g’risida fikr bildiriladi.
Ko‘rinib turibdiki, globallashuv va butun oliy ta'lim tizimini modernizatsiya qilish
jarayonida ijobiy imidj nafaqat tijorat tashkilotlarining, balki ta'lim muassasalarining ham muhim
atributi sifatida qabul qilinadi, chunki ta'lim tuzilmalari bozorida raqobatbardoshlikni oshirish
mumkin. samarali korporativ imidjni shakllantirish bilan bog'liq yangi ijtimoiy va axborot
texnologiyalarining paydo bo‘lishi orqali erishiladi. Yangi voqelik obrazlar, tuzilmalar va ular
mazmunining tarkibiy qismlari, guruh va ommaviy ongga ta'sir mexanizmlarini shakllantirish
shartlari va belgilovchilarini psixologik tahlil qilish uchun ijtimoiy talabni ob'ektiv ravishda
inobatga olishni talab qiladi.
Imijni yaratish mexanizmini va uni idrok etishni ko‘rib chiqishga qaratilgan nazariyalarda
psixologik tushunchalarni sharhlshga qaratilganlikni ko‘rish mumkin. Muallif I.M. Kishtimova
2006 yilda o‘zining “Individual obrazni yaratish va faoliyatining psixosemiotik asoslari” nomli
ilmiy maqolasida “Imij deganda idrok etuvchi “men” va imijning asosi bo‘lgan “men emas”
o‘rtasidagi ma’lum bir kelishuv tushuniladi” deb ta’rif beradi. Haqiqatdan ham, imijning paydo
bo‘lishi ob'ektiv asosi bo‘lgan prototip, qabul qiluvchining - idrok etuvchi shaxs yoki odamlar
guruhining faol ishtirokini talab qiladigan ma'lum bir belgidir. Buning yordamida "boshqa"
ishtirokida shakllangan munosabat, stereotip shakllanadi.[19]
Bir qator mualliflar ulardan (A.A.Derkach 2012 yil; V.G.Zazikin 2013 yil; E.P.Kostenko
2016 yil; E.B.Perelygina 2010 yil; A.P.Fedorkina 2009 yil) [20] ilmiy izlanishlari psixologik
yondashuvga yaqin bo‘lib, shaxsning rivojlanishning bir bosqichidan ikkinchisiga o‘tish
31-oktabr, 2024-Yil
33
mexanizmlarini o‘rganish zarurligini ta'kidlaydigan imijni shakllantirishning akmeologik
kontseptsiyasidir. Ob'ektni yaratish jarayonida sub'ektning ixtiyoriy sa'y-harakatlari birinchi
o‘ringa chiqadi, u nafaqat uni idrok etuvchi tomoshabin uchun obraz yaratadi, balki o‘z-o‘zini
anglashda progressiv o‘zgarishlarni amalga oshiradi. Jumladan, o‘zini o‘zi anglash, o‘zini o‘zi
qadrlaydi, o‘zining ichki dunyosini o‘zgartiradi, shaxsiy va kasbiy salohiyatni eng to‘liq amalga
oshirishga erishadi deb ta’kidlanadi.
Kasb-hunar ta’limi o‘quvchilari kasbiy imijining tadqiq etishda sotsiologik yondashuv ham
mavjud bo‘lib, sotsiologik tahlil pozitsiyasidan imiji shakllantirish muammosi (M. V. Berdinskix
2012 yil; D. P. Gavra 2011 yil, A. A. Shelyag 2010 yil, V. V. Shcherbina 2018 yil)da[21] ularning
asarlarida keltirilgan. Bu olimlar imidjni shakllantirishda ijtimoiy omillarning etakchi ahamiyati
haqidagi g'oyalarga asoslanadi va shuning uchun quyidagilarni nazarda tutadi:
-jamoatchilik fikrini o‘rganish;
-maqsadli auditoriyani birlashtiruvchi mezonlar bo‘yicha toifalarga bo‘lish;
-ijtimoiy o‘zaro ta'sir jarayonida rivojlanadigan munosabatlarni aniqlash;
-obrazni xarakterlovchi belgilar va belgilar tizimida mujassamlangan qadriyatlar,
me’yorlar, ma’nolar, madaniy farqlarni tahlil qilish va hokazo.
Rossiyalik psixologlar ilmiy tadqiqot ishlarida bu muammo bo‘yicha ijtimoiy o‘qituvchi
yoki ijtimoiy xodimning kasbiy qiyofasini shakllantirishni pedagogik tahlil nuqtai nazaridan
o‘rganadigan aniq tadqiqotlar mavjuddir. Bu mavzu bo‘yicha mualliflarning ishlanishlarini
quyidagi yo‘nalishlarda tahlil qilishimiz mumkin:
-aniqlangan tarkibiy qismlarga muvofiq kelajakdagi ijtimoiy o‘qituvchining kasbiy
qiyofasini shakllantirishni o‘rganish (K.I.Atamanskaya 2016 yil; N.A.Gluzman 2017 yil,
I.V.Fedosova 2016 yil);[22]
-imidjning mutaxassislarning kasbiy faoliyati muvaffaqiyatiga ta'siri (S.I.Gluxix 2012 yil;
M.I.Plugina, L.Yu.Donskaya, S.V. Znamenskaya 2013 yil); [23]
-professional tasvirning belgi-ramziy ma'nosi (E.M.Gurina, 2014 yil);[24]
-ijtimoiy xodim obrazining uning kasbiy faoliyatiga mos kelishi (S.A.Kambolov, 2014
yil);[25]
-turli darajadagi va profillardagi xodimlarning imidjini yaxshilash yo‘llari (A.A.Zaitseva
2011 yil);[26]
-kasbiy martaba o‘sishini rivojlantirishda ijtimoiy o‘qituvchi obrazining roli
(T.A.Malovidchenko 2011 yil);[27]
31-oktabr, 2024-Yil
34
Ushbu maslliflarning asarlarda imij fenomenining o‘ziga bag'ishlangan tadqiqotlar va
uning shakllanishi jarayonini tadqiqotlar o‘rtasida farqlash kerak. Bunda pedagogik yondashuvga
ko‘proq xos bo‘lgan nuqtai nazar ham mavjuddir. Shu bilan birga, mualliflar ko‘pincha
mutaxassislarning shaxsiy fazilatlariga e'tibor berishadi, o‘zlarini professional imidjni
shakllantirishning individual darajasini tahlil qilish bilan cheklashadi. Bunday tadqiqotlarning
ahamiyatini hisobga olsak, shuni ta'kidlaymizki, ularning ba'zilarida "tayyorlik", "kompetentlik",
"professionallik" tushunchalarining zamonaviy va shunchaki "moda"ga aylangan atamasi bu
"imij" bilan almashtirish mumkin deyilgan. Biroq, jiddiy ilmiy izlanishlarda atamalar bilan bunday
munosabatda bo‘lishga yo‘l qo‘yilmaydi.
Xorijiy mualliflarning (C.Black 1997 yil; K.Boulding 1956 yil; A.Kendall 2002 yil;
L.Kreuger 2000 yil; R.Lubove 1965 va 1968 yillarda; J.L.Westwood 2014 yil) kabi olimlar
asarlarida kasb imiji turli madaniyat va mamlakatlarda turlicha rivojlanishini ko‘rsatadi.
Madaniy, tarixiy va siyosiy-iqtisodiy omillarning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olish,
ijtimoiy-pedagogik faoliyatni o‘z ichiga olgan insonparvarlik xarakteridagi kasb imijini
shakllantirishda ayniqsa muhimdir. Ma'lumki, masalan, Amerik Qo‘shma Shtatlari va Buyuk
Britaniya davlatlarida ijtimoiy ish diniy xayriyadan kelib chiqqan va kambag'al aholini yordamga
loyiq va noloyiqlarga ajratgan sotsialdarvinizm mafkurasining kuchli ta'siri ostida kasbga
aylangan. Haqiqatan ham yordamga muhtoj bo‘lgan va u orqali o‘zgartirishga qodir bo‘lganlarni
aniqlash zarurati ijtimoiy ishning asosiy protseduralari va ijtimoiy tashxis qo‘yish uchun
diagnostika usullarini shakllantirishga yordam berganligi aytilgan ma’umotlarni keltirilgan.[28]
Psixolog olim А.M.Jabborov tadqiqotlarida taʼlim va tarbiya jarayoniga taʼsir etuvchi
ijtimoiy-psixologik va milliy-madaniy omillar, oʼzbek maktabi oʼqituvchisining psixologik va
etnik xususiyatlari, oʼqituvchi-talaba hamkorligining milliy-psixologik omillari keng qamrovli
oʼrganilgan.[34]
O‘zbek olimi А.I.Rasulovning fikricha, oʼqituvchilarning oʼquvchilar bilan oʼzaro
munosabatlarida quyidagi shaxslilik va individlilik xususiyatlari: nevrotizmning oʼrtacha darajasi,
kuchsiz depressivlik, vijdonlilikning yuqori darajasi, turgʼunlashuv, xulqdagi ehtiyotkorlik,
konformlik, muloqotmandlikning yuqori bahoga egaligi, bevosita hissiy hamda intuitiv mulohaza
yuritishga moyillik, nazokatlilikning oʼrtacha koʼrsatkichi namoyon boʼladi de ta’kidlangan.[35]
Yuqoridagi tadqiqotlarda keltirilgan maʼlumotlardan shularni ko‘rish mumkinki, olimlar
oʼzlarining izlanish predmetlari nuqtai nazardan muhim hisoblansada, ammo muammoning
boshqa jihati profеssional ta’lim muassasasi o‘quvchilarida kasbiy imijni shakllantirishning
ijtimoiy- psixologik jihatlarini tadqiqot predmeti sifatida tadqiq etilmagan.
31-oktabr, 2024-Yil
35
REFERENCES
1.
Пак, Л.Г. Социализация студентов вуза в эпоху цифрового общества / Л.Г. Пак //
Вестник Оренбургского государственного университета. - 2020. - № 5 (228). - С. 66-72
.
2.
Лебон Г. Психология народов и масс. СПб., 1995
3.
Кыштымова И. М. Психосемиотические основания создания и функционирования
индивидуального образа // Имиджелогия - 2006: актуальные проблемы социального
имиджмейкинга: матер. 4-го Междунар. симпозиума по имиджелогии, 19-20 сент. 2006.
М., 2006. С. 155-160.
4.
Деркач А. А. Социально-психологический феномен популярности политических
лидеров // Мир психологии. 2012. № 2 (70). С. 231-246.
5.
Зазыкин В. Г. Масштаб личности как акмеологическое условие профессионализма //
Акмеология. 2013. № 2 (46). С. 25-31.
