31-oktabr, 2024-Yil
46
PIRLS DASTURI ASOSIDA OʻQUVCHILARDA OʻQISH VA MATNNI TUSHUNISH
KOʻNIKMALARINI RIVOJLANTIRISH
Isoqova Zebiniso
Guliston tumani 7-maktab o’qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13895707
Annotatsiya. Ushbu maqolada umumiy o'rta ta'lim maktablarining boshlang'ich sinf
o'quvchilarini PIRLS xalqaro tadqiqotga tayyorlash masalalari haqida ma'lumotlar va
shuningdek bu borada amalga oshirilishi kerak bo'lgan ishlar ham ko'rsatib o'tilgan.
Kalit so'zlar: PIRLS xalqaro baholash dasturi, xorijiy tajribalar, ta'lim sifatini baholash,
ko’nikma, matn, o'qituvchi, o'quvchi.
DEVELOPMENT OF STUDENTS' READING AND TEXT COMPREHENSION SKILLS
BASED ON THE PEARLS PROGRAM
Abstract. This article provides information on preparing elementary school students for
the PIRLS international study, as well as what needs to be done in this regard.
Key words: PIRLS international assessment program, foreign experiences, educational
quality assessment, skill, text, teacher, student.
РАЗВИТИЕ НАВЫКОВ ЧТЕНИЯ И ПОНИМАНИЯ ТЕКСТА У СТУДЕНТОВ НА
ОСНОВЕ ПРОГРАММЫ «ЖЕМЧУГ»
Аннотация. В данной статье представлена информация по вопросам подготовки
учащихся начальных классов к международным исследованиям PIRLS, а также о работе,
которую необходимо провести в этом направлении.
Ключевые слова: международная программа оценки PIRLS, зарубежный опыт,
оценка качества образования, навык, текст, преподаватель, студент.
So'nggi yillarda mamlakatimizda amalga oshirilayotgan islohotlar natijasi ulkan iqtisodiy
o'sish ko'rsatkichlariga erishilayotganligi barcha sohalarda malakali kadrlar va yetuk
mutaxassilarga bo'lgan talabni yanada oshirmoqda. Bu o’z-o'zidan o'quvchilarimizning darslarga
qiziqish xususiyatini oshirish va o'qituvchilarning har tomonlama ta'lim-tarbiyaga e'tiborini
kuchaytirishni talab etadi.
Yuqoridagi talablarning ta'lim tizimi uchun juda muhim ekanligi, aksariyat xorijiy
davlatlardagi kabi ta'lim va fan sohalari rivojlanishini baholash va monitoring qilish orqali ta'lim
sifatini oshirishga qaratilgan ilg'or tajribalarni sohaga jalb qilish kerakligini anglatadi. Ta'lim sifati
31-oktabr, 2024-Yil
47
va samaradorligini oshirish yo'lida xorijiy ilg'or tajribalarni o'rganish, xalqaro standartlar
talablarining joriy etilishi muhim ahamiyatga ega.
Respublikamizda qo'yilayotgan amaliy qadamlarga xalq ta'limi tizimida ta'lim sifatini
baholash sohasidagi xalqaro tadqiqotlarning tashkil etilishi to'g'risida hukumat qarorining qabul
qilinishi ta'lim sohasidagi yutuqlarni baholash xalqaro assotsiatsiyasidek (IEA-International
Association for the Evaluation of Educational Achiyevement) nufuzli tashkilot bilan hamkorlik
aloqalarining yo'lga qo'yilishini misol sifatida keltirish mumkin.
IEA (Talim sohasidagi yutuqlarni baholash xalqaro assotsiatsiyasi) tashkiloti tomonidan
olib borilayotgan tadqiqotlarning aksariyati o'quvchilarning akademik faoliyatini bir yoki bir
nechta fanlardan yoki fanlararo uyg'unlik asosida baholashni o'z ichiga oladi, bu esa dunyo
bo'yicha umumiy va har bir mamlakat kesimida ta'lim jarayonlarini chuqur tahlil qilishga yordam
beradi.
PIRLS (Progress in International Reading Literacy Study) — bu turli mamlakatlarda
boshlangʻich sinf oʻquvchilarning matnni oʻqish va tushunish darajalarini baholab beruvchi
xalqaro tadqiqot dasturidir. Ushbu tadqiqot, oʻqituvchilar, ota-onalar va taʼlim sohasidagi
siyosatkorlar uchun foydali maʼlumotlar taqdim etadi. (3)
PIRLS dasturi quyidagi maqsadlarda foydalaniladi:
- Oʻquvchilarning Matnni Tushunish Darajalarini Baholash: Boshlangʻich sinf oʻquvchilari
matnni qanday darajada tushunishni oʻrganishda yordam beradi.
- Taʼlim Sohasidagi Davlat Siyosatiga Maʼlumotlarni Taqdim Etish: Oʻquvchilarning oʻqib
tushunish koʻnikmalarini rivojlanganligi haqida maʼlumotlar, taʼlim sohasidagi davlat siyosatini
yaxshilashda muhimdir.
Oʻquvchilar PIRLS dasturi orqali matnni tushunish koʻnikmalarini rivojlantirishda faol
qatnashuvchilar boʻlib, matn ustida ishlash, samarali oʻqish strategiyalarini tanlash va matnni
sharhlashda yordam beradi. Bu tadqiqot, oʻquvchilarning oʻqib tushunish koʻnikmalarini namoyon
qilish va taʼlim sohasidagi yangiliklarga oid maʼlumotlarni olishga imkon beradi.(3)
PIRLS dasturi, oʻquvchilarning matnni tushunish koʻnikmalarini oʻrganish va oʻqitish
sohasini yanada yaxshilashda muhim vazifalarni bajaradi.
O'quvchilarning erishgan yutuqlarini o'rganishda barcha o'quvchilardan emas, balki ushbu
qatlamning vakillari sifatida tanlab olingan o'quvchilardan obyektiv testlarni o'tkazish orqali
baholanadi. Shuningdek, maktab direktorlari, o'qituvchilar, o'quvchilar, hattoki ota-onalardan
so'rovnomalar o'tkazilib, maktabdagi ta'lim sifatiga ta'sir ko'rsatuvchi omillar, jumladan, maktab
resursli, o'quvchilarning ta'lim olishga oid qarashlari, o'qitish usullari hamda uy sharoitida
31-oktabr, 2024-Yil
48
o'quvchilarning bilim olishi qanchalik darajada qo'llab-quvvatlanayotganligiga doir qimmatli
ma'lumotlar to'planadi. Ushbu dasturning ko'p yillar davomida muvaffaqiyatli faoliyat olib
borayotganiga 2021-yilda 20 yil to'ladi. Progress in International Reading and Literacy Study
(PIRLS) - boshlang'ich 4-sinf o'quvchilarining matnni o'qish va tushunish darajasini baholash
uchun; boshqacha qilib aytganda, boshlang'ich sinf o'quvchilarining o'qib tushunish ko'nikmalarini
qay darajada rivojlanganligi haqidagi ma'lumotlarni xalqaro miqyosda taqqoslash imkonini
beradigan, o'qish va o'qitishni yaxshilash uchun ta'lim sohasidagi davlat siyosatiga oid
ma'lumotlarni taqdim etadigan yirik xalqaro baholash dasturidir.
Shuningdek, PIRLS, yosh o'quvchilar tomonidan maktabda va maktabdan tashqarida ta'lim
olishning katta qismini tashkil etuvchi, ya'ni badiiy tajriba orttirish, ma'lumot olish va undan
foydalanish ko'nikmalarini baholash kabi ikkita keng qamrovli maqsadlarni ifodalaydi. Yana shuni
aytish mumkinki, ushbu dastur zamon bilan hamnafas qadam tashlaydi hamda o'zining baholash
mezonlarini zamonaviy talablarga muvofiq ravishda takomillashtirib boradi.
Bunga misol sifatida, 2021-yilda o'tkaziladigan tadqiqotda o'quvchilarga birinchi marta
raqamli formatdagi topshiriqrni taqdim etishni rejalashtirganini aytish o'rinlidir. Raqamli formatga
o'tish bilan birga, internet muhitida boshqariladigan ePIRLS onlayn o'qishni kompyuterda
baholash kabi o'zgarishlar ham ko'zda tutilgan.
O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamning 2018-yil 8-dekabrdagi "Xalq ta'limi
tizimida ta'lim sifatini baholash sohasidagi xalqaro tadqiqotlarni tashkil etish chora -tadbirlari
to'g'risida" gi 997-sonli qarori bilan O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi
Ta'lim sifatini nazorat qilish davlat inspektsiyasi qoshida "Ta'lim sifatini baholash bo'yicha xalqaro
tadqiqotlarni amalga oshirish Milliy markazi" tashkil etildi. [2].
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 29-apreldagi «O'zbekiston Respublikasi
Xalq ta'limi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to'g'risida»gi PF-5712-
son Farmonida 2030-yilga kelib PISA xalqaro dasturi reytingida jahonning birinchi 30 ta ilg'or
mamlakatlari qatoriga kirishiga erishish hamda xalq ta'limi tizimida ta'lim sifatini baholash
sohasidagi xalqaro tadqiqotlarni tashkil etish asosida o'quvchilarning o'qish, matematika va tabiy
yo'nalishdagi fanlardan savodxonlik darajasini baholashga yo'naltirilgan ta'lim sifatini
baholashning milliy tizimini yaratish vazifalari belgangan. [1].
Har bir sinfda ta'limni differensiyalashga kuchli e'tibor berilishi zarur, bu borada aksariyat
birinchi sinf o'quvchilarining muvafaqqiyatli boshlash uchun zarur bo'lgan ko'nikmalarga ega
bo'lmagan maktablarga alohida e'tibor berilishi lozim.
Yana ikkita muammolarni yodda tut kerak:
31-oktabr, 2024-Yil
49
a) Eng kuchli o'quvchilarga kelgusidagi rivojlanishiga ko'maklashish.
b) O'g'il bolalarga yordam berish, chunki ularning natijalari qizlarning natijalaridan ko'ra
yomonroq degan fikrlarni ko'rib chiqib aynan mana shu vazifalarni boshlang'ich sinf
o'quvchilarining PIRLSda yuksak yutuqlarga erishishdagi o'sish nuqtalari deb belgigan. [3]
Boshlang'ich ta'lim tizimi oldidagi ustuvor vazifalar sifatida esa ta'lim jarayonida turli xil
matnlardan foydalanishni ta'minlash zarur: yaxlit, yaxlit bo'lmagan, murakkab (ko'plik), turli xil
matnlarni o'qish uchun turli strategiyalarni ishlab chiqish, tushunib o'qishni shakllantirish va
baholashning turli shakllaridan foydalanish (qog'oz va kompyuter shakllari) kabi vazifalar
qo'yilgan.
Respublikamizning xalqaro tadqiqotlarda boshlang'ich sinf o'quvchilarining o'qish
savodxonligini baholash Ta'lim inspeksiyasi huzuridagi "Ta'lim sifatini baholash bo'yicha xalqaro
tadqiqotlarni amalga oshirish milliy markazi" xodimlari tomonidan ishlab chiqilgan metodik
qo'llanmada PIRLS tadqiqoti, uning o'ziga xos xususiyatlari, nazorat-sinov materiallarining ishlab
chiqilishi haqida umumiy ma'lumotlar berilgan. Shu bilan birga, PIRLS tadqiqotining
topshiriqlaridan, ya'ni matnlar va savollaridan bir nechta namunalar hamda ularning baholash
mezonlari keltirilgan. Ushbu tadqiqot sinovi har 5 yilda bir marta o'tkazishga mo'ljallangan bo'lib,
2021-yil uchun mo'ljallangan tadqiqotlarda O'zbekistonning boshlang'ich sinf o'quvchilari ham
ishtirok etishi o'qituvchilariga katta mas'uliyat yuklaydi. Bu muhim vazifani amalga oshirish
o'qituvchidan ta'limga yangicha yondashuvni va faollikni talab etadi.
O'quvchini xalqaro baholash darajasini belgilovchi PIRLSga tayyorlashda o'qish darsi
jarayonida darslikda berilgan har bir matn yuzasidan o'quvchi o'zi mustaqil ravishda ushbu
matndan kelib chiqib savollar tuzish vazifasi qo'yilsa, har bir bolaning berilgan matnni qay
darajada o'zlashtirganligini uning tuzgan savollari orqali bib olish mumkin. Bunda o'quvchining
dunyoqarashi, mustaqil fikrlashi va obrazli tafakkuri har bir dars davomida rivojlantirilib boriladi.
Dars jarayonida bola to'g'ri yoki noto'g'ri fikrini tinglab, to'g'ri xulosani hayotiy faktlar
orqali chiqarishga o'rganib boradi.
REFERENCES
1.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 29-apreldagi «O'zbekiston Respublikasi
Xalq ta'limi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash 'g'risida»gi PF-
5712-sonli farmoni.
31-oktabr, 2024-Yil
50
2.
O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining "Xalq ta'limi tizimida ta'lim sifatini
baholash sohasidagi xalqaro tadqiqotlarni tashkil etish chora-tadbirlari to'g'risida" 2018-yil
8-dekabrdagi 997-sonli qarori.
3.
PIRLS - Vikipediya.
https://uz.wikipedia.org/wiki/PIRLS
4.
"Xalqaro tadqiqotlarda ishtirok etish - inson kapitalini rivojlantirish omilidir" mavzusidagi
xalqaro vebinar. Sidorova Galina Aleksandrovna, Rossiya ta'lim akademiyasining ta'limni
rivojlantirish strategiyasi instituti, ta'lim sifatini baholash markazining katta ilmiy xodimi,
pedogogika fanlari nomzodi. e-mail: centeroko@mail.ru Veb-sayt
5.
"PIRLS
2021
xalqaro
solishtirma
tadqiqoti
doirasida
o'qish
savodxonligini
shakllantirishning o'ziga xos xususiyatlari" nomli taqdimot. Kuznetsova Marina Ivanovna,
Rossiya ta'lim akademiyasi Ta'limni rivojlantirish strategiyalari instituti Boshlang'ich ta'lim
markazi yetakchi ilmiy xodimi. e-mail: centeroko@mail.ru Veb-sayt
6.
Ta'lim inspeksiyasi huzuridagi Ta'lim sifatini baholash bo'yicha xalqaro tadqiqotlarni
amalga oshirish milliy markazi saytlari.
7.
E-mail: markaz@tdi.uz
