30-Sentabr, 2024-Yil
310
DOSTONCHILIK MAKTABLARI VA XALQ DOSTONLARINING MAVZU DOIRASI
Rahmatova Mohinabonu Rajabovna
https://doi.org/10.5281/zenodo.13895849
Annotatsiya.
Mazkur tezisda dostonchilik maktablari haqida ma’lumot berib o’tilgan.
Shuningdek, tezis davomida xalq dostonlarining mavzu doirasi hamda o’ziga xos xususiyatlariga
alohida to’xtalib o’tilgan.
Kalit so’zlar:
doston ijrochilari, Qo’rg’on, Bulung’ur dostonchilik maktablari, doston
turlari.
THEMATIC SCOPE OF EPIC SCHOOLS AND FOLK EPICS
Abstract.
In this thesis, information is provided about the schools of epic writing. Also,
during the thesis, the scope of the subject and the specific features of the folk epics were
specifically discussed.
Key words:
epic performers, Kurgan, Bulungur epic schools, types of epic.
ТЕМАТИЧЕСКИЙ ОХВАТ ЭПИЧЕСКИХ ШКОЛ И НАРОДНОГО ЭПОСА
Аннотация.
В данной диссертации приводятся сведения о школах эпического
письма. Также в ходе дипломной работы конкретно обсуждались объем темы и
особенности народного эпоса.
Ключевые слова:
эпические исполнители, Курган, Булунгурские эпические школы,
типы эпоса.
So’z san’atining dastlabki na’munalari insoniyat nutqi paydo bo’lishi bilan yuzaga kela
boshladi. Folklorshunoslikda buni shartli ravishda
dostonchilik (baxshilik) maktablari
deb
yuritiladi. Hozirgi kunda o’zbek folklorshunosligida Bulung’ur, Qo’rg’on, Shahrisabz, Sherobod,
Janubiy Tojikiston, Xorazm kabi poetik dostonchilik maktablari – baxshilik san’atining ajoyib
markazlari aniqlangan.
1. Bulung’ur dostonchilik maktabi qahramonlik dostonlarini ijro etish bilan mashhur
bo’lgan. Sodda, yuksak, o’ta an’anaviy, nisbatan arxaik bo’lgan qahramonlik eposi uslubi bu
dostonchilarning poetik yo’li hisoblangan. Bulung’ur dostonchilik maktabining so’nggi talantli
vakili Fozil Yo’ldosh o’g’li (1872-1955) hisoblanadiki, undan «Alpomish», «Yodgor», «Yusuf
bilan Ahmad», «Malikai ayyor», «Mashriqo», «Zulfizar», «Balogardon», «Intizor», «Nurali»,
«Jahongir», «Murodxon», «Rustam», «Shirin bilan Shakar», «Ra’no bilan Suxangul», «Zevarxon»
kabi ajoyib dostonlar yozib olingan.
30-Sentabr, 2024-Yil
311
2. epik san’atning ikkinchi bir muhim Qo’rg’on dostonchilik maktabi bo’lib, uning eng
so’nggi talantli vakillari ergash Jumanbulbul o’g’li (1868-1937) va Po’lkan shoirlar (1874-1941)
hisoblanadi. Bu talantli san’atkorlardan «Alpomish», «Yakka Ahmad», «Oysuluv»,
«Kuntug’mish», «Qironxon», «Go’ro’g’lining tug’ilishi», «Yunus pari», «Misqol pari», «Gulnor
pari», «Xushkeldi», «Hasanxon», «CHambil qamali», «Dalli», «Ravshan», «Avazxon», «Qunduz
bilan Yulduz», «Xoldorxon», «Hilomon», «Berdiyor otliq», «Zamonbek», «Xidirali elbegi» kabi
dostonlar yozib olingan.
3. XIX asrda mavjud bo’lgan yana bir epik markaz Shahrisabz dostonchilik maktabidir. Bu
maktabning so’nggi namoyandasi Abdulla Nurali o’g’li (1874-1957) XIX asrning yirik
dostonchisi Rajab shoirning shogirdidir. Bu baxshilar dostonlarni sho’x, quvnoq, ko’tarinki ruhda
aytishlari, kuylarining yoqimliligi bilan ajralib turadilar.
Atoqli xalq shoiri Islom Nazar o’g’li (1874-1953) bir tomondan, Shahrisabz, ikkinchi
tomondan, Qo’rg’on dostonchilik maktabi bilan bog’liq bo’lgan. Uning ijro usuli va undan yozib
olingan «Orzigul», «Sohibqiron», «Erali va Sherali», «Zulfizar bilan Avazxon», «Gulixiromon»,
«Kuntug’mish» kabi dostonlarga nazar tashlar ekanmiz, ularda har ikki maktab xususiyatlari
yaqqol ko’rinadi.
4. O’zbekistonning janubida yashovchi ko’pgina baxshilar Sherobod dostonchilik maktabi
bilan bog’liqdir. XIX asrning II yarmi va XX asr boshlarida yashagan bu maktabning mashhur
vakili Shernazar Beknazar o’g’li bir qancha shogirdlar etishtirgan. Mardonaqul Avliyoqul o’g’li,
Umir Safar o’g’li, Normurod baxshi, Ahmad baxshi, Nurali Boymat o’g’li, Mamadrayim baxshi,
Bo’riboy Ahmad o’g’li, Yusuf O’tagan o’g’li kabi o’nlab dostonchilar shu maktabga birlashadi va
ulardan bir qancha dostonlar yozib olingan.
5. Janubiy Tojikistonda yashovchi o’zbek-laqay baxshilari ham ijro yo’llarining badiiy
tasvir vositalari jihatidan o’ziga xos xususiyatlarga ega. Bu baxshilar Dang’ara rayonining
Jorubqo’l qishlog’i bilan bog’liq. Bu erda XIX asrning II yarmi va XX asr boshlarida Haybat
Shomol o’g’li, Qunduz soqi degan mashhur dostonchilar o’tgan. Hozir ham ularning davomchilari
bor. O’zbek-laqay baxshilarining dostonchilikdagi asosini «Go’ro’g’li» dostonlari turkumi tashkil
etadi. Bu dostonlar o’zlarining nihoyatda mo’jazligi bilan ajralib turadi.
O’zbek xalq dostonlarining mavzu doirasi
O’zbek xalq dostonlari nihoyatda ko’p bo’lib, uzoq asrlar davomida yaratildi va turli
ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarda kuylanib keldi. Bu hol ularni muayyan turlarga bo’lib o’rganishni
taqozo etadi. Dostonlar, dastlab V.M.Jirmunskiy va H.T.Zarifov, keyinroq M.Saidov tomonidan
30-Sentabr, 2024-Yil
312
nashr qilindi. O’zbek xalq dostonlari
qahramonlik, jangnoma, tarixiy, romanik, kitobiy
dostonlarga bo’linadi.
1. Qahramonlik dostonlari
. Qahramonlik dostonlari bizgacha sof holida «Alpomish»
misolida etib kelgan.
2. Jangnoma-dostonlar
. Hukmron tabaqa islom dinini harbiy kuch bilan yoygan
shaxslarni xalq orasida targ’ib qilish maqsadida jangnoma asarlaridan foydalangan. Natijada
«Jangnomai Abo Muslim», «Jangnomai Sayid Battol G’oziy», «Jangnomai Amir Hamza» kabi
islom dinini zo’rlik bilan targ’ib etgan shaxslarning nomi bilan bog’langan jangnomalar yuzaga
kelgan. O’rta Osiyoda keng tarqalgan jangnomalarning qadimgi namunalariga Firdavsiyning
«SHohnoma»sini va «Jangnomai Jamshid», «Qahramoni Qotil», «Ho’shang», «To’maris»
kabilarni ko’rsatish mumkin.
3. Tarixiy dostonlar
. Tarixiy dostonlar tarixdagi konkret voqealar va faktlarni tasvirlash
xarakteri, hujjatiylikning darajasi jihatidan bir-birlaridan jiddiy farq qiladilar. Ularni shu
xususiyatiga qarab:
a) tarixiy-qahramonlik;
b) tarixiy-fantastik;
v) tarixiy-konkret yoki yangi dostonlar;
g) avtobiografik dostonlar
kabi ichki turlarga bo’lish mumkin. Tarixiy-qahramonlik dostonlarining eng yaxshi
namunalaridan biri «Oysuluv» dostonidir.
Tarixiy-fantastik dostonlarga «Tulumbiy», «SHayboniyxon» kabilarni kiritish mumkin.
«SHayboniyxon» dostonida epik voqelik yarim tarixiy, yarim afsonaviy xarakterga ega bo’lsa,
«Tulumbiy»da ayrim tarixiy shaxslar nomidan bo’lak hech narsa qolmagan, ya`ni unda syujet
tarixiy voqelik asosida emas, balki ishqiy-sarguzasht asosida rivojlanadi. Bunday dostonlarda
qachonlardir bo’lib o’tgan tarixiy voqealar va tarixiy shaxslar epik bayon uchun umumiy fon
vazifasini o’taydi, xolos. Xalq orasida ertak va afsonalar holida juda keng tarqalgan «Xurshidoy»
qissasining ikkinchi qismi sifatida «SHayboniyxon» dostoniga kiritilishi va SHayboniyxonning
hukmdorlik davri bilan bog’lanishi ham shu bilan izohlanadi.
Tarixiy-konkret yoki yangi dostonlarga XIX asrning II yarmi va XX asr boshlarida
baxshilar tomonidan yaratilgan asarlar kiradi. Bunday dostonlar o’zlarining mustahkam tarixiy
asoslariga, qahramonlarining … ega. «To’lg’onoy», «Namoz», «Mamatkarim polvon», «Jizzax
qo’zg’oloni», «Mardikor», «Amir qochdi», «Ochildov», «Hasan batrak» kabilar yangi
30-Sentabr, 2024-Yil
313
dostonlarning eng yaxshi namunalari hisoblanadi. Aniq faktlar va hujjatlarga asoslanish bunday
dostonlarning bosh xususiyatidir.
Ergash Jumanbulbul o’g’lining «Tarjimai hol», Fozil Yo’ldosh o’g’lining «Kunlarim»,
Islom Nazar o’g’lining «Baxtiyor avlodlar», Abdulla Nurali o’g’lining «Kunlarim» kabi dostonlari
buning yorqin namunalaridir.
4. Romanik dostonlar
. Romanik dostonlarning tuzilishi nihoyatda murakkab.
Qahramonlik dostonlarida romanik elementlar bo’lganidek, romanik dostonlardan qahramonlik
elementlari, jangnomalar xususiyatlari ham mustahkam o’rin olgan. Hatto bir dostonda bir necha
tema baravar ishlangan bo’lishi mumkin. SHularni hisobga olib, bu tip dostonlarni:
a) qahramonlik-romanik;
b) ishqiy-romanik;
v) maishiy-romanik
dostonlar kabi ichki turlarga bo’lish maqsadga muvofiqdir.
5. Qahramonlik-romanik dostonlarda («Rustamxon», «YAkka Ahmad», «Go’ro’g’li»
turkumiga kiruvchi bir qancha asarlar) qahramonlik yo’nalishi ustun tursa, ishqiy-romanik
dostonlarda («Kuntug’mish», «Go’ro’g’li» turkumining so’nggi xalqalari) sevgi mojarolari,
sarguzashtli voqealar tasviriga alohida e`tibor beriladi. Maishiy-romanik yoki ijtimoiy-maishiy
dostonlarda («Sohibqiron», «Orzigul», «Erali bilan SHerali» va boshqalar) realistik momentlar,
mavjud tuzumdan ijtimoiy norozilik kayfiyatlari, maishiy turmush bilan bog’liq turli-tuman
tafsilotlarni batafsil tasvirlash etakchilik qiladi. Bunday dostonlar syujeti feodalizm sharoitida
o’zining real zaminiga ega. Bu xil dostonlarda xalqimiz va baxshilarning demokratik qarashlari
yanada yorqinroq aks etgan.
1.
Kitobiy dostonlar
. Kitobiy dostonlarning bir guruhi klassik adabiyot
namunalarining baxshilar tomonidan qayta ishlanishi natijasida yuzaga kelgan. Masalan, «Farhod
va SHirin», «Layli va Majnun», «Bahrom va Gulandom» Alisher Navoiy dostonlari, «YUsuf va
Zulayho» shu syujetdagi forsiy va turkiy asarlar, «Rustami Doston», «SHohnoma», «Varqa bilan
Gulshoh», «Vomiq bilan Uzro» forschadan ozarbayjonchaga qilingan tarjimalar asosida
yaratilgan. Kitobiy dostonlar orasida yana shunday namunalar borki, ularning yaratilishida asos
bo’lgan manbani topish qiyin. Ammo asarning temasi, uslubi, tasvir mohiyati kitobiy manbaga
asoslanganligi va yozma adabiyotga yaqin turganligini aniq ko’rsatadi. «Sanobar», «Zevarxon»
kabi dostonlar shunday asarlardan hisoblanadi. Xorazm dostonchiligida, shuningdek, «Malikai
Dilorom», «Tohir va Zuhra» kabi bir qancha dostonlarda og’zaki va yozma adabiyotning juda
30-Sentabr, 2024-Yil
314
murakkab formalariga, turli-tuman adabiy shakllarni o’ziga xos ravishda chatishib ketganligiga
duch kelamiz.
Xulosa o’rnida xalq dostonlarining mavzu doirasini nihoyatda kengligini alohida e’tirof
etish mumkin. Yirik hajmdagi bu janrlar yozma adabiyotga ham o’z ta’sirini o’tkazishi natijasida
noyob xalq og’zaki ijodining namunalari yozuvchilar tomonidan yaratildi va o’quvchilariga
taqdim etildi. Bu o’rinda, Mirkarim Osim, Hamid Olimjon va boshqa ijodkorlarning asarlarida
xalq dostonlarining ta’siri ko’zga yaqqol tashlanadi.
REFERENCES
1.
B.Sarimsoqov. O’zbek adabiyotida saj`. Toshkent, 1978 yil.
2.
M.Qodirov. Masxaraboz va qiziqchilar san`ati. Toshkent, «Fan» nashriyoti, 1971 yil.
3.
M.Qodirov. Xalq qo’g’irchoq teatri. Toshkent, «Fan» nashriyoti, 1972 yil.
4.
G’.Jaxongirov. O’zbek bolalar folklori. Toshkent, «O’qituvchi» nashriyoti, 1975 yil.
