ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
141
MILLIY QOSIQLARDI OQITIW PROCESSINDE ZAMANAGÓY
TEXNOLOGIYALARDAN PAYDALANIW SHEBERLIGI
Otejanov Baxadir Seitjanovich
Berdaq atındaǵı QMU oqıtıwshısı
Ability to use modern technologies in the process of teaching national music.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13905882
Anotatsiya.
Bul maqalada milliy qosıqlardı oqıtıw processinde zamanagóy
texnologiyalardan paydalanıw sheberligi, tálim procesiniń tiykarǵı tendentsiyaları haqqında sóz
etilgen.
Gilt sózler:
Milliy qosıq, zamanagóy texnologiya,
innovaciya.
THE ABILITY TO USE MODERN TECHNOLOGIES IN THE PROCESS OF
TRAINING NATIONAL STUDENTS
Abstract.
This article describes the skill of using modern technologies in the process of
teaching national music, the main trends of the educational process.
Keywords:
national music, modern technology, innovation.
УМЕНИЕ ИСПОЛЬЗОВАТЬ СОВРЕМЕННЫЕ ТЕХНОЛОГИИ В ПРОЦЕССЕ
ОБУЧЕНИЯ НАЦИОНАЛЬНОЙ МУЗЫКЕ
Аннотация.
В данной статье описаны навыки использования современных
технологий в процессе обучения национальной музыке, основные тенденции
образовательного процесса.
Ключевые слова
: национальная музыка, современные технологии, инновации.
Tálim procesiniń tiykarǵı tendentsiyalarınan biri oqıtıwda oqıwshınıń oqıw miynetine
salıstırǵanda juwapkershiligin asırıwdan ibarat. Oqıwshılardıń dóretiwshilik jumısları oqıwshınıń
talabı, beyimligi, qálewin onıń múmkinshiliklerinen keń paydalanıw tiykarında informaciya
formasından ilimiy izertlew, oqıtıwdıń aktiv metod hám formalarına ótiwdi, basqasha etip
aytqanda “erkin dóretiwshilik jantasıwni” názerde tutadı. Bul bolsa, jámiyettiń zamanagóy
oqıtıwshı shaxsına qoyatuǵın talapları, tálim alıwshınıń muzikalıq qábileti, ayrıqsha individual
qásiyetleri hám qızıǵıwshılıqlarınan kelip shıǵıp tálim procesin shólkemlestiriwde innovaciyalıq
jantasıw mashqalasın júzege keltiredi. Sol orında innovaciyanıń túrli táriyplerine toqtalıp óteylik.
“Innovaciya” (jańalıq ) sózliklerde hám entsiklopediyalarda túrlishe aytıladı. Mısalı,
“innovatsiya” (latınsha inovatis) - jańalıq, jańa tártip qaǵıyda, ózgeris degen mánisti ańlatadı.
Innovaciya qanday da bir jańa zat, tártip-qaǵıydanıń kiritiliwin ańlatıp, ol latın tilinen kelip
shıqqan: ın-novis-jańa hám jańalanıw, jańalıq, ózgeriwdi ańlatadı. “Jańalıq” termini jańalıq,
jańalanıw retinde ańlatadı. Jańalıq bul texnikalıq, texnologiyalıq oylap tabıw hám tabıslardan
ámeliy paydalanıw bolıp tabıladı. Ol (innovatsiya ) pedagogikalıq kategoriya retinde tálimge
jańalıq kirgiziwdi ańlatadı. Jańalıq kóbinese jańa metod, usıl, qural, jańa koncepciya, programma
sıyaqlılarǵa hám de olardı qollaw bolıp tabıladı. “Jańalıq” termin retinde tálimdi
modernizaciyalaw yamasa zamanagóylestiriw túsinigi mánisin bildiredi. Kópshilik tariyplerde
jańalıq ózgeriwdi ańlatadı, degen pikir joqarı turadı. Lekin bunda ayırım jańa ózgerislerdi, basqalar
bolsa muǵdarlıq ózgerislerdi, úshinshi bir adamlar sapalıq ózgerislerdi, modellerdi kirgiziw
procesin názerde tutadı.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
142
Ulıwma orta bilim beriw mekteplerinde muzıka pánin oqıtıw forma hám metodları tálim
alıwshılardıń muzıkalıq sawatlılıǵın qáliplestiriwge, dóretiwshilik hám ǵárezsiz biliw qábiletlerin
rawajlandırıwǵa xizmet etiwi menen ajralıp turadı. Sol sebepli, Qaraqalpaq xalıq muzıkası
tiykarında oqıwshı -jaslardıń ruwxıy -etikalıq pazıyletlerin qáliplestiriwde oqıtıwdıń forma, metod
hám quralların tuwrı tańlaw bólek áhmiyetke iye boladı. Tájiriybe-sınaq jumısları dawamında
ulıwma orta bilim beriw mektepleri muzıka páni oqıtıwshıları kásiplik tayınlıǵın qáliplestiriwge
xızmet etiwshi innovciyalıq forma, metod hám qurallar sisteması islep shıǵıldı hám ámeliyatqa
qollanıldı. Sonıń menen birge, tálim processinde muzıkalı ulıwmalastırıw metodınıń qollanıwı
málim ózgeshelikke iye bolǵan hárekettiń izbe-izligin ámelge asırıw imkaniyatın berdi.
Sebebi, oqıwshıǵa muzıka haqqındaǵı ulıwmalasqan túsinikti tek muzıkalı shıǵarmanı,
muzıkanı janrlardı túsiniw tiykarında ózlestiriw ańsat keshedi. Mısalı, Qaraqalpaq xalqıniń balalar
ushın úyreniwge, yadlawǵa qolay oyın qosıǵı “Aq terekpe, kók terek” tiykar etip alınadı. Bul qosıq
házir de xalıq arasında keń tarqalǵan. Bul qosıq oǵada shın júrekten, kewilli keypiyat baǵıshlap
insannıń júrek-tórine sińip baradı. Sabaqta bul qosıqtı tereń analiz etip, qaraqalpaq xalıq qosıqları,
olardı jırlaw jolları hám ayrıqsha qásiyetleri, kórkem ańlatpa quralları haqqında gúrriń qılıw arqalı
túsinik beriliwi, oqıwshılardıń qosıqtıń ideologik-ruwxıy hám emocional mazmunın tereń
úyreniwge shárayat jaratadı. Sabaqtı izbe-izlik penen alıp barıw, keyingi sabaqlardı
A.Xachaturyanıń “Klarnet, skripka hám fortepiano ushın trio” shıǵarmasın tıńlaw menen
baslaymız, bunda ol qaraqalpaq xalqınıń “Aq terekpe, kók terek” ten paydalanadı. Arman
kompozitorınıń dóretpelerin tıńlaǵanda balalar ilgeri úyrengen qosıqtı biledi. Sol sebepli ol
balalarda kúshli tásirler qaldıradi.
Nátiyjede muzıka menen munasábette bolıw sıyaqlı quwanıshlı hádiyse júz beredi,
muzıkalıq yad jumısqa túsedi. Bul shınıǵıwlar keyinirek dodalanıwı nátiyjesinde muzıka kórkem
ónerindegi milliylik hám ózine tánlik oqıwshılardı ruwxıy – etikalıq tárbiyalawdaǵı muzıka
kórkem óneriniń múmkinshilikleri haqqında túsinik payda etedi.
–
Jaslardı tálim mákemeleri hám jámiyetshilik shólkemleri sherikliginde ruwxıy-etikalıq
tárbiyalawda innovciyalıq pedagogikalıq kommunikativ texnologiyalardan keń paydalanıw
maqsetke muwapıq bolıp tabıladı. Atap aytqanda, kontinum, prezentaciya, time-menegement,
kollokvium, logikalıq maqset: ulıwma bilim beriw mektep muzıka páni oqıtıwshılarınıń kásiplik
bilim, kónlikpe hám ilmiy tájriybelerin jańa maǵlıwmatlar, pán hám texnikanıń jańa jetiskenlikleri
menen tanıstırıwdı pedagogikalıq texnologiyalar arqalı ámelge asırıw Pánge tiyisli tiykarǵı
normativ hújjetler ulıwma bilim beriw mektep muzıka páni oqıtıwshılarına qoyılatuǵın mámleket
talapları ulıwma bilim beriw mektepte muzıka pánin oqıtıwdıń Mámleket tálim standartları hám
oqıw programmaları Kontseptual komponent mazmun komponenti Ilimiy-metodikalıq
jantasıwlar. Kompetenciyalıq, shaxsqa baǵıtlanǵan, ámeliyatqa baǵıtlanǵan.
–
Pedagogikalıq principler – Pútinlik, individuallıq, gruppalı, adamgershilik, kórgezbelilik
principlerı.
–
Texnologiyalıq komponet – Oqıw programmaları, pánni oqıtıwda pedagogikalıq
texnologiyalardıń qollanıwı, lingafon hám texnikalıq qurallardan paydalanıw.
–
Sırtqı kórinisler qurallar maqset hám mazmunni belgilew komponenti
–
Texnologiyalar metodlar bahalaw qadaǵalaw komponenti Ǵárezsiz atqarıw Oqıtıwshı
qadaǵalawı Dóretiwshilik shınıǵıw, individual atqarıw, gruppalı atqarıw, ansanblya, oyın Muzıka
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
143
ásbapları, slaydlar, kórgezbeli materiallar, oqıw qollanbalar, tarqatpa materiallar Balıq skeleti,
Qararlar shejiresi, kishi gruppalarda islew, bumerang texnologiyası, modullı oqıtıw texnologiyası
Baqlaw, sáwbet, ámeliy, joybarlı, jalǵız hám sherikliktegi atqarıw. Óz ústinde islew, shınıǵıw,
tapsırmalar, ońlaw, ámeliyatda qóllaw. Qadaǵalawlar, sherek bahalar, juwmaqlawshı bahalaw,
kesellikti anıqlawlaw. analiz, kommunikativ aktivlik, logikalıq jaǵday jaratıw, Case-study,
didaktik oyın hám basqa didaktik interektiv sırtqı kórinisler usılar gápinen bolıp tabıladı.
Sonıń menen birge, multimedia resursları, oqıw hám kórkem ádebiyatlar, qánigelesken
súwretler menen bezetilgen gazeta hám jurnallar, oqıw-metodikalıq materiallar, elektron
informacion-kommunikaciya texnologiyaları, arnawlı teleradio hám reportajlar, social joybarlar,
ilimiy-kópshilikke arnalǵan, kórkem hám multiplagacion hám hújjetli filmler, elektron tálim
resursları, arnawlı ınterektiv veb joybarlar, audivizual hám basqa qurallardan sheriklikte
ótkeriletuǵın tárbiyalıq ilaj tema mazmunınan kelip shıqqan halda paydalanıladı.
Tárbiyalıq ilajlardı ótkeriwde soraw-juwap, kishi gruppalarda islew, gúrriń, davra sáwbeti,
tartıs, klaster, intellektual hújim hám basqa metodlar unamlı nátiyjeler beredi. Tálim
mákemeleriniń jámiyetshilik shólkemleri menen sheriklikte júrgizetuǵın ilimiy, teoriyalıq, ámeliy
xarakterdegi ruwxıy-etikalıq tárbiyalıq jumıslarınıń nátiyjesi natiyjeliligin pedagogikalıq tárepten
úyreniw hám sol tiykarda ámelge asırilatuǵın keleshektegi islerdi proektlestiriw sherikliktiń
natiyjeliligin támiyinlewde zárúrli áhmiyetke iye boladı. Onıń ushın ruwxıy-etikalıq bárkámal
áwladtı tárbiyalaw jáne onıń nátiyjesin pedagogikalıq hám psixologiyalıq úyreniwdiń arnawlı
diognostika programmasın dúziw;
–
metodologik tiykarın anıqlaw;
–
mazmunın hám principlerıni belgilew;
–
nátiyjeli metodlardı tańlaw;
–
analiz etiw, juwmaq shıǵarıw, usınıslar beriw jolların anıq belgilep alıw kerek.
Qaraqalpaq milliy muzıkasınıń, atap aytqanda jıraw-baqsı qosıqlarınıń sheńberi
shegaralanbaǵan. Olardı úlkenler yamasa balalar qosıqları retinde anıqlama beriw salıstırmalı
xarakter kásip etedi. Sonıń ushın qaraqalpaq jıraw -baqsı qosıqları jetkinshekti ruwxıy - etikalıq
tárepten qarar taptırıwda úlken pedagogikalıq múmkinshiliklerge iye. Olardı oqıwshılardıń jas
qásiyetleri, dúnyaǵa kóz qarası, ruwxıy rawajlanıw dárejesine kóre gruppalaǵan halda, 5-7-klass
«Muzıka» sabaqlıqlarına kirgiziw tálim processinde oqıwshılardı etikalıq tárbiyalawdıń
múmkinshiliklerin keńeytiredi.
Qaraqalpaq baqsıshılıq kórkem óneri úlgileri tema tárepten reńli bolıp 5-7-klass
repertuarlarınan orın alǵan, xalqımız jaqsı kórip tıńlaytuǵın namalar júdá kóp. Olarǵa «Ajiniyaz I-
II», «Salı Irak», «Mırzadavlat», «Munojat», «Savti Munojat», «Ufari Munojat», «Ótinish»,
«Ráhát», «Erejepiy», «Sharof 1-2», «Alıqambar», «Kwsh shınar», «Nawrizi ajam» qoraqpoq
xalıq namalarınan «Kunxoja», «Xawij kuyi», «Tarlan», «Jekke basli», «Mıń tumen», «Das
nama», «Kirmizi» hám «Siy perde» namaların mısal etip keltiriwimiz múmkin.
Innovciyalıq oqıtıw texnologiyaları tiykarında oqıwshı -jaslardıń ruwxıy -etikalıq
pazıyletlerin qáliplestiriw metodikası qaraqalpaq xalıq muzıkası úlgileri menen oqıwshılardı
tanıstırıw, tálim-tárbiya nátiyjelerin monıtorıng qılıw, onıń mazmunın jetilistiriw, jumıs forma
hám metodların tuwrı tańlawda úlken áhmiyetke iye boladı. Tálimdi shólkemlestiriwdiń tiykarǵı
formaları teoriyalıq (lekciya ) hám ámeliy shınıǵıwlardı óz ishine aladı. Lekciya shınıǵıwları B.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
144
Blum taksonomiyasiga muwapıq oqıwshılardıń biliw hám túsiniw jaǵdayı menen baylanıslı oylaw
dárejesin rawajlandırıwǵa járdem beredi.
REFERENCES
1.
Сабурова
А.А
Қарақалпақ
тилиндеги
музыка
терминлери.
Автореф.дисс.канд.филол.наук.-Нóкис, 2008.
2.
Бекимбетова А.А Қорақалпоқ халқ педагогикасида ёшларга ақлий тарбия бериш
анъаналари. П.ф.н.илмий даражасини олиш учун ёзилган дисс. Т., 2010.
3.
Turumbetova Z. Y., Xudaybergenova S. ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ И ИГРЫ В ПРОЦЕССЕ
РАЗВИТИЯ РЕБЕНКА //Modern Science and Research.
– 2023. – Т. 2. – №. 12. – С. 178-182.
4.
Turumbetova Z. Y., Tolibayeva Z. B. PROBLEMS OF CHOOSING A PROFESSION IN
ADOLESCENCE //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 938-941.
5.
Turumbetova Z. Y., Xudaybergenova S. ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ И ИГРЫ В ПРОЦЕССЕ
РАЗВИТИЯ РЕБЕНКА //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 12. – С. 178-
182.
ResearchBib
IF-2023:
11.01,
ISSN:
3030-3753,
Valume
1
Issue
8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
6.
Turumbetova Z. Y., Ismailova X. X. AGGRESSIVE BEHAVIOR OF PRESCHOOL
CHILDREN //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 934-937.
7.
Turumbetova Z., Abdiraxmanova D. INFLUENCE OF THE SOCIAL ENVIRONMENT
ON THE BEHAVIOR OF PRESCHOOL CHILDREN //Modern Science and Research. –
2024. – Т. 3. – №. 5. – С. 1196-1199.
8.
Алламуратов А. «Қарақалпақстан искуствасыныń тарийхынан» «Қарақалпақстан
баспасы» Нѳкис 1968.
9.
Азимов Б.Г. Нравственное воспитание молодежи средствами народной музыки на
материале музыкальной самодеятельности ПТУ Республики Узбекистан: дисс. канд.
пед наук. Т; ТДПИ 1991.
