Oktabr, 2024-Yil
350
СУРХОН ВОҲАСИНИНГ XVI-XIX АСР ТАРИХШУНОСЛИГИ
Бердийева Турсуной Эшмурот Қизи
https://doi.org/10.5281/zenodo.13925829
З. А. Аршавская, Э. В. Ртвеладзе, З. А. Хакимовнинг Средневекове Памятники
Сурхандарьи асарида Сурхондарёнинг шахар ва қишлоқлари XIII-XVII асрлар ҳақида кам
бўлсада илмий ишлар олиб борилган. Бу давир олимлари кўпроқ ёзма манбаларга таянган.
Бартольд В.В. ўзининг “Туркестан в эпоху монгольского нашествия” Соч.Т.1 М, 1963;
Бартольд В.В. Чаганиан.Соч. Т.III.М., 1965. Бартольд В.В. Хафизи Абру и его сочинения.
Т.VII.,М., 1973. Номли қатор асарларида Ўрта Осиёнинг ривожланган ўрта асрлар
даври шаҳар ва қишлоқлари, тарихи ва маданияти, территорияси, географияси араб
манбалари асосида ёритилган. В.В. Бартольд Ўрта Осиё шаҳарлари тарихини араб
манбалари асосида ўрганишни биринчи бошлаб берган йирик шарқшунос олимдир.
С.Хмельницкийнинг “Архитектура Средней Азии” номли асарида Ўрта Осиёнинг
қадимги ва ўрта асрларга оид меъморчилик иншоатлари, уларнинг типологияси, даврий
чегараси, турлари, моддий маданиятда муҳим ўрин эгаллаган шаҳарсозлик,
меъморчилик, ҳунармандчиликнинг наққошлик каби соҳаларида эришилган ютуқ,
тажрибалар ва уларнинг ўзига хос хусусиятлари, айниқса архитектура соҳасида барпо
этилган масжид, мақбара, минора, хонақоҳ, сардоба, карвонсарой, кўприк, тўғон,
сувайирғич каби иншоатларнинг қурилиш услублари маҳорат билан очиб берилган ва
илмий жиҳатдан жуда пухта таҳлил этилган.
Ш.Р.Пидаевнинг “Қадимий Термиз” рисоласида Эски Термиз ҳудудида сақланиб
қолган қадимги ва ўрта асрлар даврига оид археологик ва архитектура ёдгорликларининг
жойлашган ўрни ва локализацияси, даврий чегараси, ёдгорликларнинг мақсад ва
вазифалари, шунингдек тарихий аҳамияти ҳақида аниқ маълумотлар келтирилади. Хусусан,
Термизнинг ўрта асрлар даври қалъаси, шаҳристони ва рабоди ҳудудида олиб борилган
археологик тадқиқотлар ва уларнинг илмий янгиликлари ҳамда натижаларини
умумлаштириб, ўзига хос илмий хулосаларни қайд этади.
З.Э.Холиқовнинг “Термиз ва Чағаниён сўнгги ўрта асрларда (XVI-XIX асрлар,
археологик ва ёзма манбалар асосида)” мавзусидаги диссертациясида Термизнинг сўнгги
ўрта асрларга оид археологик ёдгорликларида олиб борилган илмий тадқиқот ишлари,
уларнинг натижалари мукаммал ёритилади. Хусусан, Эски Термизнинг қалъа, шаҳристон
ҳудудларида 1993-2001 йилларда олиб борилган археологик қазишмалар, бу жараёнда
Oktabr, 2024-Yil
351
қўлга киритилган археологик топилмалар илмий жиҳатдан синхронизация қилиниб,
даврлаштирилган, типология қилинган.
1902-йилда ҳарбий Б. Н. Кастаский Сурхондарёнинг бир қанча моддий
маданиятларни ва меморий ёдгорликларини суратга олди. А. Г. Ананев Шерабод воҳасини
ўрганар екан, бу ҳудуддаги моддий маданият ёдгорликларини уч гуруҳга бўлиб ўрганади.
Булар Термиз, Ангор, Жарқўрғонга ажратган. А. А. Семёновнинг Термиз саййидларининг
келиб чиқиши ва уларнинг аждодлар мақбараси Султон Саодат мақбараларини ўрганди.
Сурхондарёда 1926-1927 йилларда қатор археалогик татқиқотлар олиб борилди. Б. А.
Денике бошчилигида ишларнинг комплекс дастурида меьморий меросга катта эьтибор
берди. Ўша даврда Термиз ҳукмдорлар саройида илк бор қидирув ишлари олиб борилди.
Татқиқот натижалари биринчи бўлиб аниқ археологик материалларга асосланган ҳолда,
илмий нашрларда тақдим этилди.
Сурхондарё воҳасининг археалогик ёдгорликларини М. Е. Массон рахбарлигида
ТАКЕ кўплаб катта ютуқларга эришди. Термиз саройда В. Д. Жуков, масжид ва қўрғонда
В. А.Шишкин, Жарқўрғон минораси ёзувлари ўқишда В. А. Шишкин, Зул-Кифлда ва
Пайғамбар оролда М. Е. Массон, Термизнинг ўрта асрдаги бинолар қурилиши услубини
ўрганишда Н. М. Бачнискийлар ўз хиссаларини қўшган. Бундан ташқари Абдуллахон
карвонсаройи ва Хўжа Исо Масжидини Г. Парфенов ўрганиб унинг ёшини
аниқлаган.Урушдан кейинги йилларда Сурхондарё вилояти хусусан Шерабод туманида бир
қатор ёдгорликларда янги меьморий ўлчовлар олиб борилди. 1948-йилда А. К. Лазарев
Жарқўрғондаги минорани ўрганди. XIX асрнинг 40-50- йилларда В. Л. Воронина Хужа Исо
мачитини ўрганди. 1967-1969-йилларда бир гуруҳ археалоглар томонидан Термиз
туманидаги Қирқ-қиз Султон-Саодат Ҳаким Термизий каби ёдгорликлар ўрганилди.
Катта масчид XVI асрда Сурхондарёнинг чап қирғоғида Ўртаовил номи билан
аталган қишлоқда жойлашган. Маҳаллий аҳолининг фикрига кўра яқин яақингача сув йувиб
кетган гумбазли мақбара бўлган. 1978-йилда масжид З. А. Аршависки томонидан
ўрганилди. 1955-йилда В. А. Нилсен томонидан ўрганилди.
Искандар Кўпирик ҳақида биринчи бўлиб 1880-йилда А. Ф. Костенко тилга олган.
1900-йилда Б. Н. Касталский уни сув ўтказгич сифатида аниқлаб батафсил ўрганган. 1937-
йилда уни текширган Д. Д. Букинич фақат виядук деб атайди. 1974-йилда Э.В. Ртвеладзе
кўпирикни қайта ўлчаш ишларини амалга оширди. 1977-йилда З. А.Аршавская қўшимча
қилди.
Oktabr, 2024-Yil
352
Қокилдор ота хонақоси XVI асрга оид бўлиб Термиз туманидаги Намуна
қишлоғида жойлашган. Ёдгорликнинг қўрилиши ҳақидаги бази малумотлар сақланиб
қолинмаган. 1947-йилда ёдгорлик В. П. Петиров томонидан ўлчанган.
. Жумалактепа ёдгорлиги Термиз туманида жойлашган. Ёдгорлик Ангор туманидан
3 км жануби-ғарбда жойлашган. . 1956-1959-йиллардаЛ.И.Албаум ва В.А.Нилсон
томонидан қазиш ишлари олиб борилган.
Термизнинг сўнги ўрта асрлар мақбаралар мажмуаси сирасига Султон Саодат
меъморчилик иншоатлари киритилади. Меъморчилик мажмуаси мақбара, масжид ва
хонақоларни ўз ичига олади. Қўрилиш даврига кўра ўргантлганда Г.А. Пугаченкова ва Н.
Н. Кузмина ўрганган.
REFERENCES
1.
Бартольд В.В. “Туркестан в эпоху монгольского нашествия” Соч.Т.1 М, 1963;
2.
С.Хмельницкийнинг “Архитектура Средней Азии”
3.
З.Э.Холиқовнинг “Термиз ва Чағаниён сўнгги ўрта асрларда (XVI-XIX асрлар,
археологик ва ёзма манбалар асосида)”
4.
З. А. Аршавская, Э. В. Ртвеладзе, З. А. Хакимовнинг Средневекове Памятники
Сурхандарьи.
