Oktabr, 2024-Yil
377
O‘TKIR HOSHIMOV ASARLARIDA “ONA” OBRAZI TALQINI
Ne'matova Feruzabonu Bekmuhammadovna
Buxoro davlat pedagogika instituti
O‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13933098
Annotatsiya. Ushbu maqolada O‘tkir Hoshimov asarlarida “Ona” obrazi talqini haqida
fikr-mulohazalar bildirilgan.
Kalit so‘zlar: O‘tkir Hoshimov, asarlar, “Ona” obrazi, badiiy asar, talqin, “To‘maris” ,
“Kuntug`mish”, “Alpomish”, “Rustamxon” kabi xalq og‘zaki ijodi.
INTERPRETATION OF THE IMAGE OF "MOTHER" IN THE WORKS OF OTKIR
HASHIMOV
Abstract. This article comments on the interpretation of the image of "Mother" in the works
of O‘tkir Hashimov.
Key words: Otkir Hashimov, works, image of "Mother", artistic work, interpretation, folk
oral works such as "Tomaris", "Kuntug‘mish", "Alpomish", "Rustamkhan".
ИНТЕРПРЕТАЦИЯ ОБРАЗА «МАТЕРИ» В ПРОИЗВЕДЕНИЯХ ОТКИРА
ГАШИМОВА
Аннотация. В данной статье комментируется трактовка образа «Матери» в
творчестве Откира Гашимова.
Ключевые слова: Откир Гашимов, произведения, образ «Матери», художественное
произведение, интерпретация, народные устные произведения, такие как «Томарис»,
«Кунтугмыш», «Алпомиш», «Рустамхан».
Ona obrazining yaratilishi uzoq o`tmishga borib taqaladi. Tarixga nazar solar ekanmiz,
jasoratli ona obrazining yaqqol timsoli sifatida “To`maris”, “Kuntug`mish”, “Alpomish”,
“Rustamxon” kabi xalq og`zaki ijodiga mansub dostonlarimizdagi ona obrazlarini misol qilib
olishimiz mumkin. Masalan: To`maris – masagget xalqining jasoratli onasi. U o`glining asir
tushib, o`z joniga qasd qilganiga ham qaramay ayol bo`la turib, xalqini dushmanlardan himoya
qiladi. O`g`lining va bir umr dushman tomidan ezilgan xalqining o`chini olish maqsadida jangga
otlanadi. Qonga to`ymagan dushman Kir II ning boshini qon to`ldirilgan mesh ichiga solib,
yovuzlik taqdiri naqadar ayanchli yakun topishini yana bir karra isbot qiladi. U har tamonlama
jasur va mard ayoldir. O`z o`g`lini yo`qotish qanchalik og`ir qismat ekanligini dushmanlariga
ko`rsatmaydi.
Oktabr, 2024-Yil
378
Keyinchalik To`marisning qilgan ishlari to`g`risida xalq dostonlari, rivoyatlar to`qildi.
Hatto, o`zbek yozuvchisi Mirkarim Osim “To`maris” qissasida uni ulug`laydi. Ibroyim
Yusupov ham “To`maris” (1974) dostonini yozgan. Ikkala yozuvchi ham yaratgan asarlarida
To`marisning qanchalik buyuk va jonkuyar ona ekanligini ochib berishgan. “Kuntug`mish”
dostonida esa Xolbeka – ona obrazi talqinida gavdalanadi. U ikki o`g`li dorga osilish arafasida
turganda, ularning hayotlarini saqlab qolish uchun, hattoki og`ochga nola qilishdan ham toymaydi.
Bu esa o`zbek onalarining naqadar fidokor va jonkuyar ekanligidan dalolat beradi.
Nafaqat “Kuntug`mish” dostonidagi Xolbeka obrazi balki, yana bir xalq og`zaki ijodi
namunalarimizdan biri bo`lgan “Rustamxon” dostonidagi Huroyim ham muhim ahamiyat kasb
etadi. O`zbek onalarimiz uchun janglarda g`alaba qozonish, turli xil qahramonliklar ko`rsatishdan
tashqari, o`z farzandini el-yurtga nafi tegadigan, xalq dardi bilan yashashga o`rgatish ham ulkan
jasoratlar sirasiga kiradi. Onalarga xos bo`lgan bu ajoyib hislat bir erkakning jangda qozongan
g`alabasidan buyukroqdir. Yuqoridagi so`zlarimizning isbotini Huroyim obrazida ko`rishimiz
mumkin. Obraz yaratalish jarayonida badiiy to`qima muhim ahamiyat kasb etadi. U asarni
ta`sirchangligini oshirib, badiiy – estetik bo`yoqdorligini oshiradi. “Zotan, butun adabiyot badiiy
to`qimalardan iborat, chunki turmush hodisalarini zamon va makon ichida sochilib yotadi”. Bu
fikrlarga misol qilib O`tkir Hoshimovning “Dunyoning ishlari” asaridan quyidagi parchani
keltirishimiz mumkin. “Oyi men keldim… eshityapsizmi oyi, men yana keldim. Qabringizni silab
qo`ysam orom olasizmi?... Mana oyijon, mana Yo`q, yo`q,yig`laganim yo`q. Hozir, hozir o`tib
ketadi…”. Balki bu parchani alohida o`qigan kitobxon unchalik hayajonga tushmas.
Biroq, “Dunyoning ishlari”ni bir boshdan o`qib, onani qattiq sevib qolgan kitobxon bu
satrlarni o`qiganda larzaga tushmay qolmaydi.
“Ona” siymosi dunyoning jamiki xalqlarida mo‘tabar zot sifatida e'zozlanib, xalqning
adabiy merosida alohida gʻoya va obraz boʻlib shakllangan. Inson tugʻilibdiki oʻz onasidan ta'lim
va tarbiyani oladi. Burgut o‘z polaponini qanotlari ostidan hech qoʻymaganidek o‘z onamiz ham
bizni bagʻrida asrab avaylaydi. Zulmatli kunlar qora qargʻa kabi boshing ustida charx ursa xuddiki
sham kabi o‘z shu'lasi bilan sening hayotingni yorituvchi, seni yorug‘ kunlar tomon olib chiquvchi
zot! Mehr-muhabbatini qalbini o‘z dunyosini qurbon qilib, farzandi uchun jonini beminnat bera
oluvchi mehri daryo zot! Ochlikdan sillasi qurib, o‘lim arafasiga kelib qolsa ham, o‘z zurriyodi
uchun bir burda nonini ham ayamaydigan, so‘ngi nasibasini bolasiga bera oladigan zot!
Barmog‘ingga nogahon zirapcha kirsa azobingni o‘zida his qiluvchi. Oyoqlari ostida
jannatni bosib turuvchi buyuk zot! Ma’naviy poklikni o‘zida mujassamlashtirgan timsol, o‘z
manfaatini ko‘zlamaydigan, samimiy, ko‘ ngli ochiq, odam qalbida qanday oliyjanob tuyg‘ular va
Oktabr, 2024-Yil
379
yuksak fazilatlar mavjud bo‘lsa, bularning barchasi avvalo ona siymosidadir. Hozirgi o‘zbek
adabiyotida “Ona” obrazini yuqori darajaga ko‘tarib, bu muqaddas timsolni yaqqol, go‘zal va
betakror siymo sifatida yarata olgan usta ijodkor, yozuvchi, “Hayot qozonida qaynagan adib”
O‘tkir Hoshimovdir. Yozuvchi o‘z asarlarida o‘tmish mafkurasini tasvirlash bilan cheklanib
qolmaydi. Aksincha, adib o‘z onasi timsolida butun sharq ayollarining sadoqati, sabr-u matonati,
farzandiga bo‘lgan mehr muhabbati va insoniylik fazilatlarini tasvirlaydi. Misol tariqasida,
“Dunyoning ishlari” asarida “Gilam paypoq” novellasida ona obrazini yozuvchi “Ideal ona”
sifatida shunday mohirona tasvirlaydiki, u orqali barcha sharq onalarining o‘z farzandiga mehr-
muhabbat bobida bur xil, yakdil ekanliklari o‘z farzandiga bo‘lgan o‘z farzandi uchun
salomatligini qurbon qilgan ona timsolini ko‘rish mumkin.Har yili dam olishga borganimda
onamga gilam paypoq olib kelaman. Kavkaz tomonda koʻp boʻladi “Juba” deyishadi “jurabi”
deyishadi. Oyim xuddi noyob narsaga ega bo‘lgandek uzundan uzoq duo qiladi. Shundoq
mehribon oʻgʻli borligini aytib qo‘shnilarga maqtanadi. Uning oyogʻi kasal, salqin tushishi bilan
shishib ketadi, ogʻriydi. Qoʻni-qushnilar ahvol so‘rasa, ularniyam, oʻziniyam yupatadi. Onamning
oyoq og‘rigʻi faqat keksalikdan emas. Buni boshqalar bilmasa ham, men bilaman, yaxshi bilaman.
Bolaligimda koʻp kasal bo‘lardim. Ayniqsa tomoq ogʻrigʻi yomon qiynaydi. Bir kuni
akalarim bilan yaxmalak o‘ynab tirlab ketdim. Tirlab turib muz yedim. Kechqurun isitma
ko‘tarildi. Tomogʻim boʻg‘ilib qoldi. Ogʻrigʻini sezmaymanu nafas olishga qiynalaman. Qulog‘im
tagida onamning chirqilab yig‘lagani, hadeb bir gapni qaytarayotgani eshitiladi. - Voy endi nima
qilaman. Voy bolam oʻlib qoladi!
Bir mahal onamning qoʻlida ketayotganim esimda bor. Guppillatib qor yog‘ayotganini his
etib turadimi, biroq yuzimga qor tushmas edi. Hoji buvi allaqanday taxir suyuqlik ichirdi. Keyin
oyimga qaradiyu birdan xitob qildi.-Voy poshsha-a tamom bo‘libsizku, oyogʻingizdan ayrilibsizku
shu ahvolda qandoq keldingiz. Kavshandozda turgan oyimning kalishini endi ko‘rdim. Kalishning
ichi qorga to‘la edi. - Qarg‘aning miyasini chaqib surtmasangiz choʻloq boʻlib qolasiz. Oyim
tanchadan oyog‘ini chiqardi. Ikkala oyog‘i qib-qizil go‘sht bo‘lib ketgan edi. Ertasiga u yotib
qoldi. Uzoq yotdi. Dadam bir joydan qargʻa otib keldi. Hoji buvi dori-darmon qildi... Keyin oyim
tuzaldi. Biroq salqin tushishi bilan oyoqlari shishib, azob beradigan bo‘lib qoldi.(O‘tkir Hoshimov
"Dunyoning ishlari" 17-19-betlar) O‘z bolasiga shunchalar sadoqatlik, odamning beixtiyor ko‘ngli
erib ketadi. Farzandining yodi-hayoli, sham shu'lasining sharpasidek, uni biron zum, hatto
uyqusida ham tark etmaydi. Va shunda men onaningaslidagidan ko‘ra kuchli, irodali ekanini
anglayman. Axir sham shu'lasini ehtiyot qilishi kerak quturgan shamol uni uchirib ketishi mumkin.
Oktabr, 2024-Yil
380
Onalar farzandlarini ahil va hamisha birga bo‘lishini istaydilar. Qismat esa, ularni qanot
chiqarishi bilan har yoqqa uchirib ketadi. Hayot loaqal shu masalada ham onalarga shafqat
qilmaydi. Adib "Ikki eshik orasi" asaridagi "Urush" hikoyasida haqiqiy o‘zbek ayolining sabr-u
matonati yuksak cho‘qqiga ko‘tariladi. Xususan ona bolasini urushga kuzatarkan bir tomchi
ko‘zyosh to‘kmasdan, yig‘lamasdan entikib nafas olgancha o‘z dilbandini qattiq quchoqlar, entikib
nafas olgancha xudoga nola qilardi: "Jon bolam - jonim bolam, Olloga topshirdim sani, Ohimga
Ollo yetmadi, Tuproqqa topshirdim sani.""Bu qanchalar ayanchli manzara bo‘lmasin. Nachora,
avvalo hayot - nuqul bayramdan iborat emas. Urush esa o‘yin emas.
- Bolam, jon bolam o‘zingni ehtiyot qil... Ho‘pmi, jon bolam. Tushundinga! Olloga
topshirdim...
- Xavotir olmang oyi! - dedi u shosha pisha. - Narisi bilan 3 oyda kelaman. Mana ko‘rasiz.
Girmonni boshini yanchib kelamiz!
- Issiqroq kiyinib yur, bolam! Oy borib omon kel, o‘g‘lim! Musiqa yangradi, poyezd
vagonlari shiddatli taraqladi.
- O‘g‘li-mm! - dedi ojiz ingrab.
Ko‘zlaridan ikki tomchi zahardek achchiq yosh suzib chiqdi-da, ko‘karib ketgan yuzidan
oqib, labining chetida turib qoldi. Kechadan buyon butun bardoshini to‘plab, Kimsan akamning
yonida yig‘lamagani haqqi ichida ummon bo‘lib yotgan alam endi shu ikki tomchiga aylanib
toshib chiqqanini his etdim-u yuragim sanchib ketdi." (95-97-betlar). Yozuvchi O‘tkir Hoshimov
asarlarida ona qiyofasi o‘zining son-sanoqsiz jilolari bilan namoyon bo‘ladi. Qizig‘i shundaki, har
bir novellada muallif ona haqida oldingi hislatlarni takror qilmaydigan qandaydir yangi qirralarini
topib aks ettiradi." (Akademik Matyoqub Qo‘shjonov 1985-yil)
Chingiz Aytmatovning “Asrga tatigulik kun” asarida romanning bosh qahramoni Nayman
ona siymosini shunday tasvirlaydiki, onaning farzandiga bo`lgan mehr – muhabbatini hech narsa
bilan taqqoslab bo`lmasligini isbotlab beradi. U farzandining vafotiga ishonmay, uning kelishini
bir umr kutadi. Bir necha vaqtdan so`ng esa, o`g`li Jo`lomonning tirikligi, uni manqurtga aylanib
qolganini eshitadi va o`z bolasini ko`rgani yoniga boradi. U o`glining hayot ekanligini bilib, shu
darajada quvonib, lekin uning tanimaganidan alam va daxshatdan lablari dirrilab, shuncha urinsa
ham o`zini qo`lga ololmaydi. Ona bo`zlab yig`lab, farzandining osha tanish nigohlariga boqib,
balki meni tanib qolar degan umid bilan ko`zini uzmay turadi. Qayta – qayta ozini tanishtiradi.
Vaholanki, Jo`lamon hattoki o`z ismini ham unitgan edi. Unga uning ismi Jo`lamon
otasining ismi Do`nanboy ekanligini Nayman ona uqtirishga harakat qiladi. Farzandining
boshidagi tuyaning terisidan yasalgan qalpoq o`zligini hatto o`z tuqqan onasini ham unittirishga
Oktabr, 2024-Yil
381
sabab bo`ladi. Va u shu tariqa manqurtga aylanib qoladi. Shu manqurtligi tufayli o`z onasining
qotiliga aylanishdan ham hayiqmaydi. Chingiz Aytmatovning ushbu asarida farzandi o`z
onasining umriga zomin bo`lishini ajoyib chizgilar orqali yoritib beradiki, buni o`qigan har bir
insonning qalbi jumbushga keladi. Bu esa, inson sifatida o`z – o`zini anglash g`oyat murakkab
jarayon ekanini va insoniyat ming yillardan beri ma`naviy ulg`aydimi yoki yo`qmi, degan
muammo to`g`risida mushohada yuritishga undaydi. Zero, onaizor qalbi xoh ming yil oldin
bo`lsin, xoh hozirgi adabiy jarayon bo`lsin hech qachon o`zgarmaydi. Bu xislat onalarimizga Alloh
taollo tomonidan berilgan buyuk fazilatdir.
REFERENCES
1.
Камилова, Г. А., Курбанова, Г. Р., & Джаббарова, С. З. (2020). Особенности
формирования педагогических навыков у воспитателей дошкольно-образовательных
учреждений.
Academy
, (5 (56)), 25-27.
2.
Камилова, Г. А., & Тураева, О. С. К. (2021). ФОРМИРОВАНИЕ
ДИАГНОСТИЧЕСКИХ
НАВЫКОВ
У
СТУДЕНТОВ
ДОШКОЛЬНОГО
ОБРАЗОВАНИЯ.
Проблемы науки
, (4 (63)), 50-52.
3.
Камилова, Г. А., & Курбонова, Г. Р. (2020). Эффективность экологического
образования:
образование
дошкольников
с
помощью
педагогических
технологий.
Academy
, (12 (63)), 60-62.
4.
Kamilova,
G.
A.
(2021).
MAKTABGACHA
TA’LIM
TASHKILOTlARIGA
RAHBARLIK
VA
BOSHQARISHDA
ZAMONAVIY
YONDASHUV.
Scientific
progress
,
2
(7), 1149-1153.
5.
Камилова, Г. А. (2021). Развитие системы дошкольного образования.
Вестник науки
и образования
, (16-2 (119)), 86-88.
6.
Alimovna, K. G. (2022). Laws of Ecological Education.
EUROPEAN JOURNAL OF
INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION
,
2
(2), 241-244.
7.
KAMILOVA, G. (2024). EKOLOGIK TARBIYADA PAREMIOLOGIYA VA UNING
XUSUSIYATLARI.
News of UzMU journal
,
1
(1.1), 83-86.
8.
Камилова, Г. А. (2023). Мактабгача Таълим Ташкилотларида Экологик Тарбия.
Miasto
Przyszłości
,
42
, 330-333.
9.
Камилова, Г. А. (2022). ЭКОЛОГИК ТАРБИЯ ҚОНУНИЯТЛАРИ.
BOSHQARUV VA
ETIKA QOIDALARI ONLAYN ILMIY JURNALI
,
2
(2), 6-10.
Oktabr, 2024-Yil
382
10.
Kamilova, G. (2020). Maktabgacha talim muassasalarida ekologik tarbiyani tashkil etishda
integrativ yondashuv.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
11.
Kamilova, G. A. (2024). PARAMERIK JANRLAR VOSITASIDA EKOLOGIK
MADANIYATNI
SHAKLLANTIRISHDA
PSIXOLOGIK
YONDASHUV.
Inter
education & global study
, (5), 565-5574.
12.
Kamilova, G. A., & Rozieva, Z. E. (2022). Botirova.
Nю A. Maktabgacha talim
tashkilotlarida bolalarni ekologik-gigienik tarbiyalash imkoniyatlari. Maktabgacha talim-
Maktab-Oliy talim konsepsiyasi muammo, yechimlar va istiqbollar xalqaro ilmly-amaliy
anjuman materiallarl. Buxoro
, 46-48.
13.
Baxshilloyevna S. M. et al. MAKTABGACHA YOSHIDAGI BOLALAR MA’NAVIY
DUNYOSINI BOYITISHDA “ALPOMISH” DOSTONING O’RNI //BOSHQARUV VA
ETIKA QOIDALARI ONLAYN ILMIY JURNALI. – 2022. – Т. 2. – №. 2. – С. 146-152.
14.
Шарипова М.Б., Хусаинова З.Х. ВОСПЕВАНИЕ НАЦИОНАЛЬНЫХ ДУХОВНЫХ
ЦЕННОСТЕЙ В ГЕРОИЧЕСКОМ ЭПОСЕ // Вестник науки и образования. 2021.
№16-2 (119). URL: https://cyberleninka.ru/article/n/vospevanie-natsionalnyh-duhovnyh-
tsennostey-v-geroicheskom-epose (дата обращения: 07.10.2022).
15.
Sharipova M. YOSH AVLOD RUHIY VA MA’NAVIY DUNYOSINI BOYITISHDA
QAHRAMONLIK EPOSINING O’RNI: DOI: 10.53885/edinres. 2021.17. 14.046
Sharipova Maxbuba Baxshilloyevna BuxDU, Maktabgacha ta’lim kafedrasi o’qituvchisi
//Научно-практическая конференция. – 2021. – С. 116-117.
16.
Sharipova, M. (2023). MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING NUTQ O
‘STIRISHNING ILMIY-NAZARIY AHAMIYATI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
35
(35).
17.
Baxshilloyevna, S. M., & Mirzoyevna, I. M. (2023). MAKTABGACHA TA’LIM
TIZIMIDA
ETNIK
MADANIY
TA’LIM
VA
UNING
TARIXIY
ILDIZLARI.
PEDAGOGS jurnali
,
1
(1), 163-163.
18.
Sharipova, M. B., & Salimova, K. R. Q. (2021). “ALPOMISH” DOSTONIDA “KAMPIR
O’LDI” MAROSIMI TASVIRI.
Scientific progress
,
2
(7), 1109-1113.
19.
Шарипова, М. Б., & Неьматова, Ш. Н. (2020). Формирование эстетической культуры
воспитанников
дошкольных
образовательных
учреждений.
Вестник
магистратуры,(3-3 (102))
, 113-114.
20.
Sharipova, M. (2020). Qahramonlik eposi-milliy madaniyatimizning nodir xazinasi ("
Alpomish" dostoni misolida).
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
Oktabr, 2024-Yil
383
21.
Sharipova, M. (2020). ХУДОЖЕСТВЕННАЯ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ ОБРЯДОВ В ЭПОСЕ
«АЛПОМИШ».
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
22.
Sharipova, M. (2024). Historical-Vital Bases of Epos And Ritual Expression (In The
Example of the Epic “Alpomish”).
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
46
(46).
23.
Sharipova, M. (2023). MAKTABGACHA TA’LIMDA INNOVATSION FAOLIYATNI
TASHKIL ETISH FUNKSIYALARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
44
(44).
24.
Sharipova, M. (2024). EPOS HAMDA MAROSIM MUNOSABATINING QADIMIYLIGI
VA AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
46
(46).
25.
Sharipova, M. B., & G’afurova, A. A. (2024). METHODOLOGY OF STAGING IN THE
DEVELOPMENT OF CHILDREN'S SPEECH IN THE PRESCHOOL EDUCATION
SYSTEM.
THE ROLE OF SCIENCE AND INNOVATION IN THE MODERN
WORLD
,
3
(1), 21-29.
26.
Sharipova, M. (2023). O ‘ZBEK FOLKLORSHUNOSLIGIDA ALPOMISHSHUNOSLIK
TA’LIMOTI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
44
(44).
27.
Sharipova, M. (2023). MAKTABGACHA TALIM YOSHDAGI BOLALARNING IJODIY
QOBILIYATLARI VA UNI SAMARALI RIVOJLANTIRISH OMILLARI.
ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
44
(44).
28.
Sharipova,
M.
(2023).
MAKTABGACHA
TA’LIM
TASHKILOTIDA
SAHNALASHTIRISH, OʻYIN FAOLIYATINI TASHKIL ETISH YOʻLLARI.
ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
44
(44).
29.
MA’NAVIY, Y. A. R. V., & O’RNI, D. B. Q. E. DOI: 10.53885/edinres. 2021.17. 14.046
Sharipova Maxbuba Baxshilloyevna BuxDU.
Maktabgacha ta’lim
.
30.
SHARIPOVA, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONINI O’ZBEK VARIANTLARI
ORASIDAGI MAROSIMLARNING BADIIY TALQINI.
Journal of Research and
Innovation
,
1
(10), 45-52.
