BUXORO XONLIGDA DAVLAT BOSHQARUV TIZIMIDA MANSAB VA
UNVONLAR
.
Aliboyev Xusniyor Xayrullo o’g’li
ChDPU Tarix yo’nalishi 3- bosqich talabasi.
Buxoro amirligining hududi 200 ming km
2
tashkil etardi va bunday katta
hududni bosharish uchun markazlashgan davlat tuzumi kerak edi. Buxoroda bu
davrda boshqaruv tizimi ikkiga ya’ni, markaziy va mahalliy boshqaruv tizimi joriy
etilgan edi. Buxoro amirligda 27 beklik mavjud bo’lib, har bir beklikni amir
tomonidan tayinlab qo’yiladigan hokimlar –beklar idora qilardi. Faqatgina amir
saroyini o’zida 300 ga yaqin amaldor xizmat qilgan. Amirlik yig’ilish tartibda har
bir amaldorning o’z o’rni bo’lardi. Ba’zilari o’ng tomonda tursa (asosan oliy
darajali), ba’zilari chap tomonda turishgan. Bundan tashqari amirlikda diniy unvon
vakillari ham katta mavqeyga ega bo’lishgan. Ular o’zlarni payg’ambarimiz
Muhammad (s.a.v) ning va halifalarning avlodlarimiz deb bilishgan. Amirlikda
jo’ybor shayxlari aloxida mavqeyga ega bo’lib, ular Buxoroda 16 mahalla bo’lib
yashagan. Harbiy unvonlar ham aloxida bir bo’lim bo’lib ular xon tomonida
berilgan yerlar orqali kun kechrishgan.
Buxoro xonligida davlat tuzumi azaldan shakillanib va rivojlanib kelgan. Bu
davrdagi davlat mansab va unvonlari haqida ma’lumot beruvchi asarlar juda ko’p.
Ulardan biri ,,Tuxfat ul-Xoniy” (Xon sovg’asi) asari xisoblanadi. Bu asar
Buxoroning 1722-1782- yillar tarixga bag’ishlangan. Asrning ikkinchi nomi
,,Tarixi Raximhoniy” dir.
Ushbu manbaga qaraganda davlat mansablariga eng avvolo , mang’it, xitoy-
qipchoq, bahrin, saroy, kenegas, jaloir, o’tarchi urug’larining vakillari tayinlangan.
Bundan tashqari bir qancha tarixnavis olimlarning ilmiy izlanishlari natijasida
Buxoro xonligi davlat tuzumi va mansablar tatbiq etilgan. Misol uchun
B.J.Eshonov va A.A.Odilovlarning izlanishlari natijasda yaratilagn “O’zbekiston
tarxi” kitobda ham mansab va unvonlarga to’xtalib o’tilgan.
Yana bir kitob Mirzohid Rahimov va Akbar Zamonov izlanishlari asosida
yaratilgan “O’zbekiston tarixi“ kitobda ham ma’lumotlar olishmiz mumkin.
Bukitobda Shaybanixon hokimyat tepasiga kelgandan so’ng tavlat tizimidagi va
mansab, unvonlar haqida ma’lumot bor. Ushbu maqola ham asosan shu kitoblar
tatqiqot markazi qilib olingan .
Bizga tarixdan malumki Xon – cheklanmagan hokimyatga ega bo’lib , u o’z
atrofiga viloyat, tuman hokimlari hamda nufzli qabila boshliqlarni yig’ib davlatni
mustaqil ravishda idora qilgan. Ammo shuniham aytib o’tish kerakki ba’zi
mavqeyi kuchayib ketgan hokimlar markaziy hokimyatga bo’ysinmay qo’ygan. Bu
holat ayniqsa Abdullaxon II davrida avj oladi. Abdullaxon II ularning aksaryatini
bo’ysundirishga muvaffaq bo’ladi.
Ilgarigi sulolalarda bo’lgani kabi Shayboniylar davrida ham oliy davlat
idorasi bu – dargoh hisoblangan. Uning tepasida xon turgan. Dargohda davlatning
ichki va tashqi hayotiga oid barcha muamolar ko’rib chiqilardi. Bundan tashqar
davlat mahkamasi ham bo’lib unga bosh vazir boshchilik qilgan. Unga barcha
davlat mansabdorlari a’zo bo’lishgan. Bu organda siyosiy , moliyaviy, harbiy,
tashkiliy masalalar ko’rib chiqilgan. Bu yerda qabul qilingan qonunlar xonning
tasdig’i bilan kuchga kirgan.
Devonbegi( bosh vazir) – lavozimi katta obro’ga ega unvon hisoblangan. U
davlatning moliya va xo’jalik ishlarni boshqargan.
Naqib- davlatni ichki va tashqi siyosiy va harbiy masalalarda xonning eng
yaqin maslahatchisi bo’lgan. Uning dargohdagi o’rni ham katta bo’lgan, rasmiy
qabul marosimlarida oliy hukumdorning chap tomonida birinchi bo’lib turgan.
Xonning qarorlari va yorliqlarda naqibning nomi brinchi bo’lib ko’rsatilgan.
Hariy yurush uyushtirish , sulh tuzush yoki urushni davom etirish , harbiy-
strategik tomonlarini o’rganish, kezi kelsa elchilik vazifasni ham naqiblar
zimmasiga yuklatilgan. Naqiblar asosan payg’ambarimiz Muhammad (s.a.v)
avlodlari hsoblangan sayidlar xonadoni vakillari tayinlangan.
Yana bir davlatdagi muhim mansablardan biri otaliqdir. Uning asosiy
vazifasi voyaga yetmagan shag’zodalarni tarbiyasi bilan shug’lanib , uni voyaga
yetqazish edi. Shag’zodalarga mulk qilib berilgan butun bir viloyatni ular voyaga
yetgunicha xonning ishonchli kishisi bo’lgan otaliqlar boshqargan. Ular viloyatlar
bilan xon o’rtasida vositachisi ham bo’lgan.
Xonlikda Ko’kaldosh (aynan manosi-bir onadan sut emgan) mansabi ham
muhim unvonlardan bo’lgan. Uning vazifasi xonga nisbatan kimda adovat bor yoki
yo’qligni aniqlab ular haqida ma’lumot to’plashdan iborat bo’lgan. Bundan
tashqari yangi qabul qilingan qonunlarga fuqorolarning munosabatini ham
o’rganish bo’lgan.
Davlat dargohidagi xafsizlikni ta’minlash , ichki tartib-qoidalar, keldi-
kettilarni kuzartib boruvchi eshikog’aboshi lavozimi ham mavjud edi. Unga yana
urush paytida oliy hukumdorning eng muhim harbiy topshiriqlarni ham
bajarishgan.
Xonlikda bundan tashqari ulamolar, shayxlar va xojalarning ham mavqeyi
katta bo’lgan. Shayboniylar davrida din ulamolarning mavqeyi ancha pasaytirishga
erishgan edi. Ammo ko’p o’tmay Buxoro xonligining siyosiy, ijtimoiy- iqtisodiy
va madaniy hayotida Jo’ybor ruhoniylari, din peshvolarining o’rni ortib ketadi.
Davlatning Shayxul-islom lavozmiga ham jo’ybor shayxlari xonadoni vakilari
tayinlangan. Din peshvolari orasida shayxul-islom, sadr, qozi kalon, muftiy kabi
diniy mansablarning o’zni katta bo’lgan.
Harbiy ish. Qo’shin asosan piyoda va otliq qisimlardan tarkib topgan.
Shaybonixon qo’shni tashkil etishda Chingizxon va Amur Temur qo’shinlarining
harbiy tuzilmasiga soslanib va Dasht Qipchoq ahliga xos bo’lgan o’zgartirishlarni
kritgan.
Harbiy harakatlar davrida qo’shin o’q-yoy, uzun nayza, qilich, gurzi, uzun
dastali jang boltasi (tabarzin), changak kabi asosiy hujum qurollaridan
foydalangan. Qo’shimcha himoya vositasi sifatida qalqon(sipar), hamda temir
simdan mayda qilib to’qilib, usti ipak va baxmal mato bilan yopilgan
sovut(jovshan ) yoki jiba(jeva) – temir yoki po’latdan ishlangan maxsus kiyim
kabilardan foydalanilgan.
Qo’shinning katta qismini tashkil etgan suvoriylarni yani , otlarning ustiga
o’q otmasligi uchun yoping’ch gejm(kejim) yopilgan. Oliy bosh qo’mondon
xonning o’zi bo’lgan. Qo’shin o’ng qanot, chap qanot , qalb, qorovl va
hirovullarga bo’lingan. Ularga asosan xonning yaqin qarindoshlari boshchilik
qilingan. Qo’shinning asosiy qismini qalb(qavl) deb ataluvchi markaziy qism ,
barong’or(o’ng qanot) va javong’or(so’l qanot) qismlardan va hirovul
(qo’shinning orqa qismi)dan tashkil topgan. Qo’shinning qismlarga boshchilik
qilgan sarkardani o’g’lon deb atashgan.
Tug’chi- davlat bayrog’ni qo’riqlagan. Zabongir – dushman tomonidan asir
olib kelgan. Xabargir unvoni hozirgi razvetka qismga to’g’ri kelgan.
Tavochi- uning vazifasi harbiy qo’shin yig’sh, ularni janga tayorlash va
ularning taminoti bilan shug’ilangan. Qo’shni qurol yarog’ bilan taminlovchi shaxs
– Jevachi bo’lgan. Alohida topshiriqlarni yasovul bajargan. Yalovbardor – davlat
bayrog’ini ko’tarib brogan.
XULOSA: Ushbu mavzuni o’rganish chog’da menga yangi bo’lgan
mansablar va unvolar haqida ma’lumotlar oldim. Davlat tuzmi boshqa xonliklar
kabi ikkiga hukumat va mahalliy boshqaruvga asoslanganligini bilib oldim. Yana
shuni aytish o’rinliki o’sha davrda yirik davlatlar kabi Buxoro xonligida ham
murakkab tuzum va murakab boshqaruv tizim joriy etilganligiga guvox bo’ldim.
Bu davrda Jo’ybor shayxlarining ham mavqeyi ancha katta bo’lganligi
menga e’tiborli jihati bo’ldi. Hattoki bazi bir xonlarni Jo’ybor shayxlari
almashtirgani qiziqarli va yangi bir ma’lumot bazasi boldi.
Harbiy san’atda lavozimlar haqida va qo’shinning bo’linishi haqida o’qib
Buxoro xonligida ham harbiy sohada ancha izlanishlar va yangiliklar kritganligi
etiborlidir. Misol uchun Shaybonixonning Amur Temur harbiy san’atdan
foydalanganligi yangilik bo’ldi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Темиров, Ф., & Халикова, Н. (2021). Бухоро амирлигида ташқи сиёсат ва
дипломатиянинг ривожланиши тарихидан.
Scientific progress
,
2
(1), 1276-1282.
2.
Темиров, Ф., & Умаров, Б. (2021). Бухоро амирликда оила, никоҳ ва мерос ҳуқуқининг
амалда қўлланиши.
Scientific progress
,
2
(1), 1201-1207.
3.
Temirov,
F.
(2023).
SADRIDDIN
AYNIY
IJODIDA
TURKISTON
TARIXI
MASALALARI.
Farg'ona davlat universiteti
, (1), 70-70.
4.
Temirov, F. Of the journalistie work of Sadriddin Ayni Concerning Issues of Bukhara
history.
Irish Interdisciplinary of Science & Research (IIJSR) Vol
,
6
, 12-17.
5.
Темиров, Ф. У. (2023). Жизнь И Научно-Творческая Деятельность Садриддина Айни В
Трудах Его Современников.
Central Asian Journal of Social Sciences and History
,
4
(2), 128-
134.
6.
Темиров, Ф. У. (2022). Мустақил ўзбекистонда инсон ҳуқуқлари ва қадрини улуғлаш–
энг олий немат.
Academic research in educational sciences
, (1), 184-188.
7.
Umarov B.B. & Temirov, F. (2023). Sources of information on the socio-economic life of the
Somanian dynasty.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
3
(3), 35-41.
8.
Темиров, Ф., & Исломов, Д. (2021). САДРИДДИН АЙНИЙ–ЗАМОНДОШИ ФИТРАТ
ҲАҚИДА.
Scientific progress
,
2
(1), 1349-1354.
9.
Rajabov, O. (2021). “Тарихи Муллозода” асари–Бухоро муқаддас қадамжолари ва
зиёратгоҳлари тарихи бўйича муҳим манба.
Центр научных публикаций (buxdu. uz)
,
8
(8).
10.
Rajabov, O. (2021). Chor Bakr tarixiy me’moriy majmuasi xususida.
Центр научных
публикаций (buxdu. uz)
,
8
(8).
11.
Rajabov, O. I. (2022). History of fortress of Makhmud Torobi.
International Journal of
Intellectual Cultural Heritage
,
2
(6), 50-54.
12.
Temirov, F., & Umarov, B. (2021). Practical application of family, marriage and
inheritance rights in bukhara emirates.
Scientific progress
,
2
(1), 1201-1207.
13.
Rajabov, O. I. (2021). Buxorodagi ayrim muqaddas qadamjo-qal’alar xususida.
Scientific
progress
,
1
(6), 1162-1168.
14.
Iskandarovich, R. O. (2022). Historical Architectural Complex of the Chor (Pers. Four)
Bakr Ensemble.
Telematique
, 6886-6890.
15.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро шаҳри 11 дарвозасининг тарихи ва тақдири
(ўлкашунос ТФ Гелах тадқиқотларида). Тюркоязычные страны. Республиканский научно-
методический и познавательный журнал.
Алмати
,
2
, 6-8.
16.
BAXTISHOD, U., & ULUG‘BEK, Q. Y. (2022). MS ANDREEV-THE GREAT
EASTERN SCIENTIST.
International Journal of Philosophical Studies and Social
Sciences
,
2
(3), 120-123.
17.
Болтаев, А. Х. (2019). Исследование С. Юренева в мечети Калян.
Вестник
археологии, антропологии и этнографии
, (1 (44)), 45-53.
18.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро ўлкашунослиги тарихини ўрганишда СН Юренев
ёзишмаларининг ўрни.
Тошкент: Ўзбекистон Миллий университети хабарлари
, (1), 5-9.
19.
Болтаев, А. Х. (2019). Бухарские коллекционеры. In
Россия-Узбекистан.
Международные образовательные и социально-культурные технологии: векторы
развития
(pp. 142-143).
20.
Болтаев, А. (2020). Бухородаги биринчи музей.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
1
(1).
21.
Naimov, I., & Toshpo‘latova, S. (2023). MARRIAGE CEREMONY OF TAJIKS IN
THE WORK OF MIKHAIL STEPANOVICH ANDREYEV “TADJIKI DOLINI
KHUF”.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
3
(1), 12-16.
22.
Umarov, B. (2021). OLIY TA’LIMDA TALABALAR O ‘QUV-BILUV
FAOLIYATINING PSIXODIDAKTIK ASOSLARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
8
(8).
23.
Naimov, I. N. (2021). A coverage of the activities of the Mangitic Emirs in the works of
Ahmad Donish.
International Journal on Integrated Education
,
4
(5), 36-45.
24.
Naimov, I. (2023). AHMAD DONISH ILMIY MEROSIDA ISLOM HUQUQI
MASALALARI.
Scientific journal of the Fergana State University
, (1), 71-71.
25.
Ismat, N. (2021). “MEYORU-Т-TADOYYUN” AS RELIGIOUS AND MORAL
SOURCE.
The Light of Islam
,
2021
(2), 46-54.
26.
Klichev, O. (2020). Scholarships of Emirs of Bukhara.
Oriente moderno
,
100
(1), 57-74.
27.
Кличев, О. А. (2020). Особенности приема посольств Российской Империи в
Бухарском Эмирате во второй половине XIX в.
Россия и мусульманский мир
, (1 (315)), 99-
113.
28.
Klichev, O. A. (2016). Discourse to the history of political аgency in the emirate of
Bukhara.
Europaische Fachhochschule
, (8), 14-15.
29.
Umarov, B. (2020). БУЮК ОЛИМ НА КИСЛЯКОВНИНГ ПЕДАГОГЛИК
ФАОЛИЯТИГА НАЗАР.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
30.
Abdurasulovich, K. O. (2023). ACTIVITY OF EDITORS OF" BUKHORONOMA"
NEWSPAPER.
Open Access Repository
,
4
(3), 1385-1388.
31.
Кличев, О. (2020). БУХОРО АМИРЛИГИ ВА РОССИЯ ИМПЕРИЯСИ
ЎРТАСИДАГИ ДИПЛОМАТИК МУНОСАБАТЛАРДА СОВҒА АЛМАШИНУВ
ТАРТИБЛАРИ.
Farg'ona davlat universiteti
, (4), 71-74.
32.
Beshimov, M. (2022). Abdulvahid Munzim-enlightened poet, state and public
figure.
International Journal of Philosophical Studies and Social Sciences
,
2
(6), 52-56.
33.
BESHIMOV,
M.
(2022).
Amir
Said
Alimkhan
and
Young
Bukhara
residents.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 78-83.
34.
Beshimov, M. (2023). ISSUES OF AGGRESSION OF THE RUSSIAN EMPIRE IN
THE WORKS OF MIRZO SOMI.
Modern Science and Research
,
2
(7), 316-321.
35.
Beshimov, M. (2021). Mang'itlar davrida Buxoroda madaniy hayot.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
7
(7).
36.
UMAROV, B. (2022). ARCHITECTURE OF BUKHARA IN THE ASHTARKHANID
PERIOD.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 94-100.
37.
Beshimov, M. (2023). THE HISTORY OF BUKHARA OF THE DOCUMENTS OF
THE QUSHBEGI ARCHIVE IMPORTANCE IN LEARNING.
Modern Science and
Research
,
2
(7), 305-309.
38.
SHAROPOV, D. (2022). ПРАВИТЕЛЬ МАНГЫТОВ ЭМИР ХАЙДАР.
International
Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 101-104.
39.
Ravshanovich, S. D. (2022). CURRENTLY, THE PLACE OF AFGHANISTAN IN THE
COMMUNICATION OF CENTRAL AND SOUTH ASIA.
International Journal of Intellectual
Cultural Heritage
,
2
(6), 55-59.
40.
Sharopov, D. (2021). ABDURAZZOQ SAMARQANDIYNING “MATLAI SA'DAYN
VA MAJMAI BAHRAYN” ASARINING O'RGANILISH TARIXI.
Scientific progress
,
2
(1),
358-361.
41.
Nosirov, S. (2022). Sadriddin Ayniy asarlari buxoro inqilobini tarixini o ‘rganuvchi
manba sifatida.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
26
(26).
42.
Sherzod, N. (2023). HISTORIAN SCIENTIST POLAT SOLIYEV IS A RESEARCHER
OF THE HISTORY OF BUKHARA.
International Journal of Philosophical Studies and Social
Sciences
,
3
(3), 32-38.
43.
Sherzod O‘ktam o‘g, N., & Komilovich, B. M. (2023). Illumination of socio-economic
issues in Turkestan in the works of Professor Polat Soliyev.
Telematique
,
22
(01), 1278-1282.
44.
Nosirov, S. (2023). TARIXCHI OLIM PO ‘LAT SOLIEV IJODIDA TURKISTON
TARIXI MASALALARINING YORITILISHI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
29
(29).
45.
Umarov, B. (2023). ARAB MANBALARIDA BUXORO SHAHRI TAVSIFI (“KITOB
AL-MASOLIK VAL MAMALIK” MISOLIDA).
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
38
(38).
46.
Umarov B. NA KISLYAKOV TADQIQOTLARIDA BUXORO AMIRLIGIDAGI
FEODAL VA QISHLOQ XO‘JALIGI MUNOSABATLARINING YORITILIShI //ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2021. – Т. 6. – №. 6.
