IBN SINO ILMIY MEROSINING JAHON SIVILIZATSIYASIDA
TUTGAN O’RNI
Utayeva Feruza Xolmamatovna
BuxDU, t.f.f.d. (PhD),
Qurbonova Dilnora Nuriddin qizi
Talaba.
Buxoro jahonga mashhur bo’lgan ko’plab insonlarga beshik bo’lgan. O’rta
asrlar davri sharoitida Vatanimiz sharafini o’zining beqiyos dunyoviy asarlarida
ulug’lagan Abu Ali ibn Sino (980-1037) o’z davrining yetuk allomasi, ilm fidoyisi
sifatida yillar davomida jahon tafakkuri, ma’naviy-madaniy va diniy qadriyatlar
taraqqiyotiga ulkan hissa qo’shgan. Ibn Sino asarlari umumiy sonining 450 dan
oshishi ham bunga dalil. Alloma nomini dunyoga tanitgan omil, bu uning tibbiyot
sohasidagi mislsiz kashfiyotidir.
Sharqni butun dunyoga mashhur qilgan Abu Ali ibn Sino Buxoroning
Afshona qishlog’ida 980 yilda amaldor oilasida tug’ilgan. 5 yoshida oilasi bilan
Somoniylar davlati poytaxt markazi Buxoroga kuchib keladi.
Ibn Sino istedodli, xotirasi kuchli, zehni o’tkir bo’lg’anligidan o’z davrida
ma’lum bo’lgan ilmlarni tezda egallay boshlagan. Sharq mutafakkirlarning
asarlarini bilan bir qatorda, qadimgi yunon ilmiy, falsafiy merosini qunt bilan
o’rgandi.
Ibn Sino uchun hayotida kitoblar olamiga kirishi uchun o’zining tabobat
sirlaridagi kuchli bilimi sabab bo’ldi. Buxoro amiri Nuh ibn Mansur og’ir
dardga chalinganda davolagani uchun buning evaziga mukofat tariqasida yosh
olimga saroy kutubxonasiga kirib ishlashga ruxsat berildi. Kutubxona O’rta va
Yaqin Sharqdagi eng katta va boy kutubxona edi. Xorazmga ketgunga qadar
saroy kutubxonasida o’zining ilmlarini chuqurlashtirdi. Ibn Sino bu haqda
shunday yozib qoldirgan: “Shunday kitoblarni ko’rdimki ko’pchilik hatto
ularning nomini ham bilmaydi. Men bunaqa kitoblarni avval eshitmaganman.
Men o’sha kitoblarni o’qidim va o’zim uchun ko’p foyda oldim, har bir olimning
ilm fandagi o’rnini angladim”- deb o’z asarlarida yozib qoldirgan.
Kitoblardan o’qib o’rganganlarini o’z ilmlarida shakllantirgan. Uning
Aristotel ta’lumoti xususida Beruniy bilan va o’zining ozarbayjonlik shogirdi
Baxmanyor bilan yozishmalari fan olamida mashhur. Farobiy asarlarini qunt
bilan o’qidi. Farobiy boshlab bergan ilmiy nazariyalarni yanada taraqqiy
ettirishga harakat qildi. Qoraxoniylar hukmronligi davrida Buxorodan Xorazmga
ketishga majbur bo’ldi. Urganchda taniqli olimlarning ilmiy davralariga borib
qo’shildi. U yerda Beruniy bilan ilmiy muloqotlar olib bordi. Vaziyat taqozosi
bilan Beruniy G’aznaga, ibn Sino Jurjonga ketdi. “Tib qonun”larining dastlabiki
qismini yozdi.
1014 yilda Ray shahriga boradi va o’zining tabiblik mahorati to’fayli
sayyidlarning hurmat e’tiboriga sazovor bo’ladi. G’aznaviylarning Rayga
hujumini eshitgan ibn Sino Hamadonga ketadi. Hamadonda saroy tabibi va
so’ngra vazirlik mansabiga ko’tarildi.
Shu yerda “Tib qonunlari”ni yozib to’gatgan. Olim bir nech yil darbadarlikda
yurishiga qaramasdan doim ilm bilan shug’ullanishdan to’xtamadi.
U “Donishnoma” (Ilmlar kitobini) yozdi. Bu kitobda: Insonning ulug’ligi
aql idroki, so’zlash qobiliyati, bilimi, uquvi, hunarga egaligi, har bir kishi
jamiyatga munosib bo’lib kamol topmog’i kerakligi aytilgan. Farzandlar tarbiyasi
nihoyatda erta boshlanmog’i shart, shundagina ularning noo’rin hatti harakatlarga
berilishning oldi olinadi. Buning uchun maxsus tayyorlangan tayyorgarlikka ega
bo’lgan ezgu niyatli va pokiza murabbiy taklif etilishi kerak, shundagina
bolalarimiz tog’ri tarbiya oladi degan fikrlarni bildirib o’tgan.
“Risolai ishq”,”Tib qonunlari”, ”Uy xo’jaligi” kabi qator asarlari mavjud
bo’lib unda oila va ayollar masalalariga e’tibor qaratilgan.
Alloma Abu Ali Ibn Sino “Tadbir-al manozil” asarida “harakatdagi tanaga
davo kerak emas” deb aytgan
1
. Ta’lim va tarbiya masalalariga jiddiy va ijodiy
yondoshgan. Allomaning bola tarbiyalash va o’qitish haqida ko’p fikrlari
o’zining chuqurligi, insonparvarligi va teranligi bilan kishini hayratda qoldiradi.
“Kimga qanday pandu nasihat qilsang unga avvalo o’zing amal qil“ – deydi.
Ibn Sino komil inson tarbiyasida o’qituvchining roliga katta e’tibor
qaratgan. O’qituvchi rostgo’y, ozoda kiyinadigan, xushmomila bo’lishi
zarurligini uqdiradi.
Ibn Sinoning “Hikmat buloqlari” asarida ta’kidlanishicha, axloq-odob fani
aslida odamlarning baxt-saodatli bo’lishini ta’minlovchi yo’l yo’riqlarni aniq
ravshan ko’rsatib beruvchi fandir deb e’tirof etilgan
2
. O’qituvchilarga bolalarni
tarbiyalashda quydagi usullardan foydalanishni ilgari surgan: nasihat tanbeh
berish, amru-farmon, majburiyat qo’yishdir. Ta’lim, tarbiya berishda ustozni
ulug’lab shunday yozadi: Uztozdan olgan pandu nasihatga quloq solmay behuda
yo’llarda yurgan farzand o’zini o’zi rasvo qiladi deb nasihat qiladi. Insonning
kamol topishiga ta’sir etadigan omillardan biri uning bilim olishi deb
tushuntirgan. Davlat tarixda ilm - fan bajaradigan xizmat ustun turishini alloma
o’z asarlarida ta’kidlab o’tgan.
Leonardo da Vinchi, Mikelanjelo, Frensis Bekon va boshqa ko’plab olimlar
avlodi uning asarlarini o’qib, hayratga tushganlar. Manbalarida qayd etilishicha,
Ibn Sino voyaga yetib uylanish vaqti-soati kelibdi. Qizlardan hech biri unga
maqul bo’lmabdi. Qo’shni qishloqda bir shakkok tili zaxar, qaysar qiz bor ekan.
Shuni eshitib qolib, uylansam shunga uylanaman,-debdi. Ota-onasi u qizga bas
kela olmaysan, seni qiynab qo’yadi deyishiga qaramay shu qizni olaman deb turib
olibdi. Noiloj qizni Ibn Sinoga nikohlabdilar. Oradan unchalik vaqt utmay, qiz
hamma ko’rsa havas qilguday odobli, shirinso’z uy bekasiga aylanibdi. Qizning
ota- onasi ham qizlarining bunchalik o’zgarishiga Ibn Sinoning kaltaklari-y do’q-
po’pisalari yoki “joduli kitobi” da yozilgan zahar tilni o’zgartiradigan dori sabab
1
Umarov, B. B. (2022). Science, education and culture during the rule of the Somanians.
International Journal of
Intellectual Cultural Heritage
,
2
(6), 46-49.
2
Nosirov N. Ibn Sinoning axloqiy qarashlari // Falsafa va huquq 2008 y.-№1-B 40-41
bo’lgan bo’lsa kerak deb, o’ylashib, qizidan so’rashganda, u: “Shirin tili va yaxshi
muomalasi bilan meni o’zgartirdi” – deb javob bergan ekan.
Zamondoshlari ibn Sinoni “Shayx ar-rais” (donishmandlar sardori,
allomalar boshlig’i), ”Sharaf al- mulk” (o’lka, mamlakatning obro’si, sharafi),
“hujjat ak-haqq” (rostlikka dalil),
“Hakim al-vazir” (donishmand, tadbirkor vazir) deb ataganlar. Jahon tarixi fanida
qomusiy olim. Olimning asarlari arab va fors tillarida yozilgan. Falsafa va tibga
oid kitoblari jahonning ko’pgina tillariga tarjima qilingan.
Jahonda ibn Sino merosiga hurmat va e’tibor katta. Yevropada olimning
asarlari 12 asrda lotin tiliga tarjima qilinib universitetlarda o’qitila boshlagan.
Yevropaning mashhur olimlari Jordono Bruno,Vilgelm Overnskiy, Aleksandr
Gelskiy, Dante va boshqalar o’z ijodlarida foydalanadilar va ibn Sino nomini zo’r
ho’rmat bilan tilga oladilar.
Yevropada Ye. Bishmann, X. Korbin, Rossiyalik Ye. Bertels, A.Ya.
Borisov, Tojikistonda T. Mardonov, N. Raxmatullayev va boshqa olimlar ibn
Sinoni ilmiy ijodlarini boyitib bordilar.
Italiyalik mashhur olim, matematik va shifokor Djirolamo Kardino (1501-
1576) ibn Sino haqida shunday fikrni bildirgan: Mening hamma g’oyalarim ibn
Sinoga taalluqli
3
.
AQShda Kanzas-Siti shahridagi tibbiyot kitoblari kutubxonasida ibn
Sinoning 5 jilddan iborat kitobining XV asrda fransuz tilida bosilgan nusxasi
bor. Bu kitob oyna tagiga qo’yib ko’z qorachig’dek asrab qo’yilgan.
Shved botanigi Karl Linney (1707-1778) doimo yashil bo’lib turuvch bir
tropik daraxtni “Avitsinnia” deb atagan. Belgiyaning Korteyk shahrida 2000 - yil
ibn Sino haykali o’rnatildi. Jahonda ibn Sino asarlari o’zgacha ahamiyatga ega.
Ibn Sino asarlari dunyoning deyarli barcha tillariga tarjima qilingan.
Mamlakatimizda kitobning insonlarni bilim orqali ongli qilishidagi,
tarbiyashladagi, ilm o’rgatishdagi xizmatiga isbot berib, kitob barcha
bunyodkorlik, yaratuvchilik va aql- idrokning, ilmu-donishning asosidir, hayotni
o’rgatuvchi murabbiysidir deb baholagan holda olib borilgan besh tashabbusning
to’rtinchi tashabbusida kitobxonlikni to’g’ri tadbiq qilish va yoshlarni
ma’naviyatini yanada oshirishda kitob o’qishning yuksak ahamiyatiga e’tibor
oshirildi. Shu o’rinda aytish kerakki: ibn Sino saroy kutubxonasida kechay-
kunduz tinimsiz o’qib bilim darajasini oshirdi, va kitobga bo’lgan mehri uni
jahonga mashhur olim bo’lib yetishishiga to’rtki bo’ldi.
Ibn Sino o’zining ko’p tarmoqli mahsuldor ijodi, boy merosi bilan jahon
madaniyati taraqqiyotida katta rol o’ynadi. Jahon olimlari ibn Sino asarlarini
ko’pdan beri turli tillarda tarjima qilganlar va ilmiy ishlar olib borganlar. Hozirda
jahonning barcha yirik tillarida ibn Sino haqida asarlar yaratilgan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
3
Sadriddin Ayniy Tanlangan ilmiy asarlar. T. Fan,1978,-B 35-36
1.
Темиров, Ф., & Халикова, Н. (2021). Бухоро амирлигида ташқи сиёсат ва
дипломатиянинг ривожланиши тарихидан.
Scientific progress
,
2
(1), 1276-1282.
2.
Темиров, Ф., & Умаров, Б. (2021). Бухоро амирликда оила, никоҳ ва мерос ҳуқуқининг
амалда қўлланиши.
Scientific progress
,
2
(1), 1201-1207.
3.
Temirov, F. (2023). SADRIDDIN AYNIY IJODIDA TURKISTON TARIXI
MASALALARI.
Farg'ona davlat universiteti
, (1), 70-70.
4.
Temirov, F. Of the journalistie work of Sadriddin Ayni Concerning Issues of Bukhara
history.
Irish Interdisciplinary of Science & Research (IIJSR) Vol
,
6
, 12-17.
5.
Темиров, Ф. У. (2023). Жизнь И Научно-Творческая Деятельность Садриддина Айни
В Трудах Его Современников.
Central Asian Journal of Social Sciences and History
,
4
(2),
128-134.
6.
Темиров, Ф. У. (2022). Мустақил ўзбекистонда инсон ҳуқуқлари ва қадрини улуғлаш–
энг олий немат.
Academic research in educational sciences
, (1), 184-188.
7.
Umarov B.B. & Temirov, F. (2023). Sources of information on the socio-economic life of
the Somanian dynasty.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
3
(3), 35-41.
8.
Темиров, Ф., & Исломов, Д. (2021). САДРИДДИН АЙНИЙ–ЗАМОНДОШИ ФИТРАТ
ҲАҚИДА.
Scientific progress
,
2
(1), 1349-1354.
9.
RAJABOV, O. (2022). " TARIKHI MULLOZODA" IS AN IMPORTANT SOURCE ON
THE HISTORY OF THE SACRED PLACES AND SHRINES OF BUKHARA.
International
Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 89-93.
10.
Rajabov, O. (2021). “Тарихи Муллозода” асари–Бухоро муқаддас қадамжолари ва
зиёратгоҳлари тарихи бўйича муҳим манба.
Центр научных публикаций (buxdu. uz)
,
8
(8).
11.
Rajabov, O. (2021). Chor Bakr tarixiy me’moriy majmuasi xususida.
Центр научных
публикаций (buxdu. uz)
,
8
(8).
12.
Rajabov, O. I. (2022). History of fortress of Makhmud Torobi.
International Journal of
Intellectual Cultural Heritage
,
2
(6), 50-54.
13.
Temirov, F., & Umarov, B. (2021). Practical application of family, marriage and
inheritance rights in bukhara emirates.
Scientific progress
,
2
(1), 1201-1207.
14.
Rajabov,
O.
I.
(2021).
Buxorodagi
ayrim
muqaddas
qadamjo-qal’alar
xususida.
Scientific progress
,
1
(6), 1162-1168.
15.
Iskandarovich, R. O. (2022). Historical Architectural Complex of the Chor (Pers. Four)
Bakr Ensemble.
Telematique
, 6886-6890.
16.
Rajabov, O. I. (2022). History of fortress of Makhmud Torobi.
International Journal of
Intellectual Cultural Heritage
,
2
(6), 50-54.
17.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро шаҳри 11 дарвозасининг тарихи ва тақдири
(ўлкашунос ТФ Гелах тадқиқотларида). Тюркоязычные страны. Республиканский
научно-методический и познавательный журнал.
Алмати
,
2
, 6-8.
18.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро ўлкашунослиги тарихини ўрганишда СН Юренев
ёзишмаларининг ўрни.
Тошкент: Ўзбекистон Миллий университети хабарлари
, (1), 5-9.
19.
BAXTISHOD, U., & ULUG‘BEK, Q. Y. (2022). MS ANDREEV-THE GREAT
EASTERN SCIENTIST.
International Journal of Philosophical Studies and Social
Sciences
,
2
(3), 120-123.
20.
Болтаев, А. Х. (2019). Исследование С. Юренева в мечети Калян.
Вестник
археологии, антропологии и этнографии
, (1 (44)), 45-53.
21.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро ўлкашунослиги тарихини ўрганишда СН Юренев
ёзишмаларининг ўрни.
Тошкент: Ўзбекистон Миллий университети хабарлари
, (1), 5-9.
22.
Болтаев, А. Х. (2019). Бухарские коллекционеры. In
Россия-Узбекистан.
Международные образовательные и социально-культурные технологии: векторы
развития
(pp. 142-143).
23.
Болтаев, А. (2020). Бухородаги биринчи музей.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
24.
Naimov, I., & Toshpo‘latova, S. (2023). MARRIAGE CEREMONY OF TAJIKS IN
THE WORK OF MIKHAIL STEPANOVICH ANDREYEV “TADJIKI DOLINI
KHUF”.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
3
(1), 12-16.
25.
Umarov, B. (2021). OLIY TA’LIMDA TALABALAR O ‘QUV-BILUV
FAOLIYATINING PSIXODIDAKTIK ASOSLARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
8
(8).
26.
Umarov, B. B. (2021). FAMILY AND MARRIAGE RELATIONS IN NA
KISLYAKOV'S RESEARCH.
Journal of Central Asian Social Studies
,
2
(02), 127-135.
27.
Naimov, I. N. (2021). A coverage of the activities of the Mangitic Emirs in the works
of Ahmad Donish.
International Journal on Integrated Education
,
4
(5), 36-45.
28.
Naimov, I. (2023). AHMAD DONISH ILMIY MEROSIDA ISLOM HUQUQI
MASALALARI.
Scientific journal of the Fergana State University
, (1), 71-71.
29.
Ismat, N. (2021). “MEYORU-Т-TADOYYUN” AS RELIGIOUS AND MORAL
SOURCE.
The Light of Islam
,
2021
(2), 46-54.
30.
Klichev, O. (2020). Scholarships of Emirs of Bukhara.
Oriente moderno
,
100
(1), 57-74.
31.
Кличев, О. А. (2020). Особенности приема посольств Российской Империи в
Бухарском Эмирате во второй половине XIX в.
Россия и мусульманский мир
, (1 (315)),
99-113.
32.
Klichev, O. A. (2016). Discourse to the history of political аgency in the emirate of
Bukhara.
Europaische Fachhochschule
, (8), 14-15.
33.
Umarov, B. (2020). БУЮК ОЛИМ НА КИСЛЯКОВНИНГ ПЕДАГОГЛИК
ФАОЛИЯТИГА НАЗАР.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
34.
Abdurasulovich, K. O. (2023). ACTIVITY OF EDITORS OF" BUKHORONOMA"
NEWSPAPER.
Open Access Repository
,
4
(3), 1385-1388.
35.
Кличев, О. (2020). БУХОРО АМИРЛИГИ ВА РОССИЯ ИМПЕРИЯСИ
ЎРТАСИДАГИ ДИПЛОМАТИК МУНОСАБАТЛАРДА СОВҒА АЛМАШИНУВ
ТАРТИБЛАРИ.
Farg'ona davlat universiteti
, (4), 71-74.
36.
Beshimov, M. (2022). Abdulvahid Munzim-enlightened poet, state and public
figure.
International Journal of Philosophical Studies and Social Sciences
,
2
(6), 52-56.
37.
BESHIMOV,
M.
(2022).
Amir
Said
Alimkhan
and
Young
Bukhara
residents.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 78-83.
38.
Beshimov, M. (2023). ISSUES OF AGGRESSION OF THE RUSSIAN EMPIRE IN
THE WORKS OF MIRZO SOMI.
Modern Science and Research
,
2
(7), 316-321.
39.
Beshimov, M. (2021). Mang'itlar davrida Buxoroda madaniy hayot.
ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
7
(7).
40.
UMAROV, B. (2022). ARCHITECTURE OF BUKHARA IN THE ASHTARKHANID
PERIOD.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 94-100.
41.
Beshimov, M. (2023). THE HISTORY OF BUKHARA OF THE DOCUMENTS OF
THE QUSHBEGI ARCHIVE IMPORTANCE IN LEARNING.
Modern Science and
Research
,
2
(7), 305-309.
42.
SHAROPOV,
D.
(2022).
ПРАВИТЕЛЬ
МАНГЫТОВ
ЭМИР
ХАЙДАР.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 101-104.
43.
Ravshanovich, S. D. (2022). CURRENTLY, THE PLACE OF AFGHANISTAN IN
THE COMMUNICATION OF CENTRAL AND SOUTH ASIA.
International Journal of
Intellectual Cultural Heritage
,
2
(6), 55-59.
44.
Sharopov, D. (2021). ABDURAZZOQ SAMARQANDIYNING “MATLAI SA'DAYN
VA MAJMAI BAHRAYN” ASARINING O'RGANILISH TARIXI.
Scientific progress
,
2
(1),
358-361.
45.
Nosirov, S. (2022). Sadriddin Ayniy asarlari buxoro inqilobini tarixini o ‘rganuvchi
manba sifatida.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
26
(26).
46.
Sherzod, N. (2023). HISTORIAN SCIENTIST POLAT SOLIYEV IS A
RESEARCHER OF THE HISTORY OF BUKHARA.
International Journal of Philosophical
Studies and Social Sciences
,
3
(3), 32-38.
47.
Bakhtishod, U. (2024). CONSTRUCTIVE ACTIVITIES TO THE SAMANID
RULERS.
Western European Journal of Historical Events and Social Science
,
2
(5), 169-172.
48.
Sherzod O‘ktam o‘g, N., & Komilovich, B. M. (2023). Illumination of socio-economic
issues in Turkestan in the works of Professor Polat Soliyev.
Telematique
,
22
(01), 1278-1282.
49.
Nosirov, S. (2023). TARIXCHI OLIM PO ‘LAT SOLIEV IJODIDA TURKISTON
TARIXI MASALALARINING YORITILISHI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
29
(29).
50.
Umarov, B. (2023). ARAB MANBALARIDA BUXORO SHAHRI TAVSIFI (“KITOB
AL-MASOLIK VAL MAMALIK” MISOLIDA).
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
38
(38).
51.
Umarov B. NA KISLYAKOV TADQIQOTLARIDA BUXORO AMIRLIGIDAGI
FEODAL VA QISHLOQ XO‘JALIGI MUNOSABATLARINING YORITILIShI //ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2021. – Т. 6. – №. 6.
