ILK OʻRTA ASRLAR BUXORO TARIXIDAN
Eshquvvatova Mahfuza Qayimjon qizi
Chirchiq Davlat pedagogika Universiteti talabasi.
Jahon ilm fani, sivilizatsiyasi va taraqqiyotiga munosib hissa qoʻshgan
shaharlarimiz orasida Buxoro ham alohida oʻrin tutadi. Qariyb,uch mingyillik
tarixga ega bu maskan haqida turli xil davrlarga oid ma’lumotlar yozilgan. Shahar
Zarafshon daryosining quyi oqimida, uning irmoqlaridan biri - Shahrud (shahar
ichidagi daryo) kanali bo‘ylab joylashgan, azal-azaldan mintaqa siyosiy, ijtimoiy,
iqtisodiy va madaniy hayotida muhim rol o‘ynagan. Tadqiqotchilar Buxoroni
mintaqani tarixiy va madaniy birlashtirgan G‘arbiy yoki Buxoro so‘g‘diylari
manzili, deb ham atagan.
Ilk O‘rta asr boshlarida Xitoy solnomalarida qayd etilganidek, 40 ga yaqin
yirik shahar va mingta ishonchli qal'a Buxoro mulkida bo‘lgan. Vohaning
poytaxti besh qavat devor va daryo bilan o‘ralgan
1
. Tarixiy manbalarda guvohlik
berishicha, Buxoro vohasidagi Boykand shahri Eftaliylar davlatining poytaxti
bo‘lgan. Buni Narshaxiyning Boykand va uning ijtimoiy-siyosiy mavqei
to‘g‘risidagi ma’lumotlari, qolaversa arxeologlar tomonidan uzoq yillardan beri
amalga oshirib kelinayotgan arxeologik tadqiqotlar buni tasdiqlaydi.Eftaliylar
poytaxti boʻlgan Boykand o‘z davrining eng chiroyli, obod Shaharlaridan biri
sanalgan. Bu yerda savdo -sotiq, hunarmandchilik,qurilish ishlari ham ancha
rivojlangan. Bundan tashqari, Shaharning Buyuk ipak yo‘lida joylashganligi unda
mahalliy va xalqaro ahamiyatga molik savdo stiq, hunarmandchilikning
rivojlanishiga keng imkon ochgan.vohaning muhim iqtisodiy, siyosiy va madaniy
ahamiyatga sazovor shaharlaridan yana biri - bu Buxoro shahri edi. Turk
xoqonligi davrida Buxoro muhim ahamiyat kasb etgan shaharlardan sanalgan.
Xoqonlikka qarshi qaratilgan xalq harakatlari orasida VI asrning 80-yillarida
Buxoro vohasida Abruy boshchiligida ko‘tarilgan qo‘zg‘olon alohida ajralib
turadi. Bu harakat Buxoro vohasidagi jamoa erlarida yashagan kadivarlarning
yirik er egalariga qarshi isyon ko‘tarib, ularning hovli-joylariga hujum qilish,
1
https://dunyo.info sayti “Toshkent”Islom olami madaniyati poytaxti” Toshkent 2020
erlarini tortib olish, o‘zlarini esa quvgin qilish bilan xarakterlidir
247
. Buxoro
vohasida ro‘y bergan xalq qo‘zg‘olonlaridan biri Turk xoqonligining
xonadonidan bo‘lmish Abruy ustamonlik bilan foydalanishga harakat qilgan.
Abruy Turk xoqoni Moxonning o‘g‘li bo‘lib, u otasining o‘limidan keyin boshqa
shahzodalar qatori otasining taxtiga da’vogarlik qiladi. Ammo taxt uchun
kurashda muvaffaqiyatsizlikka uchraydi. Shundan keyin u o‘ziga sadoqatli
kishilar bilan xoqonlik markazidan qochib, Buxoro vohasiga kelib
qoladi.Buxoroda Abruyga qarshi xalq harakatlari boshlanadi. Bu haqda
Narshaxiy o‘zining “Buxoro tarixi” kitobida ushbu hodisa to‘g‘risida
quyidagilarni yozadi: “So‘ngra Buxoroda qolgan kishilar o‘zlarining (qochib
ketgan) sarkardalariga odam yuborib, Abruyning jabrzulmidan qutqarishni
so‘radilar. Shunda sarkardalar va dehqonlar turklar podshohining oldiga bordilar,
u podshohning nomi Qarojurin turk bo‘lib, ulug‘ligi sababli unga Biyog‘u deb
laqab bergan edilar va Biyog‘udan arz-dodlarini eshitishni iltimos qildilar.
Biyog‘u Sheri Kishvar nomli o‘z o‘g‘lini ko‘p lashkar bilan yubordi. Sheri
Kishvar Buxoroga kelgach, Baykandda Abruyni tutib band qildi. Uning farmoni
bilan bir katta qopni qovoq ariga to‘lg‘izib, Abruyni shu qopga soldilar va u qop
ichida o‘ldi. Sheri Kishvarga bu viloyat yoqib qolib, otasiga xat yubordi va undan
bu viloyatni talab qilib, Buxoroda turishi uchun ruxsat berishini iltimos qildi.
Biyog‘udan: «u viloyatni senga bag‘ishladim», degan javob kelgach, Sheri
Kishvar Hamuketga odam yuborib, Buxorodan qochib ketgan kishilarni xotin va
bolachaqalari bilan Buxoroga oldirib keldi va o‘sha vaqtdayoq yana:
«Ham u ketidan kelgan har bir kishi (amirning) yaqin kishilaridin bo‘ladi»
degan buyruq bo‘ldi. Buning sababi, kimki boy va katta dehqon bo‘lgan bo‘lsa,
Buxorodan qochib ketgan, kambag‘al va bechoralar esa Buxoroda qolgan edilar.
Qochib ketgan kishilar qaytib kelgach, chorasiz (Buxoroda) qolgan
(kambag‘al)lar ularga xizmatkor bo‘ldilar. Buxoroga qaytib kelgan guruh orasida
bir katta dehqon bor edi, u qadimiy dehqonzoda va ko‘proq daromadli erlar uniki
bo‘lganligidan uni «Buxorxudot» der edilar va (Buxoroda qolganlarning) ko‘plari
uning kadivarlari va xizmatkorlari edilar. Sheri Kishvar Buxoro shahristonini
qurdi hamda Mamostin, Saqmatin, Samtin va Farab qishloqlarini bino qildi. U
yigirma yil podshoh bo‘lib turdi. Undan keyin bo‘lgan boshqa podshoh Iskajkat,
Sharg‘ vaRomtin qishloqlarini bino qildi, so‘ngra Faraxshiy qishlog‘iga asos
soldi”.Arablar Buxoroda boshqargan hukmdorlarni o‘z tillariga Moslashtirib
“Buxorxudotlar”, «Buxor-xudo» (Buxoro hokimi) deb nomlaganlar.
Buxorxudotlarning hududi Buxoro viloyatining Buxoro, Vobkent, Kogon,
Romitan, Jondor va Qorako‘l tumanlari yerlaridan iborat bo‘lgan. Arablar
Buxoroni fath etgandan keyingi dastlabki yillarda hokimiyatni buxorxudotlar
bilan birgalikda boshqarganlar. 715-yili Xuroson noibi Qutayba ibn Muslim
o‘ldirilgach, buxorxudotlar Buxoroni bir yil davomida mustaqil idora qilganlar
xalos.782-yil
so‘nggi
buxorxudot
Bunyod
Muqanna
qo‘zg‘olonini
qo‘llabquvvatlaganligi uchun arablar tomonidan qatl etilgan.Buxoro
egalangandan kiyin asta sekin islom dinini markazlaridan biriga aylana boshlaydi
va turli xil nomlar bilan atalgan.
Xulosa qiladigan bo’lsak, VIII asr boshlarida Buxoroga islom dini kirib
kelishi bilan u sharif shaharga – islom olamining mashhur manzillaridan biriga
aylandi va Qubbat ul islom yani Islom dining gumbazi hamda Buxoroyi Sharif
deb atala boshlaydi. Arablar fathi Markaziy Osiyo, jumladan, Buxoro tarixida
ham burilish davri bo‘ldi desak adashmagan boʻlamiz. Islom dini mintaqa
hayotiga kirib keldi va bu yerda mustahkam ildiz otdi. Hozirgi kunda ham
Buxoro Islom dinini yirik markazlaridan biri boʻlib kelmoqda.
Buning isboti sifatida Koʻhna va boqiy Buxoro shahri 2020 yilda “Islom
madaniyati poytaxti”deb elon qilindi. Islom madaniyati poytaxti deb eʼtirof
etilishi asrlar davomida ushbu shahar va undan chiqqan olimlarning islom
sivilizatsiyasiga qoʻshgan hissasini yana bir bor isboti hisoblanadi Aytib oʻtish
joizki, islom olamidagi toʻrt sharif sanalgan shaharlardan biri Buxoroi sharifdir.
Sharqda qadimdan “Samarqand sayqali roʻyi zamin , Buxoro islom dini quvvati”,
deb bejizga aytilmagan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Темиров, Ф., & Халикова, Н. (2021). Бухоро амирлигида ташқи сиёсат ва
дипломатиянинг ривожланиши тарихидан.
Scientific progress
,
2
(1), 1276-1282.
2.
Темиров, Ф., & Умаров, Б. (2021). Бухоро амирликда оила, никоҳ ва мерос ҳуқуқининг
амалда қўлланиши.
Scientific progress
,
2
(1), 1201-1207.
3.
Temirov, F. (2023). SADRIDDIN AYNIY IJODIDA TURKISTON TARIXI
MASALALARI.
Farg'ona davlat universiteti
, (1), 70-70.
4.
Temirov, F. Of the journalistie work of Sadriddin Ayni Concerning Issues of Bukhara
history.
Irish Interdisciplinary of Science & Research (IIJSR) Vol
,
6
, 12-17.
5.
Темиров, Ф. У. (2023). Жизнь И Научно-Творческая Деятельность Садриддина Айни
В Трудах Его Современников.
Central Asian Journal of Social Sciences and History
,
4
(2),
128-134.
6.
Темиров, Ф. У. (2022). Мустақил ўзбекистонда инсон ҳуқуқлари ва қадрини улуғлаш–
энг олий немат.
Academic research in educational sciences
, (1), 184-188.
7.
Umarov B.B. & Temirov, F. (2023). Sources of information on the socio-economic life of
the Somanian dynasty.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
3
(3), 35-41.
8.
Темиров, Ф., & Исломов, Д. (2021). САДРИДДИН АЙНИЙ–ЗАМОНДОШИ ФИТРАТ
ҲАҚИДА.
Scientific progress
,
2
(1), 1349-1354.
9.
RAJABOV, O. (2022). " TARIKHI MULLOZODA" IS AN IMPORTANT SOURCE ON
THE HISTORY OF THE SACRED PLACES AND SHRINES OF BUKHARA.
International
Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 89-93.
10.
Rajabov, O. (2021). “Тарихи Муллозода” асари–Бухоро муқаддас қадамжолари ва
зиёратгоҳлари тарихи бўйича муҳим манба.
Центр научных публикаций (buxdu. uz)
,
8
(8).
11.
Rajabov, O. (2021). Chor Bakr tarixiy me’moriy majmuasi xususida.
Центр научных
публикаций (buxdu. uz)
,
8
(8).
12.
Rajabov, O. I. (2022). History of fortress of Makhmud Torobi.
International Journal of
Intellectual Cultural Heritage
,
2
(6), 50-54.
13.
Temirov, F., & Umarov, B. (2021). Practical application of family, marriage and
inheritance rights in bukhara emirates.
Scientific progress
,
2
(1), 1201-1207.
14.
Rajabov,
O.
I.
(2021).
Buxorodagi
ayrim
muqaddas
qadamjo-qal’alar
xususida.
Scientific progress
,
1
(6), 1162-1168.
15.
Iskandarovich, R. O. (2022). Historical Architectural Complex of the Chor (Pers. Four)
Bakr Ensemble.
Telematique
, 6886-6890.
16.
Rajabov, O. I. (2022). History of fortress of Makhmud Torobi.
International Journal of
Intellectual Cultural Heritage
,
2
(6), 50-54.
17.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро шаҳри 11 дарвозасининг тарихи ва тақдири
(ўлкашунос ТФ Гелах тадқиқотларида). Тюркоязычные страны. Республиканский
научно-методический и познавательный журнал.
Алмати
,
2
, 6-8.
18.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро ўлкашунослиги тарихини ўрганишда СН Юренев
ёзишмаларининг ўрни.
Тошкент: Ўзбекистон Миллий университети хабарлари
, (1), 5-9.
19.
BAXTISHOD, U., & ULUG‘BEK, Q. Y. (2022). MS ANDREEV-THE GREAT
EASTERN SCIENTIST.
International Journal of Philosophical Studies and Social
Sciences
,
2
(3), 120-123.
20.
Болтаев, А. Х. (2019). Исследование С. Юренева в мечети Калян.
Вестник
археологии, антропологии и этнографии
, (1 (44)), 45-53.
21.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро ўлкашунослиги тарихини ўрганишда СН Юренев
ёзишмаларининг ўрни.
Тошкент: Ўзбекистон Миллий университети хабарлари
, (1), 5-9.
22.
Болтаев, А. Х. (2019). Бухарские коллекционеры. In
Россия-Узбекистан.
Международные образовательные и социально-культурные технологии: векторы
развития
(pp. 142-143).
23.
Болтаев, А. (2020). Бухородаги биринчи музей.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
24.
Naimov, I., & Toshpo‘latova, S. (2023). MARRIAGE CEREMONY OF TAJIKS IN
THE WORK OF MIKHAIL STEPANOVICH ANDREYEV “TADJIKI DOLINI
KHUF”.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
3
(1), 12-16.
25.
Umarov, B. (2021). OLIY TA’LIMDA TALABALAR O ‘QUV-BILUV
FAOLIYATINING PSIXODIDAKTIK ASOSLARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
8
(8).
26.
Umarov, B. B. (2021). FAMILY AND MARRIAGE RELATIONS IN NA
KISLYAKOV'S RESEARCH.
Journal of Central Asian Social Studies
,
2
(02), 127-135.
27.
Naimov, I. N. (2021). A coverage of the activities of the Mangitic Emirs in the works
of Ahmad Donish.
International Journal on Integrated Education
,
4
(5), 36-45.
28.
Naimov, I. (2023). AHMAD DONISH ILMIY MEROSIDA ISLOM HUQUQI
MASALALARI.
Scientific journal of the Fergana State University
, (1), 71-71.
29.
Ismat, N. (2021). “MEYORU-Т-TADOYYUN” AS RELIGIOUS AND MORAL
SOURCE.
The Light of Islam
,
2021
(2), 46-54.
30.
Klichev, O. (2020). Scholarships of Emirs of Bukhara.
Oriente moderno
,
100
(1), 57-74.
31.
Кличев, О. А. (2020). Особенности приема посольств Российской Империи в
Бухарском Эмирате во второй половине XIX в.
Россия и мусульманский мир
, (1 (315)),
99-113.
32.
Klichev, O. A. (2016). Discourse to the history of political аgency in the emirate of
Bukhara.
Europaische Fachhochschule
, (8), 14-15.
33.
Umarov, B. (2020). БУЮК ОЛИМ НА КИСЛЯКОВНИНГ ПЕДАГОГЛИК
ФАОЛИЯТИГА НАЗАР.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
34.
Abdurasulovich, K. O. (2023). ACTIVITY OF EDITORS OF" BUKHORONOMA"
NEWSPAPER.
Open Access Repository
,
4
(3), 1385-1388.
35.
Кличев, О. (2020). БУХОРО АМИРЛИГИ ВА РОССИЯ ИМПЕРИЯСИ
ЎРТАСИДАГИ ДИПЛОМАТИК МУНОСАБАТЛАРДА СОВҒА АЛМАШИНУВ
ТАРТИБЛАРИ.
Farg'ona davlat universiteti
, (4), 71-74.
36.
Beshimov, M. (2022). Abdulvahid Munzim-enlightened poet, state and public
figure.
International Journal of Philosophical Studies and Social Sciences
,
2
(6), 52-56.
37.
BESHIMOV,
M.
(2022).
Amir
Said
Alimkhan
and
Young
Bukhara
residents.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 78-83.
38.
Beshimov, M. (2023). ISSUES OF AGGRESSION OF THE RUSSIAN EMPIRE IN
THE WORKS OF MIRZO SOMI.
Modern Science and Research
,
2
(7), 316-321.
39.
Beshimov, M. (2021). Mang'itlar davrida Buxoroda madaniy hayot.
ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
7
(7).
40.
UMAROV, B. (2022). ARCHITECTURE OF BUKHARA IN THE ASHTARKHANID
PERIOD.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 94-100.
41.
Beshimov, M. (2023). THE HISTORY OF BUKHARA OF THE DOCUMENTS OF
THE QUSHBEGI ARCHIVE IMPORTANCE IN LEARNING.
Modern Science and
Research
,
2
(7), 305-309.
42.
SHAROPOV,
D.
(2022).
ПРАВИТЕЛЬ
МАНГЫТОВ
ЭМИР
ХАЙДАР.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 101-104.
43.
Ravshanovich, S. D. (2022). CURRENTLY, THE PLACE OF AFGHANISTAN IN
THE COMMUNICATION OF CENTRAL AND SOUTH ASIA.
International Journal of
Intellectual Cultural Heritage
,
2
(6), 55-59.
44.
Sharopov, D. (2021). ABDURAZZOQ SAMARQANDIYNING “MATLAI SA'DAYN
VA MAJMAI BAHRAYN” ASARINING O'RGANILISH TARIXI.
Scientific progress
,
2
(1),
358-361.
45.
Nosirov, S. (2022). Sadriddin Ayniy asarlari buxoro inqilobini tarixini o ‘rganuvchi
manba sifatida.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
26
(26).
46.
Sherzod, N. (2023). HISTORIAN SCIENTIST POLAT SOLIYEV IS A
RESEARCHER OF THE HISTORY OF BUKHARA.
International Journal of Philosophical
Studies and Social Sciences
,
3
(3), 32-38.
47.
Bakhtishod, U. (2024). CONSTRUCTIVE ACTIVITIES TO THE SAMANID
RULERS.
Western European Journal of Historical Events and Social Science
,
2
(5), 169-172.
48.
Sherzod O‘ktam o‘g, N., & Komilovich, B. M. (2023). Illumination of socio-economic
issues in Turkestan in the works of Professor Polat Soliyev.
Telematique
,
22
(01), 1278-1282.
49.
Nosirov, S. (2023). TARIXCHI OLIM PO ‘LAT SOLIEV IJODIDA TURKISTON
TARIXI MASALALARINING YORITILISHI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
29
(29).
50.
Umarov, B. (2023). ARAB MANBALARIDA BUXORO SHAHRI TAVSIFI (“KITOB
AL-MASOLIK VAL MAMALIK” MISOLIDA).
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
38
(38).
51.
Umarov B. NA KISLYAKOV TADQIQOTLARIDA BUXORO AMIRLIGIDAGI
FEODAL VA QISHLOQ XO‘JALIGI MUNOSABATLARINING YORITILIShI //ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2021. – Т. 6. – №. 6.
