EZGULIK SHAHRINING QADIMGI NOMLARI MA’NOSI HAQIDA
Abdullayeva Muxayyo Iskandarovna
Buxoro viloyati pedagoglarni yangi metodikalarga o’rgatish
Milliy markazi katta o’qituvchisi.
Dunyodagi rivojlangan demokratik davlatlar qatoriga kirish va mamlakatimiz
aholisi uchun munosib sharoit yaratish yo‘lida g‘oyat ulkan qadam qo‘ygan ona
yurtimiz mustaqil O‘zbekistonda jahonga mashhur shaharlar, tarixiy obidalar juda
ko‘p.Dunyo tan olgan an shunday qadimiy shaharlardan biri ona shahrimiz
Buxorodir. Mamlakatimiz Prezidenti Shavkat Mirziyoev qayd qilganlaridek:
“...azaldan turli savdo yo‘llari,madaniyat va sivilizatsiyalar chorrahasida joylashgan
boqiy Buxoro, uning ko‘pni ko‘rgan,ilm-ma’rifat,dinu diyonat,bunyodkorlik
borasidav nom qozongan xalqi har qanday hurmat va e’tiborga munosibdir”
.
Ha,
ezgulik, ma’naviyat, madaniyat, mo‘jizakor osori-atiqalar maskani bo‘lgan bu
shaharni butun jahon biladi. Ana shu qutlug‘ shaharning nomlari va ularning
ma’nosi barchada qiziqish uyg‘otadi.
Buxoro shahri tarixining zukko bilimdoni, akademik A.R.Muhammadjonov
asarlarida shahar nomlarining ma’nosi haqida ancha chuqur va batafsil ma’lumotlar
berilgan. Shahriston va Zarafshon vohasida juda ko‘p arxeologik tadqiqotlar
o‘tkazgan olim shahar nomlari haqida fikr yuritar ekan, uning qadimgi nomlari,
etimologiyasi xususida ham ba’zi bir ma’lumotlarni keltirib, ularni atroflicha tahlil
qiladi. Buxoroning bugungi nomlarining aksariyati bu ajoyib o‘lkaning yo tabiatiga,
yo inshoatiga yoki aholisining o‘tmish e’tiqodiga monanddir, deb ta’kidlaydilar.
Buxoro
nomlari etimologiyasi xususida so‘z yuritar ekan,
A.R.Muhammadjonov, avvalo shuni alohida ta’kidlaydiki, arabnavis mualliflar
tomonidan keltirilgan nomlar o‘z ma’nosi jihatdan shaharni bino qilgan tub aholi
hamda chetdan kelgan ajnabiylar tomonidan berilgan ikki turdagi nomlar ekanligini
qayd etadilar.Masalan, Buxoroning “Madinat us-sufriya” (“Mis shahar”), “Madinat
ut- tujjor” (“Savdogarlar shahri”), “Foxira”, ( “Faxrli shahar”), “Madina al –
a’sar”(“Ko‘p asrlik shahar”, “Asrlar shahri”) kabi atamalari arablar tomonidan
berilgan nomlardir. Buxoro shahri qal’a devorlari mudofaa jihatdan mustahkam
qilib qurilgani tufayli unga “Madinat us-sufriya” (“Mis shahar”) ma’nosini
anglatuvchi nom berilgan bo‘lsa, Buxoroni yaqin va o‘rta sharq mamlakatlarini
Xitoy va Hindiston bilan bog‘lagan mashhur “Buyuk Ipak yo‘li” ustida
joylashganligi, aholisining ko‘pchilik qismi savdogarlardan iborat bo‘lib, bu karvon
yo‘li orqali xalqaro savdoda faol qatnashganligi sababli shahar “Madinat ut- tujjor”
(“Savdogarlar shahri”)degan sifatlari ham shuhrat qozongan. “Foxira” atamasi esa
Muxammad Narshaxiyning tafsiloti bo‘yicha, unga islom dinining barqarorligi
yo‘lidagi shahidlar sharofatiga nisbat qilib berilgan atamadir. O‘z-o‘zidan ayonki,
“Madina al –a’sar” shaharning qadimiyligi nisbat berib aytilgan nomdir.
A.R.Muhammadjonovning ta’kidlashicha, bu nomlarning biri Navmichkat
bo‘lib, u uchta fors, tojikcha “nav”-yangi, “mich”-qal’a, istehkom va “kat”-qishloq
kabi so‘zlar birikmasidan tashkil topgan. U “yangi qal’a “, “yangi qo‘rg‘on” va
“yangi istehkomli qishloq” ma’nolarini anglatgan. Qadimgi so‘g‘d manbalarida
Buxoroning Numijkat, Bumiskat, Bumijkat va Farobdiz nomlari ham uchraydi.
A.R.Muhammadjonovning ta’kidlashlaricha, Navmichkat atamasida “yangi”
ma’noni anglatuvchi “nav” so‘zining qo‘shilib yozilishiga qaraganda “Numichkat”
va “, Bumiskat” shahar qal’asi qayta qurilgandan so‘ng unga yangidan berilgan
so‘nggi nomlar bo‘lishi mumkin. Ko‘hna shahar, ko‘hna qal’alaridan birining nomi
“Farobdiz” bo‘lib, u so‘g‘diycha “Farob” suv bo‘yi va “diz”-qal’a so‘zlari
birikmasidan hosil bo‘lib, “suv yoki daryo bo‘yidagi qal’a “ ma’nosini anglatgan.
Muxammad Narshaxiyning shaharning turli xil atamalarini tilga olar ekan.
“Buxoro” degan nomlarning hammasidan ham mashhurroqdir-deb yozadi. Chunki
bu nom bilan ham o‘lka, ham unda qad ko‘targan shahar shuhrat topgan. Akademik
A.R.Muhammadjonov Buxoro so‘zi so‘g‘diycha bo‘lib, “Buxoro” ya’ni “Tangri
jamoli” degan ma’noni anglatadi, deb ta’kidlaydilar. Haqiqatda ham bunday talqin
Narshaxiyning Buxoro vohasining qadimgi tabiati to‘g‘risidagi tafsilotiga
hamohang bo‘lib, arxeologik qazishmalar vaqtida kovlab ochilgan osori-atiqalarda
ham o‘z aksini topgan, deya bayon qiladi, zukko olim A.R.Muhammadjonov.
O‘rta asrning mashhur tarixchisi Muxammad Narshaxiy (899-959) “Buxoro
tarixi” kitobining “Buxoroning turli nomlari bayoni” deb nomlangan qismida:
“Xuroson shaharlaridan birortasi ham bunchalik ko‘p nomga ega emas” deb
ta’kidlaydi.
Shuni ta’kidlash kerakki, Buxoro shahri va uning qad ko‘tarishi, qadimgi
hukmdorlari to‘g‘risida qisqacha bo‘lsada , aniqroq ma’lumotlar ilk o‘rta asr Xitoy
manbalarida uchraydi. Ularda Buxoroning o‘ndan ortiq shaklda atalishi uchraydi:
An, Ansi, Ango, Nyumi, Buxo, Buxu, Bute, Buxaer, Buxala, Fuxo, Puxala, Puxo,
Buge, Bahar va boshqalar tilga olinadi.
Buxoro etimlologiyasini akademik V.V.Bartold sanskritcha “vixara”, ya’ni
“ibodatxona” so‘zi bilan bog‘laydi. Qadimgi hind manbalarida Buxoroning nomlari
Puxala, Vxara, Buxala shakllarida ham uchraydi. Dunyo tan olgan shahar
Buxoroning nomlari o‘ziga xos ma’nosi bilan ham insonlarni faqat ezgulikka
undaydi.
“Tangri jamoli” degan nom bilan ulug‘langan ona shahrimiz Buxoroning tarixi
va boy merosi bilan o‘quvchi –yoshlar hamda talabalarni tanishtirish ularda ona
Vtanni sevish va ardoqlash, ajdodlar yaratgan boy madaniy merosni avaylab-asrash,
faqat ezgu ishlar qilishga intilish kabi oliyjanob fazilatlar ruhida tarbiyalashga
xizmat qiladi.
O‘z bag‘rida Ismoil Somoniy maqbarasi, Minorai Kalon, buyuk Ark, Mag‘oki
Attor kabi ko‘plab dunyoga mashhur me’moriy obidalarni qamrab olgan Buxoroi
Sharif o‘zining hayratomuz tarixi, takrorlanmas urf-odat va marosimlari, musiqa
san’ati, savdo-sotiq hamda hunarmandchilik madaniyati bilan dunyoni lol qoldirgan
shahar sifatida yosh avlodni ajdodlar an’anasini davom ettirish va barkamollik sari
undaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Темиров, Ф., & Халикова, Н. (2021). Бухоро амирлигида ташқи сиёсат ва
дипломатиянинг ривожланиши тарихидан.
Scientific progress
,
2
(1), 1276-1282.
2.
Темиров, Ф., & Умаров, Б. (2021). Бухоро амирликда оила, никоҳ ва мерос
ҳуқуқининг амалда қўлланиши.
Scientific progress
,
2
(1), 1201-1207.
3.
Temirov, F. (2023). SADRIDDIN AYNIY IJODIDA TURKISTON TARIXI
MASALALARI.
Farg'ona davlat universiteti
, (1), 70-70.
4.
Temirov, F. Of the journalistie work of Sadriddin Ayni Concerning Issues of
Bukhara history.
Irish Interdisciplinary of Science & Research (IIJSR) Vol
,
6
, 12-
17.
5.
Темиров, Ф. У. (2023). Жизнь И Научно-Творческая Деятельность
Садриддина Айни В Трудах Его Современников.
Central Asian Journal of Social
Sciences and History
,
4
(2), 128-134.
6.
Темиров, Ф. У. (2022). Мустақил ўзбекистонда инсон ҳуқуқлари ва қадрини
улуғлаш–энг олий немат.
Academic research in educational sciences
, (1), 184-
188.
7.
Umarov B.B. & Temirov, F. (2023). Sources of information on the socio-
economic life of the Somanian dynasty.
International Journal of Intellectual
Cultural Heritage
,
3
(3), 35-41.
8.
Темиров, Ф., & Исломов, Д. (2021). САДРИДДИН АЙНИЙ–ЗАМОНДОШИ
ФИТРАТ ҲАҚИДА.
Scientific progress
,
2
(1), 1349-1354.
9.
RAJABOV, O. (2022). " TARIKHI MULLOZODA" IS AN IMPORTANT
SOURCE ON THE HISTORY OF THE SACRED PLACES AND SHRINES OF
BUKHARA.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 89-93.
10.
Rajabov, O. (2021). “Тарихи Муллозода” асари–Бухоро муқаддас
қадамжолари ва зиёратгоҳлари тарихи бўйича муҳим манба.
Центр научных
публикаций (buxdu. uz)
,
8
(8).
11.
Rajabov, O. (2021). Chor Bakr tarixiy me’moriy majmuasi xususida.
Центр
научных публикаций (buxdu. uz)
,
8
(8).
12.
Rajabov, O. I. (2022). History of fortress of Makhmud Torobi.
International
Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(6), 50-54.
13.
Temirov, F., & Umarov, B. (2021). Practical application of family, marriage
and inheritance rights in bukhara emirates.
Scientific progress
,
2
(1), 1201-1207.
14.
Rajabov, O. I. (2021). Buxorodagi ayrim muqaddas qadamjo-qal’alar
xususida.
Scientific progress
,
1
(6), 1162-1168.
15.
Iskandarovich, R. O. (2022). Historical Architectural Complex of the Chor
(Pers. Four) Bakr Ensemble.
Telematique
, 6886-6890.
16.
Rajabov, O. I. (2022). History of fortress of Makhmud Torobi.
International
Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(6), 50-54.
17.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро шаҳри 11 дарвозасининг тарихи ва тақдири
(ўлкашунос
ТФ
Гелах
тадқиқотларида).
Тюркоязычные
страны.
Республиканский научно-методический и познавательный журнал.
Алмати
,
2
,
6-8.
18.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро ўлкашунослиги тарихини ўрганишда СН
Юренев ёзишмаларининг ўрни.
Тошкент: Ўзбекистон Миллий университети
хабарлари
, (1), 5-9.
19.
BAXTISHOD, U., & ULUG‘BEK, Q. Y. (2022). MS ANDREEV-THE
GREAT EASTERN SCIENTIST.
International Journal of Philosophical Studies
and Social Sciences
,
2
(3), 120-123.
20.
Болтаев, А. Х. (2019). Исследование С. Юренева в мечети
Калян.
Вестник археологии, антропологии и этнографии
, (1 (44)), 45-53.
21.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро ўлкашунослиги тарихини ўрганишда СН
Юренев ёзишмаларининг ўрни.
Тошкент: Ўзбекистон Миллий университети
хабарлари
, (1), 5-9.
22.
Болтаев, А. Х. (2019). Бухарские коллекционеры. In
Россия-Узбекистан.
Международные образовательные и социально-культурные технологии:
векторы развития
(pp. 142-143).
23.
Болтаев, А. (2020). Бухородаги биринчи музей.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
24.
Naimov, I., & Toshpo‘latova, S. (2023). MARRIAGE CEREMONY OF
TAJIKS IN THE WORK OF MIKHAIL STEPANOVICH ANDREYEV “TADJIKI
DOLINI KHUF”.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
3
(1), 12-
16.
25.
Umarov, B. (2021). OLIY TA’LIMDA TALABALAR O ‘QUV-BILUV
FAOLIYATINING
PSIXODIDAKTIK
ASOSLARI.
ЦЕНТР
НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
8
(8).
26.
Umarov, B. B. (2021). FAMILY AND MARRIAGE RELATIONS IN NA
KISLYAKOV'S RESEARCH.
Journal of Central Asian Social Studies
,
2
(02), 127-
135.
27.
Naimov, I. N. (2021). A coverage of the activities of the Mangitic Emirs in
the works of Ahmad Donish.
International Journal on Integrated Education
,
4
(5),
36-45.
28.
Naimov, I. (2023). AHMAD DONISH ILMIY MEROSIDA ISLOM
HUQUQI MASALALARI.
Scientific journal of the Fergana State University
, (1),
71-71.
29.
Ismat, N. (2021). “MEYORU-Т-TADOYYUN” AS RELIGIOUS AND
MORAL SOURCE.
The Light of Islam
,
2021
(2), 46-54.
30.
Klichev, O. (2020). Scholarships of Emirs of Bukhara.
Oriente
moderno
,
100
(1), 57-74.
31.
Кличев, О. А. (2020). Особенности приема посольств Российской
Империи в Бухарском Эмирате во второй половине XIX в.
Россия и
мусульманский мир
, (1 (315)), 99-113.
32.
Klichev, O. A. (2016). Discourse to the history of political аgency in the
emirate of Bukhara.
Europaische Fachhochschule
, (8), 14-15.
33.
Umarov, B. (2020). БУЮК ОЛИМ НА КИСЛЯКОВНИНГ
ПЕДАГОГЛИК ФАОЛИЯТИГА НАЗАР.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
1
(1).
34.
Abdurasulovich, K. O. (2023). ACTIVITY OF EDITORS OF"
BUKHORONOMA" NEWSPAPER.
Open Access Repository
,
4
(3), 1385-1388.
35.
Кличев, О. (2020). БУХОРО АМИРЛИГИ ВА РОССИЯ ИМПЕРИЯСИ
ЎРТАСИДАГИ
ДИПЛОМАТИК
МУНОСАБАТЛАРДА
СОВҒА
АЛМАШИНУВ ТАРТИБЛАРИ.
Farg'ona davlat universiteti
, (4), 71-74.
36.
Beshimov, M. (2022). Abdulvahid Munzim-enlightened poet, state and public
figure.
International Journal of Philosophical Studies and Social Sciences
,
2
(6), 52-
56.
37.
BESHIMOV, M. (2022). Amir Said Alimkhan and Young Bukhara
residents.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 78-83.
38.
Beshimov, M. (2023). ISSUES OF AGGRESSION OF THE RUSSIAN
EMPIRE IN THE WORKS OF MIRZO SOMI.
Modern Science and Research
,
2
(7),
316-321.
39.
Beshimov, M. (2021). Mang'itlar davrida Buxoroda madaniy hayot.
ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
7
(7).
40.
UMAROV, B. (2022). ARCHITECTURE OF BUKHARA IN THE
ASHTARKHANID PERIOD.
International Journal of Intellectual Cultural
Heritage
,
2
(2), 94-100.
41.
Beshimov, M. (2023). THE HISTORY OF BUKHARA OF THE
DOCUMENTS OF THE QUSHBEGI ARCHIVE IMPORTANCE IN
LEARNING.
Modern Science and Research
,
2
(7), 305-309.
42.
SHAROPOV,
D.
(2022).
ПРАВИТЕЛЬ
МАНГЫТОВ
ЭМИР
ХАЙДАР.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 101-104.
43.
Ravshanovich, S. D. (2022). CURRENTLY, THE PLACE OF
AFGHANISTAN IN THE COMMUNICATION OF CENTRAL AND SOUTH
ASIA.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(6), 55-59.
44.
Sharopov, D. (2021). ABDURAZZOQ SAMARQANDIYNING “MATLAI
SA'DAYN VA MAJMAI BAHRAYN” ASARINING O'RGANILISH
TARIXI.
Scientific progress
,
2
(1), 358-361.
45.
Nosirov, S. (2022). Sadriddin Ayniy asarlari buxoro inqilobini tarixini o
‘rganuvchi manba sifatida.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
26
(26).
46.
Sherzod, N. (2023). HISTORIAN SCIENTIST POLAT SOLIYEV IS A
RESEARCHER OF THE HISTORY OF BUKHARA.
International Journal of
Philosophical Studies and Social Sciences
,
3
(3), 32-38.
47.
Bakhtishod, U. (2024). CONSTRUCTIVE ACTIVITIES TO THE
SAMANID RULERS.
Western European Journal of Historical Events and Social
Science
,
2
(5), 169-172.
48.
Sherzod O‘ktam o‘g, N., & Komilovich, B. M. (2023). Illumination of socio-
economic
issues
in
Turkestan
in
the
works
of
Professor
Polat
Soliyev.
Telematique
,
22
(01), 1278-1282.
49.
Nosirov, S. (2023). TARIXCHI OLIM PO ‘LAT SOLIEV IJODIDA
TURKISTON
TARIXI
MASALALARINING
YORITILISHI.
ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
29
(29).
50.
Umarov, B. (2023). ARAB MANBALARIDA BUXORO SHAHRI TAVSIFI
(“KITOB AL-MASOLIK VAL MAMALIK” MISOLIDA).
ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
38
(38).
51.
Umarov
B.
NA
KISLYAKOV
TADQIQOTLARIDA
BUXORO
AMIRLIGIDAGI
FEODAL
VA
QISHLOQ
XO‘JALIGI
MUNOSABATLARINING
YORITILIShI
//ЦЕНТР
НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2021. – Т. 6. – №. 6.
