BUXORONING MADANIY MEROS YODGORLIKARI
Sa’dullayeva Mahfuza Husenovna
CHDPU, o’qituvchisi
Yergenbayev Qurbonali
CHDPU, talabasi
Buxoro – qadimiy go’zal shahar. Uning tabiati, iqlimi, aholisi juda o’zgacha.
Buxoro shahri qadim-qadimdan to hozirgacha qanchadan-qancha tarix
voqealarining guvohi bo’lgan. Unda ne-ne kurash, ne-ne tortishuvlar bo’lib o’tgan.
Gullab yashnagan davri ham, vayron bo’lgan vaqti ham bo’lgan. Shunga qaramay
Buxoro hali hanuzgacha boqiy shahar bo’lib kelmoqda. Shu o’rinda Buxoroning
madaniy yodgorliklarini chetdan qoldirmasligimiz va ularning tarixini
o’rganishimiz lozim.
Buxoro viloyatidagi moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari
milliy roʻyxatiga kiritilgan jami 829 ta moddiy madaniy meros obyektlari tarkibida
287 ta arxeologiya yodgorliklari, 31 ta madrasa, 105 ta masjid, 14 ta maqbara, 133
ta arxitektura ansambllari (tarkibi bilan), 15 ta karvonsaroylar, 4 ta tim va toqlar, 18
ta diqqatga sazovor joylar, 122 ta qadimiy uy-joylar, 83 ta arxitektura yodgorliklari,
17 ta monumental yodgorliklar mavjud. Buxorodagi meʼmoriy yodgorliklardan biri
boʻlgan
Abdulazizxon
madrasasi
ashtarxoniylarning
beshinchi
vakili
Abdulazizxonning buyrugʻi bilan meʼmor Mimxoqon ibn Xoʻja Muhammadamin
tomonidan 1652-yilda qurilgan.
Uning qurilishiga homiylik qilgan Buxoro xoni Abdulazizxon (1614-yil Balx
– 1681-yil Makka) Nodir Muhammadxonning katta oʻgʻli boʻlgan. 1626-yildan
Xuttalon hokimi, 1630yildan esa Balxning gʻarbiy tumanlari hokimi fazifasida
faoliyat yuritgan. 1645-yildagi fitna natijasida Buxoro xonligi taxtini egallagan.
Abdulazizxon markaziy hokimiyatni mustahkamlashga harakat qilgan, mamlakat
obodonchiligiga birmuncha hissa qoʻshgan.
Madrasa tuzilishi oddiy va hujralari ikki oshyonli. Katta peshtoq nafis va
nodir koshinkori naqshlar bilan ziynatlangan. Islomiy naqshlar qatorida afsonaviy
jonivorlar tasviri ham berilgan. Madrasa hujralari, ayniqsa, janubiy ayvon peshtoqi
turli-tuman naqshlar bilan bezatilgan. Gumbaz shipining ganchli muqarnaslari
orasida islimiy naqshlar va zarhal bezagi bor. Naqshlar, asosan, moviy rang
boʻyoqlar bilan chizilgan. Asosiy oʻlchami: atrof aylanasi 50×67 m., hovli — 28×35
metr boʻgan. Madrasa XVII asrda Buxoro mahobatli meʼmorchiligining yetuk
namunasidir.
Bugungi kunda madrasa hovlisida sayyohlar uchun milliy musiqa va folklor
tomoshalari koʻrsatiladi. Shimoliy-sharqiy burchagidagi miyonsaroyda Buxoro
yogʻoch oʻymakorligi namunalaridan iborat koʻrgazma tashkil etilgan.
Oʻzbekiston hukumati tomonidan berilayotgan eʼtiborga toʻxtaladigan
boʻlsak, 1997-yil Buxoro shahrining 2500-yilligi munosabati bilan Buxorodagi
barcha meʼmoriy inshootlar qatorida Abdulazizxon madrasasi ham qayta taʼmirdan
chiqdi. YUNESKO tashkilotining
Butun Jahon yodgorliklari roʻyxatiga kiritildi.
Bola Hovuz majmuasi - Registon maydonidagi yagona saqlanib qolgan
yodgorlikdir. U amir qalʼasi Arkning toʻgʻrisida joylashgan. Majmua hovuz, juma
machiti va minoratdan iborat. Majmuaning eng qadimiy qismi Bolo-hovuz (maʼnosi
“bolalar hovuzi”) hisoblanadi. U Buxoroda saqlanib qolgan hovuzlardan bittasi
hisoblanadi.
Bolo-Hovuz – machiti 1712-yilda Buxoro hukumatining xotini qarori asosida
qurilgan. Yana bir talqinlarga koʻra, Amir Shohmurod (1785-1800) ushbu machitni
xalqqa yaqin boʻlish maqsadida jamoat ibodati uchun uchun qurgan. Oʻsha davrda
Buxoro amirligida madaniy, iqtisodiy jihatdan inqirozga uchragan boʻlishiga
qaramasdanBuxorodagi eng chiroyli machit qurib bitkazilgan.
Ushbu koʻp ustunli ajoyib ayvonli machit 18-asrga tegishli. Jozibador
ustunlarga tirangan ayvonning yogʻochli shifti yogʻoch oʻymakorligi va gulli
hamda geometrik naqshlar bilan bezatilgan. U yerda asosan shahar hukmdorlari
ibodat qilishgan.
Oʻrta Osiyoda Somoniylar davri meʼmorchiligining nodir namunalaridan biri
boʻlgan bu tarixiy obida Ismoil Somoniy tomonidan bunyod etilgan.
Ismoil Somoniy shaxsi haqida gapiradigan boʻlsak, u Buxoroda Somoniylar
davlatiga asos solgan yirik siyosiy arbob hisoblanadi. Ismoil Somoniy 848-yil
Buxoro shahrida tugʻilgan, 874-yilda somoniylarning Buxorodagi noibi, 888-yildan
esa butun Movarounnahrga hokim boʻlgan. Ismoil Somoniy markaziy hokimiyatni
mustahkamlash siyosatini olib borib, turli yerlardan ulamolar, adiblar, usta va
hunarmandlarni Buxoroga toʻplagan. Madaniyat rivojiga katta hissa qoʻshgan.
Bagʻdod xalifalaridan ibrat olib, oʻziga ulkan maqbara qurdirgan. 893yilda Tarozga
yurish qilib shimoliy chegaralarni mustahkamlagan. 900-yilda Movarounnahr va
Xurosonni birlashtirgan.
Meʼmoriy obida bunyod etilgan davrda Oʻrta Osiyoda arab xalifaligidan
mustaqil mahalliy davlatlar tashkil topa boshladi. Xurosonda Tohiriylar,
Movarounnahrda esa Somoniylar davlati vujudga keldi. Mahalliy davlatlar yagona
markaz atrofida birlashtirilib, ilmfan yuksalgan. 874-yilda Ismoil Buxoro noibi etib
tayinlandi. Bu paytda Movarounnahrda akasi
Nasr hukmronlik qilayotgan edi. Nasr va Ismoil oʻrtasidagi munosabatlar 888-
yilda buziladi va bu urushga olib keladi. Urushda gʻalabaga erishgan Ismoil butun
Movarounnahrga hokim boʻlib oladi. 893-yilda u Tarozga yurish qilib Shimoliy
chegaralarni mustahkamlagan.
Ismoil Somoniy maqbarasi oʻrta asrlarning rivojlangan davrida (IX-X asr),
864-868yillar oraligʻida, hozirgi Buxoroning eski shahar qismida qurilgan.
Inshoot qabr vazifasini bajarganligi sababli, uning intereri uch pogʻonali
(toʻrtlik – toʻrt devor, sakkizlik – devordan tomga oʻtish qismi va gumbaz – tom
koʻrinishdagi) bir xonali kvadrat shaklni tashkil qilgan.
Uning qurilishida pishgan gʻisht, tosh va yogʻochdan foydalanilgan.
Maqbaraning dizayniga toʻxtaladigan boʻlsak, jimjima gʻishtin bezaklari chiviqli
toʻsiq yoki qamish, boʻyra toʻqimasini eslatadi. Devor qalinligi – 1,8 m., tarhi –
tashqarisi 10,80×10,70 m., ichkarisi 7,20×7,20 m. Usti gumbaz bilan qoplangan.
Toʻrt burchagi ustunsimon shaklda ishlangan, gumbaz atrofiga 4 qubba oʻrnatilgan.
Devor tepasida kungirasimon darcha (40 ta). Har bir darcha hoshiyalangan. Ravoq
tepasidagi qanos gʻishtin tangachalar marjoni bilan chegaralangan. Ikki chetiga
mayda-mayda gʻishtdan chorsu tumor yasalgan. Bino ichkarisi tashqaridagi bino
bilan uzviy bogʻliq boʻlib, uslub jihatidan bir xil. Ichki devor gumbaz osti
bagʻalidagi ustma-ust ravoqchalar – ustunchalarga tayangan. Ravoqchalar 8 qirrali
gumbaz asosini tashkil qiladi. Qirralar burchagiga gumbazga tirgaklik qiluvchi
ustunchalar ishlangan. Arxeologik qazilma vaqtida (1927) xona sahnida 2 yogʻoch
sagʻana borligi aniqlangan. Ismoil Somoniy maqbarasi 4 tomoni bir xil chordara
shaklida, uning tuzilishida qadimiy sugʻd meʼmorchiligining anʼanalari saqlanib
qolgan buyuk meʼmoriy asar.
Ismoil Somoniy maqbarasi jahon meʼmorchilik va binokorlik maktablarining
noyob asari hisoblanadi. Tengi yoʻq bu arxitekturaviy yodgorlikni arxitektorlar va
binokorlar faxr bilan tilga oladilar, tarixchilar yaratilishini oʻrganadilar, sanʼat ahli
esa uning tasvirlarini turli xil buyumlarda sevib aks ettiradilar.
Ismoil Somoniy maqbarasi IX asrda Buxoroda meʼmorchilik sanʼati,
binokorlik texnikasining naqadar yuksalganligini va rivojlanganligini koʻrsatadi.
Ana oʻsha davrdan boshlab binokorlikda yuqori sifatli pishgan gʻisht, albastrli
qorishmalar ishlatilgan.
Ushbu nodir obidani tiklashgacha boʻlgan davrda Buxoroda matematik
bilimlar, xususan geometriya juda yaxshi rivojlangan. Professor M.Bulatov
tomonidan uni barpo etishda qoʻllanilgan handasa qoidalari va qonuniyatlarini
oʻrganish asosida doktorlik dissertatsiyasi yozilganligi ham bejiz emas. Hali
inshootning oʻrganilmagan qanchadan-qancha qirralari, qonuniyatlari, qoidalari,
qurilish usullari bor.
Yuksak professional darajada barpo etilgan bu tarixiy yodgorlik oʻsha
davrdagi eng tajribali quruvchilarni, eng qobiliyatli meʼmorlarni loyihalash va
qurilish usullari bilan qurollantirganligi, ularning bilim va malakalarini nechogʻlik
oshirganligi sir emas.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
R.Shamsutdinov, Sh.Karimov, O‘.Ubaydullayev Vatan tarixi (XVI-XX asr boshlari) II kitob.
Toshkent. 2010.
2.
Темиров, Ф., & Халикова, Н. (2021). Бухоро амирлигида ташқи сиёсат ва
дипломатиянинг ривожланиши тарихидан.
Scientific progress
,
2
(1), 1276-1282.
3.
Темиров, Ф., & Умаров, Б. (2021). Бухоро амирликда оила, никоҳ ва мерос ҳуқуқининг
амалда қўлланиши.
Scientific progress
,
2
(1), 1201-1207.
4.
Temirov,
F.
(2023).
SADRIDDIN
AYNIY
IJODIDA
TURKISTON
TARIXI
MASALALARI.
Farg'ona davlat universiteti
, (1), 70-70.
5.
Temirov, F. Of the journalistie work of Sadriddin Ayni Concerning Issues of Bukhara
history.
Irish Interdisciplinary of Science & Research (IIJSR) Vol
,
6
, 12-17.
6.
Темиров, Ф. У. (2023). Жизнь И Научно-Творческая Деятельность Садриддина Айни В
Трудах Его Современников.
Central Asian Journal of Social Sciences and History
,
4
(2), 128-
134.
7.
Темиров, Ф. У. (2022). Мустақил ўзбекистонда инсон ҳуқуқлари ва қадрини улуғлаш–
энг олий немат.
Academic research in educational sciences
, (1), 184-188.
8.
Umarov B.B. & Temirov, F. (2023). Sources of information on the socio-economic life of the
Somanian dynasty.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
3
(3), 35-41.
9.
Темиров, Ф., & Исломов, Д. (2021). САДРИДДИН АЙНИЙ–ЗАМОНДОШИ ФИТРАТ
ҲАҚИДА.
Scientific progress
,
2
(1), 1349-1354.
10.
RAJABOV, O. (2022). " TARIKHI MULLOZODA" IS AN IMPORTANT SOURCE ON
THE HISTORY OF THE SACRED PLACES AND SHRINES OF BUKHARA.
International
Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 89-93.
11.
Rajabov, O. (2021). “Тарихи Муллозода” асари–Бухоро муқаддас қадамжолари ва
зиёратгоҳлари тарихи бўйича муҳим манба.
Центр научных публикаций (buxdu. uz)
,
8
(8).
12.
Rajabov, O. (2021). Chor Bakr tarixiy me’moriy majmuasi xususida.
Центр научных
публикаций (buxdu. uz)
,
8
(8).
13.
Rajabov, O. I. (2022). History of fortress of Makhmud Torobi.
International Journal of
Intellectual Cultural Heritage
,
2
(6), 50-54.
14.
Temirov, F., & Umarov, B. (2021). Practical application of family, marriage and inheritance
rights in bukhara emirates.
Scientific progress
,
2
(1), 1201-1207.
15.
Rajabov, O. I. (2021). Buxorodagi ayrim muqaddas qadamjo-qal’alar xususida.
Scientific
progress
,
1
(6), 1162-1168.
16.
Iskandarovich, R. O. (2022). Historical Architectural Complex of the Chor (Pers. Four) Bakr
Ensemble.
Telematique
, 6886-6890.
17.
Rajabov, O. I. (2022). History of fortress of Makhmud Torobi.
International Journal of
Intellectual Cultural Heritage
,
2
(6), 50-54.
18.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро шаҳри 11 дарвозасининг тарихи ва тақдири (ўлкашунос
ТФ Гелах тадқиқотларида). Тюркоязычные страны. Республиканский научно-
методический и познавательный журнал.
Алмати
,
2
, 6-8.
19.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро ўлкашунослиги тарихини ўрганишда СН Юренев
ёзишмаларининг ўрни.
Тошкент: Ўзбекистон Миллий университети хабарлари
, (1), 5-9.
20.
BAXTISHOD, U., & ULUG‘BEK, Q. Y. (2022). MS ANDREEV-THE GREAT EASTERN
SCIENTIST.
International Journal of Philosophical Studies and Social Sciences
,
2
(3), 120-123.
21.
Болтаев, А. Х. (2019). Исследование С. Юренева в мечети Калян.
Вестник археологии,
антропологии и этнографии
, (1 (44)), 45-53.
22.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро ўлкашунослиги тарихини ўрганишда СН Юренев
ёзишмаларининг ўрни.
Тошкент: Ўзбекистон Миллий университети хабарлари
, (1), 5-9.
23.
Болтаев, А. Х. (2019). Бухарские коллекционеры. In
Россия-Узбекистан.
Международные образовательные и социально-культурные технологии: векторы
развития
(pp. 142-143).
24.
Болтаев, А. (2020). Бухородаги биринчи музей.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
1
(1).
25.
Naimov, I., & Toshpo‘latova, S. (2023). MARRIAGE CEREMONY OF TAJIKS IN THE
WORK
OF
MIKHAIL
STEPANOVICH
ANDREYEV
“TADJIKI
DOLINI
KHUF”.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
3
(1), 12-16.
26.
Umarov, B. (2021). OLIY TA’LIMDA TALABALAR O ‘QUV-BILUV
FAOLIYATINING PSIXODIDAKTIK ASOSLARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
8
(8).
27.
Umarov, B. B. (2021). FAMILY AND MARRIAGE RELATIONS IN NA KISLYAKOV'S
RESEARCH.
Journal of Central Asian Social Studies
,
2
(02), 127-135.
28.
Naimov, I. N. (2021). A coverage of the activities of the Mangitic Emirs in the works of
Ahmad Donish.
International Journal on Integrated Education
,
4
(5), 36-45.
29.
Naimov, I. (2023). AHMAD DONISH ILMIY MEROSIDA ISLOM HUQUQI
MASALALARI.
Scientific journal of the Fergana State University
, (1), 71-71.
30.
Ismat, N. (2021). “MEYORU-Т-TADOYYUN” AS RELIGIOUS AND MORAL
SOURCE.
The Light of Islam
,
2021
(2), 46-54.
31.
Klichev, O. (2020). Scholarships of Emirs of Bukhara.
Oriente moderno
,
100
(1), 57-74.
32.
Кличев, О. А. (2020). Особенности приема посольств Российской Империи в
Бухарском Эмирате во второй половине XIX в.
Россия и мусульманский мир
, (1 (315)), 99-
113.
33.
Klichev, O. A. (2016). Discourse to the history of political аgency in the emirate of
Bukhara.
Europaische Fachhochschule
, (8), 14-15.
34.
Umarov, B. (2020). БУЮК ОЛИМ НА КИСЛЯКОВНИНГ ПЕДАГОГЛИК
ФАОЛИЯТИГА НАЗАР.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
35.
Abdurasulovich, K. O. (2023). ACTIVITY OF EDITORS OF" BUKHORONOMA"
NEWSPAPER.
Open Access Repository
,
4
(3), 1385-1388.
36.
Кличев, О. (2020). БУХОРО АМИРЛИГИ ВА РОССИЯ ИМПЕРИЯСИ
ЎРТАСИДАГИ ДИПЛОМАТИК МУНОСАБАТЛАРДА СОВҒА АЛМАШИНУВ
ТАРТИБЛАРИ.
Farg'ona davlat universiteti
, (4), 71-74.
37.
Beshimov, M. (2022). Abdulvahid Munzim-enlightened poet, state and public
figure.
International Journal of Philosophical Studies and Social Sciences
,
2
(6), 52-56.
38.
BESHIMOV, M. (2022). Amir Said Alimkhan and Young Bukhara residents.
International
Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 78-83.
39.
Beshimov, M. (2023). ISSUES OF AGGRESSION OF THE RUSSIAN EMPIRE IN THE
WORKS OF MIRZO SOMI.
Modern Science and Research
,
2
(7), 316-321.
40.
Beshimov, M. (2021). Mang'itlar davrida Buxoroda madaniy hayot.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
7
(7).
41.
UMAROV, B. (2022). ARCHITECTURE OF BUKHARA IN THE ASHTARKHANID
PERIOD.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 94-100.
42.
Beshimov, M. (2023). THE HISTORY OF BUKHARA OF THE DOCUMENTS OF THE
QUSHBEGI ARCHIVE IMPORTANCE IN LEARNING.
Modern Science and Research
,
2
(7),
305-309.
43.
SHAROPOV, D. (2022). ПРАВИТЕЛЬ МАНГЫТОВ ЭМИР ХАЙДАР.
International
Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 101-104.
44.
Ravshanovich, S. D. (2022). CURRENTLY, THE PLACE OF AFGHANISTAN IN THE
COMMUNICATION OF CENTRAL AND SOUTH ASIA.
International Journal of Intellectual
Cultural Heritage
,
2
(6), 55-59.
45.
Sharopov, D. (2021). ABDURAZZOQ SAMARQANDIYNING “MATLAI SA'DAYN VA
MAJMAI BAHRAYN” ASARINING O'RGANILISH TARIXI.
Scientific progress
,
2
(1), 358-
361.
46.
Nosirov, S. (2022). Sadriddin Ayniy asarlari buxoro inqilobini tarixini o ‘rganuvchi manba
sifatida.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
26
(26).
47.
Sherzod, N. (2023). HISTORIAN SCIENTIST POLAT SOLIYEV IS A RESEARCHER
OF THE HISTORY OF BUKHARA.
International Journal of Philosophical Studies and Social
Sciences
,
3
(3), 32-38.
48.
Bakhtishod, U. (2024). CONSTRUCTIVE ACTIVITIES TO THE SAMANID
RULERS.
Western European Journal of Historical Events and Social Science
,
2
(5), 169-172.
49.
Sherzod O‘ktam o‘g, N., & Komilovich, B. M. (2023). Illumination of socio-economic
issues in Turkestan in the works of Professor Polat Soliyev.
Telematique
,
22
(01), 1278-1282.
50.
Nosirov, S. (2023). TARIXCHI OLIM PO ‘LAT SOLIEV IJODIDA TURKISTON TARIXI
MASALALARINING
YORITILISHI.
ЦЕНТР
НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu.
uz)
,
29
(29).
51.
Umarov, B. (2023). ARAB MANBALARIDA BUXORO SHAHRI TAVSIFI (“KITOB AL-
MASOLIK VAL MAMALIK” MISOLIDA).
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
38
(38).
52.
Umarov B. NA KISLYAKOV TADQIQOTLARIDA BUXORO AMIRLIGIDAGI
FEODAL VA QISHLOQ XO‘JALIGI MUNOSABATLARINING YORITILIShI //ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2021. – Т. 6. – №. 6.
53.
