“TARIXIY SALIMIY” - BUXORO TARIXI OID MUHIM MANBA
Jo’rayev Isomiddin Ismoilovich
Zarmed universiteti o’qituvchisi.
Mirza Salimbekning asosiy ahamiyatga ega bo`lgan memuar asar
hisoblanmish “Tarixi Salimi” asari yagona nusxada qo`lyozma shaklidadir. Bu
qo`lyozma Buxoro amirliginining oxirgi yillarini aks ettirgan. Mirzo Salimbek
mazkur asarni 1917-1920-yillar davomida yozilgan bo`lib, qo`lyozmaning bir necha
joylarida o`zi guvohi bo`lgan tarixiy sanalarni sharhlab bergan. Sadriddin Ayniy,
Fayzulla Xo`jayev, Fitratlarning Buxoro amiri to`g`risidagi yozgan tarixiy voqealari
Mirzo Salimbekning mazkur memuar asari kabi voqealarni to`liq aks ettirmaydi.
Chunki ular Buxoroda yuz bergan siyosiy voqeliklarnigina aks ettirishgan.
Asarning dastlabki 62 sahifasi O`rta Osiyoning turli davrlardagi tarixi ya`ni
Chingizxon va Chingiziylar, Temuriylar, Shayboniylar va Ashtarxoniylar, Amir
Muzaffargacha bo`lgan Mang`itlar. Asarning qolgan 169 sahifasida muallif o`zi
guvohi bo`lgan voqealarni bayon etgan. Salami amir Muzaffarning taxtga chiqqani,
hukmronlik davri, bu davrda bo`lib o`tgan Hisor, Baljuvon, Ko`lob, Qorategin va
Darvozadagi feodal qo`zg`olonlarni shafqatsizlik bilan bostirganligini yozib
qoldirgan.
Mirza Salimbek Buxoro va Qo`qon xonligining o`zaro aloqalari,
O`ratepaning Buxoro amiri tomonidan bosib olingani va uning qo`llab quvvatlashi
natijasida Qo`qon taxtiga Xudoyorxonning qo`yilishi to`g`risida ma`lumot beradi.
Salimbek amir Muzaffarning Shahrisabzdagi feodal qo`zg`olonni
bostirolmaganini va bu hodisadan keyin O`rta Osiyoni Chor Rossiyasi tomonidan
egallangani to`g`risidagi ma`lumotlarni keltiradi.
Shu bilan birga bu asarda Turkistonning bir qator shaharlari, shu jumladan,
Toshkentning general Chernyayev boshchiligidagi Rus askarlari tomonidan bosib
olingani to`g`risida ma`lumot beradi. Salimiyning aytishicha, amir Muzaffar
ruslarga qarshi kurashish uchun Samarqandga o`zining noibi Shir Ali inoqni,
Jizzaxga Allahbek devonbegini hokim qilib yubordi, o`zi esa uncha katta bo`lmagan
qo`shini bilan Sirdaryo qirg`oqlariga otlandi. Salimi bu ikki tomon o`rtasidagi
urushni batafsil bayon etmagan bo`lsa-da, Buxoro qo`shinlarining urushsiz
qochganligini aytib o`tgan. Keyin muallif Samarqandning 1868-yilda rus
qo`shinlari
tomonidan
egallanganligini
yozib,
Buxoro
qo`shinlarining
qahramonlarcha urushganini aytib, shahar uchun urushlar juda qattiq bo`lib, hatto
do`stni dushmandan ajratish qiyin bo`lib, ikki tomondan ham juda ko`p odam halok
bo`lgan. Mirza Salimbek Samarqand xalqining ruslarga yozgan xatini bayon qilib,
nomani samarqandliklarning fikricha ruslarga samarqandlik eronilar yozgan va
aynan mana shu erniylar Samarqand darvozasini ochib bergan.
Samarqanddan so`ng ruslar Kattaqo`rg`onni egalladi, Muzaffarxon
Kattaqo`rg`ondan uncha uzoq bo`lmagan Zirabuloqqa Hoji Rumi to`qsabo va
Usmon to`qsabo boshliq qo`shinni yubordi. Zirabuloq uchun bo`lgan urushda,
Salimbekning yozib qoldirishicha, ruslar yutqizishiga oz qolgan, lekin Usmon
to`qsabo qo`l ostidagi harbiylar yetakchilaridan biri karnay orqali chekinish
to`g`risidagi signalni chaladi. Shu tariqa askarlar chekinishga majbur bo`ladi, rus
askarlari esa Kattaqo`rg`onga ketadi.
Muallif Chernyayevning iste`foga chiqqanligini va buning sababini to`g`ri
izohlagan, lekin vaqtida xato qilib O`rta Osiyoga general Kaufmanni kelganligini
ma`lum qilib ikki qo`shin o`rtasida tinchlik sulhi tuziladi
Salimining yozishicha, Amir Muzaffar boshqa yo`l qolmaganligi uchun,
Nasr to`qsabo shig`ovulni Kattaqo`rg`onga sulh tuzish uchun yuboradi. 1868-yilgi
tinchlik sulhidan so`ng, Buxoro va Chor Rossiyasi o`rtasida do`stlik aloqalari
mustahkamlandi, va shu tariqa yiliga 3-4 martadan elchilar almashinib turadigan
bo`ldi.
Ruslar bilan bo`layotgan urush harakatlari davrida Amir Muzaffarning
to`ng`ich o`g`li Abdumalikto`ra otasiga qarshi bosh ko`targanligi haqida Salimiy
qisqacha ma`lumot beradi. Tez orada Shahrisabz va Kitobdagi kenagas urug`ining
qo`zgolonlarni amir rus armiyasi yordamida shafqatsizlarcha bostirganligini ham
aytib o`tadi. Shahrisabz va Kitob hokimlari Jo`rabek va Bobobek qochib ketib
Toshkentdagi ruslar qarorgohidan panoh topadi.
Tarixchi Abdulahadning merosxo`ri 1881-1882-yillarda Peterburgga borib,
elchilarni batafsil izohlaydi. Amir Muzaffar o`z hukmronligining so`ngida telegraf
liniyasi
o`tkazilishiga
rozilik
beradi,
bu
liniya
Nazarov
tomonidan
Kattaqo`rg`ondan Buxorogacha masofada o`tkazilgan. Bu telegraf liniyasiga
Buxoro xazinasidan 190 ming Buxoro tangasi sarflangan.
Muallif qisqa rus tarixi, imperator Aleksand IIning 1855-1882-yillardagi
hukmronlik davri, 1877-1878-yillardagi Rus-turk urushi, Turkiston viloyatlari
(Buxorodan Samarqand va Kattaqo`rg`on yerlarigacha), turkmanlarning ko`pgina
viloyatlari haqida ma`lumot beradi.
General gubernator bunga rozi bo`lgan va o`zining vakili qilib Buxoroga
Charikovni yuboradi. Ancha vaqt o`tgandan so`ng (1885) Muzaffarxon o`z rasmiy
vakilini Toshkentdan chaqirib oladi, chunki agar shunday qilsa ruslar ham o`z
vakilini chaqirib oladi deb o`ylaydi. Ammo amirning bu umidi puchga chiqadi,
general-gubernatorning rasmiy vakili yana bir necha yil Buxoroda faoliyat olib
borganini muallif mazkur asarda aytib o`tgan. Mirza Salimbek Mirzacho`lning
Jizzax va Sirdaryo oralig`idagi hududida Sardoba (uchyog`ochdan 4 farsax,
Sirdaryodan 7 farsax) va Uchyog`och (Jizzaxdan 4 farsax) rus pochta stansiyasi
tashkil etilganligi haqida ma`lumot beradi.
Salimbekning mazkur asarida o`sha davr ma`muriy organlari haqida to`liq
ma`lumot berib, amaldor va xizmatchilarning vazifalarini atroflicha sharhlab
bergan: qo`shbegi, amlokdor, zakotchi, mirshab. Amirlik davrida ijto etuvchi
hukumat yuqori qo`shbegiga bo`ysungan (“qo`shbegiyi bolo”) va u amir qarorgohi
bo`lmish Ark ichida yashagan, pastki qo`shbegi (“qo`shbegiyi poyon”) amirlikdagi
markaziy moliyaviy qismni boshqargan, unga tumanlardagi zakotchilar
bo`ysungan. Kichik qo`shbegining hujrasi Akr hovlisidagi zina yonida joylashgan,
uning “pastki qo`shbegi” deb atalishining sabab ham shu edi. Favqulotda vaziyatlar
bo`lgan paytda, memuarda aytilishcha, qo`shbegi kull (yoki kull qo`shbegi) degan
lavozim joriy etilgan. Uning vazifasiga Yuqori qo`shbegi va Pastki qo`shbegining
vazifalarini belgilab berish bo`lgan. Masalan, amirlikda tashqi xavf tug`ilganda yoki
xalq qo`zg`olon ko`targanda Muhammadbiy (1885-89), Ostonaqulbiy (1886-1906),
Usmonbekbiy (1918-1920) kabilar kull qo`shbegi lazovimini egallaganlar. Ammo
ba`zi tarixchilar Yuqori qo`shbegi va Qo`shbegi kull lavozimlarini bir-biridan ajrata
olmagan.
Memuarda aytilishicha, Buxorolik amaldorlar boshqa lazozimga tayinlansa-
da, oldingi nomini ha saqlab qolgan. Masalan, Nasrullabek biy parvonachi,
Ostonaqulbiy qo`shbegi va boshqalar. “Tarix-i Salimiy”da Buxoro amiri bir kunda
50-100 ta amaldorni almashtirganligi haqida ham aytib o`tilgan. Amirlikning
iqtisodiy tarixini o`rgangan paytda kuplab ma`lumotlarga duch kelgan, misol uchun
turli yillarda yuz bergan qurg`oqchilik, nars-navoning nomo`tadilligi, epidemiyalar
tarqalganligini aytib o`tish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Темиров, Ф., & Халикова, Н. (2021). Бухоро амирлигида ташқи сиёсат ва
дипломатиянинг ривожланиши тарихидан.
Scientific progress
,
2
(1), 1276-1282.
2.
Темиров, Ф., & Умаров, Б. (2021). Бухоро амирликда оила, никоҳ ва мерос ҳуқуқининг
амалда қўлланиши.
Scientific progress
,
2
(1), 1201-1207.
3.
Temirov,
F.
(2023).
SADRIDDIN
AYNIY
IJODIDA
TURKISTON
TARIXI
MASALALARI.
Farg'ona davlat universiteti
, (1), 70-70.
4.
Temirov, F. Of the journalistie work of Sadriddin Ayni Concerning Issues of Bukhara
history.
Irish Interdisciplinary of Science & Research (IIJSR) Vol
,
6
, 12-17.
5.
Темиров, Ф. У. (2023). Жизнь И Научно-Творческая Деятельность Садриддина Айни В
Трудах Его Современников.
Central Asian Journal of Social Sciences and History
,
4
(2), 128-
134.
6.
Темиров, Ф. У. (2022). Мустақил ўзбекистонда инсон ҳуқуқлари ва қадрини улуғлаш–
энг олий немат.
Academic research in educational sciences
, (1), 184-188.
7.
Umarov B.B. & Temirov, F. (2023). Sources of information on the socio-economic life of the
Somanian dynasty.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
3
(3), 35-41.
8.
Темиров, Ф., & Исломов, Д. (2021). САДРИДДИН АЙНИЙ–ЗАМОНДОШИ ФИТРАТ
ҲАҚИДА.
Scientific progress
,
2
(1), 1349-1354.
9.
RAJABOV, O. (2022). " TARIKHI MULLOZODA" IS AN IMPORTANT SOURCE ON THE
HISTORY OF THE SACRED PLACES AND SHRINES OF BUKHARA.
International Journal
of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 89-93.
10.
Rajabov, O. (2021). “Тарихи Муллозода” асари–Бухоро муқаддас қадамжолари ва
зиёратгоҳлари тарихи бўйича муҳим манба.
Центр научных публикаций (buxdu. uz)
,
8
(8).
11.
Rajabov, O. (2021). Chor Bakr tarixiy me’moriy majmuasi xususida.
Центр научных
публикаций (buxdu. uz)
,
8
(8).
12.
Rajabov, O. I. (2022). History of fortress of Makhmud Torobi.
International Journal of
Intellectual Cultural Heritage
,
2
(6), 50-54.
13.
Temirov, F., & Umarov, B. (2021). Practical application of family, marriage and
inheritance rights in bukhara emirates.
Scientific progress
,
2
(1), 1201-1207.
14.
Rajabov, O. I. (2021). Buxorodagi ayrim muqaddas qadamjo-qal’alar xususida.
Scientific
progress
,
1
(6), 1162-1168.
15.
Iskandarovich, R. O. (2022). Historical Architectural Complex of the Chor (Pers. Four)
Bakr Ensemble.
Telematique
, 6886-6890.
16.
Rajabov, O. I. (2022). History of fortress of Makhmud Torobi.
International Journal of
Intellectual Cultural Heritage
,
2
(6), 50-54.
17.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро шаҳри 11 дарвозасининг тарихи ва тақдири (ўлкашунос
ТФ Гелах тадқиқотларида). Тюркоязычные страны. Республиканский научно-
методический и познавательный журнал.
Алмати
,
2
, 6-8.
18.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро ўлкашунослиги тарихини ўрганишда СН Юренев
ёзишмаларининг ўрни.
Тошкент: Ўзбекистон Миллий университети хабарлари
, (1), 5-9.
19.
BAXTISHOD, U., & ULUG‘BEK, Q. Y. (2022). MS ANDREEV-THE GREAT
EASTERN SCIENTIST.
International Journal of Philosophical Studies and Social Sciences
,
2
(3),
120-123.
20.
Болтаев, А. Х. (2019). Исследование С. Юренева в мечети Калян.
Вестник
археологии, антропологии и этнографии
, (1 (44)), 45-53.
21.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро ўлкашунослиги тарихини ўрганишда СН Юренев
ёзишмаларининг ўрни.
Тошкент: Ўзбекистон Миллий университети хабарлари
, (1), 5-9.
22.
Болтаев, А. Х. (2019). Бухарские коллекционеры. In
Россия-Узбекистан.
Международные образовательные и социально-культурные технологии: векторы
развития
(pp. 142-143).
23.
Болтаев, А. (2020). Бухородаги биринчи музей.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
1
(1).
24.
Naimov, I., & Toshpo‘latova, S. (2023). MARRIAGE CEREMONY OF TAJIKS IN THE
WORK
OF
MIKHAIL
STEPANOVICH
ANDREYEV
“TADJIKI
DOLINI
KHUF”.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
3
(1), 12-16.
25.
Umarov, B. (2021). OLIY TA’LIMDA TALABALAR O ‘QUV-BILUV
FAOLIYATINING PSIXODIDAKTIK ASOSLARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
8
(8).
26.
Umarov, B. B. (2021). FAMILY AND MARRIAGE RELATIONS IN NA
KISLYAKOV'S RESEARCH.
Journal of Central Asian Social Studies
,
2
(02), 127-135.
27.
Naimov, I. N. (2021). A coverage of the activities of the Mangitic Emirs in the works of
Ahmad Donish.
International Journal on Integrated Education
,
4
(5), 36-45.
28.
Naimov, I. (2023). AHMAD DONISH ILMIY MEROSIDA ISLOM HUQUQI
MASALALARI.
Scientific journal of the Fergana State University
, (1), 71-71.
29.
Ismat, N. (2021). “MEYORU-Т-TADOYYUN” AS RELIGIOUS AND MORAL
SOURCE.
The Light of Islam
,
2021
(2), 46-54.
30.
Klichev, O. (2020). Scholarships of Emirs of Bukhara.
Oriente moderno
,
100
(1), 57-74.
31.
Кличев, О. А. (2020). Особенности приема посольств Российской Империи в
Бухарском Эмирате во второй половине XIX в.
Россия и мусульманский мир
, (1 (315)), 99-
113.
32.
Klichev, O. A. (2016). Discourse to the history of political аgency in the emirate of
Bukhara.
Europaische Fachhochschule
, (8), 14-15.
33.
Umarov, B. (2020). БУЮК ОЛИМ НА КИСЛЯКОВНИНГ ПЕДАГОГЛИК
ФАОЛИЯТИГА НАЗАР.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
34.
Abdurasulovich, K. O. (2023). ACTIVITY OF EDITORS OF" BUKHORONOMA"
NEWSPAPER.
Open Access Repository
,
4
(3), 1385-1388.
35.
Кличев, О. (2020). БУХОРО АМИРЛИГИ ВА РОССИЯ ИМПЕРИЯСИ
ЎРТАСИДАГИ ДИПЛОМАТИК МУНОСАБАТЛАРДА СОВҒА АЛМАШИНУВ
ТАРТИБЛАРИ.
Farg'ona davlat universiteti
, (4), 71-74.
36.
Beshimov, M. (2022). Abdulvahid Munzim-enlightened poet, state and public
figure.
International Journal of Philosophical Studies and Social Sciences
,
2
(6), 52-56.
37.
BESHIMOV, M. (2022). Amir Said Alimkhan and Young Bukhara residents.
International
Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 78-83.
38.
Beshimov, M. (2023). ISSUES OF AGGRESSION OF THE RUSSIAN EMPIRE IN THE
WORKS OF MIRZO SOMI.
Modern Science and Research
,
2
(7), 316-321.
39.
Beshimov, M. (2021). Mang'itlar davrida Buxoroda madaniy hayot.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
7
(7).
40.
UMAROV, B. (2022). ARCHITECTURE OF BUKHARA IN THE ASHTARKHANID
PERIOD.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 94-100.
41.
Beshimov, M. (2023). THE HISTORY OF BUKHARA OF THE DOCUMENTS OF THE
QUSHBEGI ARCHIVE IMPORTANCE IN LEARNING.
Modern Science and Research
,
2
(7),
305-309.
42.
SHAROPOV, D. (2022). ПРАВИТЕЛЬ МАНГЫТОВ ЭМИР ХАЙДАР.
International
Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 101-104.
43.
Ravshanovich, S. D. (2022). CURRENTLY, THE PLACE OF AFGHANISTAN IN THE
COMMUNICATION OF CENTRAL AND SOUTH ASIA.
International Journal of Intellectual
Cultural Heritage
,
2
(6), 55-59.
44.
Sharopov, D. (2021). ABDURAZZOQ SAMARQANDIYNING “MATLAI SA'DAYN
VA MAJMAI BAHRAYN” ASARINING O'RGANILISH TARIXI.
Scientific progress
,
2
(1),
358-361.
45.
Nosirov, S. (2022). Sadriddin Ayniy asarlari buxoro inqilobini tarixini o ‘rganuvchi manba
sifatida.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
26
(26).
46.
Sherzod, N. (2023). HISTORIAN SCIENTIST POLAT SOLIYEV IS A RESEARCHER
OF THE HISTORY OF BUKHARA.
International Journal of Philosophical Studies and Social
Sciences
,
3
(3), 32-38.
47.
Bakhtishod, U. (2024). CONSTRUCTIVE ACTIVITIES TO THE SAMANID
RULERS.
Western European Journal of Historical Events and Social Science
,
2
(5), 169-172.
48.
Sherzod O‘ktam o‘g, N., & Komilovich, B. M. (2023). Illumination of socio-economic
issues in Turkestan in the works of Professor Polat Soliyev.
Telematique
,
22
(01), 1278-1282.
49.
Nosirov, S. (2023). TARIXCHI OLIM PO ‘LAT SOLIEV IJODIDA TURKISTON
TARIXI MASALALARINING YORITILISHI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
29
(29).
50.
Umarov, B. (2023). ARAB MANBALARIDA BUXORO SHAHRI TAVSIFI (“KITOB
AL-MASOLIK VAL MAMALIK” MISOLIDA).
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
38
(38).
51.
Umarov B. NA KISLYAKOV TADQIQOTLARIDA BUXORO AMIRLIGIDAGI
FEODAL VA QISHLOQ XO‘JALIGI MUNOSABATLARINING YORITILIShI //ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2021. – Т. 6. – №. 6.
