BUXORO XONLIGI ASHTARXONIYLAR SULOLASI DAVRIDA:
ELCHILIK
MUNOSABATLARI
Tilabjonova. S.Sh
Chirchiq davlat pedagogika universiteti.
Vatanimiz o’tmishiga nazar solar ekanmiz, uning mashaqqatli va boy bo’lgan
tarixi bizni befarq qoldirmaydi. Buxoro davlati qadim zamonlardan asosiy
markazlardan biri bo’lib, kelgan. Buxoro tarixiga nazar solar ekanmiz, uning
xonliklar davr tarixi o’ziga jalb qiladi. Shu xonliklar ichida ochmas iz qoldirgan
mashhur sulolalardan biri Ashtarxoniylar (Joniylar)-1601-1756-yillarda Buxoro
xonligini boshqargan sulola bo’lib, Jo‘jixon naslidan bo‘lgan ashtarxoniylar
(joniylar) sulolasi asli Astraxan (Hojitarxon) yerlarida yashab hukmronlik qilganlar.
Tarixdan maʼlumki, barcha davlatlar savdo aloqalarini rivojlantirish, doʼstlik
munosabatlari oʼrnatish, xalqaro hamkorliklar qilish maqsadida qoʼshni va xorijiy
davlatlar bilan diplomatik aloqalar olib borganlar. Oʼzbek davlatchiligi tarixida
muhim oʼrin tutgan Buxoro xonligini idora qilgan Аshtarxoniylar sulolasi davrida
ham tashqi aloqalarni rivojlantirishga alohida eʼtibor qaratganlar. Ular tashqi
siyosatda Rossiya, Hindiston Turkiya kabi davlatlar bilan savdo hamda diplomatik
munosabatlar oʼrnatishgan va davlatlar oʼrtasida doimiy elchilik almashinuvi boʼlib
turgan. Tashqi aloqalar to’g’risida, Muhammad Yusuf Munshiyning “ Tarzkirayi
Muqimxoniy” ( Tarixi Muqimxoniy) asarida muallif tomonidan 1702-1707-yillarda
Balxda hukmronlik qilgan, Ashtarxoniylar sulolasi vakili Muhammad Muqimxonga
bag’ishlab, yozilgan asarida Ashtarxoniy hukmdorlarning bir qator davlat bilan
siyosiy aloqalar to’g’risida qizqarli ma’lumotlar keltirgan bo’lib, Ashtarxoniylarning
Hindiston, Turkiya, Eron va boshqa davlatlar bilan elchilik munosabatlari olib
borganligi to’g’risida qimmatli ma’lumotlar ham mavjud.
Undan tashqari Ashtarxoniylar davrida olib borilgan tashqi aloqalar haqida
Meri Xoldsvortning “Turkestan in the ninetteenith. Centry. A brief histore of the
Khanates of Bukhara, Kokand and Khiva” asarida Buxoro amirligining tashqi
iqtisodiy ahvoli va Buxoro - Afg‘oniston, Buxoro - Eron o‘rtasidagi elchilik aloqalari,
tashqi savdo munosabatlariga doir ma’lumotlar keltirilgan. Ashtarxoniylar tashqi
bozorga asosan turli qishloq xo’jalik mahsulotlarini chiqaradilar. Bu davrda paxta,
teri, jun, turli matolarning asosiy haridori sifatida
Rossiya katta ahamiyatga ega bo’la boshladi. Rossiyaga, shuningdek,
Hindistonda tayyorlanadigan mahsulotlarni olib borishda ham O’rta Osiyolik
savdogarlar muhim rol o’ynar edilar. Rossiyada O’rta Osiyodan olib kelinadigan
mahsulotlarga talab ancha kattaligi bois,
Buxorolik savdogarlar bu yerda ko’pgina imtiyozlarga ega edilar. Manbalarda
ta’kidlanishicha, Buxorolik savdogarlarning Sibir shaharlarida doimiy faoliyat
ko’rsatuvchi o’z savdo rastalari bo’lib, ular bu shaharlarda nafaqat savdogar, balki
bilimdon va o’qimishli kishilar sifatida ham katta mavqega ega bo’lishgan.
Manbalardagi ma’lumotlardan ko’rishimiz mumkinki, Ashtarxoniylar davrida
Buxoro xonligi ancha yuksalgan va boshqa davlatlarning iqtisodiyotida muhim
o’ringa ega bo’lganlar. Rossiya yuksalgan davlat bo’lishiga qaramasdan
Ashtarxoniylar bilan aloqalari juda mustahkam bo’lgan.
Ashtarxoniylarning yuqorida keltirib o’tilgan davlatlar bilan olib borgan
tashqi aloqalari haqida ma’lumot berar ekanmiz, ularning Usmoniylar ya’ni Turkiya
bilan olib borgan o’zaro aloqlari haqida to’xtalib o’tadigan bo’lsak. Аshtarxoniy
hukmdorlar, Turkiyani idora qilib turgan Usmoniylar bilan doʼstona aloqalarni
rivojlantirib, ularning harbiy madadiga tayanganlar. Shu sababdan ham ular bilan
munosabatlarini mustahkam qilishga harakat qilganlar. Masalan, 1688-yilda
Usmoniylar sultoni Sulaymon II (1687-1691) Buxoro hukmdoriga maktub yozadi va
unda forslarga qarshi birgalikda jangavor harakat boshlash zarurligini ta’kidlaydi.
Bunga javoban Subxonqulixon sultonga maktub yuborib, o’zining Xurosondagi
yurishlari haqida aytib o’tib, qalmoqlarning mag’lubiyati, birlashish va aloqalarni
mustahkamlash zarurligini bildiradi. Bu aloqalar faqat bu hukmdorlar davrida
rivojlanmagan bu aloqalar asrlar davomida va boshqa humdorlar davrlarida ham
davom etgan va to’xtab qolmagan. Aksincha yanada mustahkamlangan.
1691-yil Usmoniylar hukmdori Sulton Ahmad II (1691-1695) Subxonqulixon
huzuriga elchi Mustafoni yuboradi. Vengriyalik sharqshunos olim va sayyoh
A.Vamberining ma’lumot berishicha, Subhonqulixon tomonidan Turkiyaga turli xil
sovg’a salomlar bilan elchilar yuborilgan. Sovg’a salomlarga javoban Usmoniylar
hukmdori Sulton Ahmad II (1691-1695) Mustafo Chovush nomli kishining
rahbarligida Turkiyadan Buxoroga o’z elchilarini yuboradi.
Turkiyadan kelgan elchilar o’zi bilan birga siyosiy bir maktub ham olib keladi.
Muhammad Yusuf Munshiy o’zining asarida elchilik haqida to’xtalib, xat bilan bir
qatorda Mustafo Chovush elchi sifatida turli xil qimmatbaho toshlar, arab otlari,
rangli matolar va boshqa sovg’alar bilan Buxoroga kelganligini qayd etadi.
Elchilikdan asosiy maqsad ashtarxoniy hukmdorini Eron shialariga qarshi birgalikda
kurashishga chorlash edi.
Ashtarxoniylar nafaqat Usmoniylar davlati bilan balki Eron va Hindiston bilan
ham munosabatlari ancha yaxshi bo’lgan. Xususan Eron bilan munosabatlarini
ko’radigan bo’lsak, 1647-yil dekabrda Rossiya elchisi bo’lgan Ansim Gribov
Isfahonda bo’lganida bergan ma’lumotlariga tayansak, shu yili Eronga Xasan
Qo’shbegi boshchiligida Buxoro elchilari kelgan edi. Uning yozishicha, elchilar Eron
shohiga Buxoro xonining sovg’asini, ya’ni oltin qulfli oltin sandiq olib kelishgan.
Sandiqchada qimmatbaho toshlar bo’lgan. A. Gribov Buxoro elchilarining qabul
marosimi jarayoni haqida quyidagicha yozadi: “ sandiqchadan so’ng xuroson terilari,
echki juni, salla, qimmatbaho kamarlar, bir o’rkachli 50ta tuya, 26ta yo’rg’a va
boshqa narsalar keltirgan edi… Eron shohi, Abdulazizxon elchilariga boshqa xonlar
bilan bir qatorda o’tirishga ijozat bergan edi ” degan ma’lumotlarni keltiradi.
Gribov Buxoro elchilarining kelish sababini so’rab bilgan. Ma’lumotlarga
ko’ra elchilar maxfiy topshiriq bilan kelishgan, ya’ni Buxoro xoni Abdulaziz Eron
shohi Abbosga Nodirmuhammadga yordam bergani uchun minnatdorchilik bildirgan
va o’zining Eron bilan do’stlik munosabatlari o’rnatishga tayyor ekanligini va Eron
shohiga Qandaxorni egallashda yordam berajagini bildirgan.
Ko’p o’tmay Eron shohi Buxoroga chopar jo’natib, Buxoro bilan do’stlik
munosabatlarini o’rnatishga va Mo’g’ul imperiyasiga qarshi Abdulazizxon bilan
urushga borishga roziligini bildirgan. Eron bilan Buxoro munosabatlari hamma
davrda ham yaxshi bo’lmagan, ziddiyatli vaziyatlar ham bo’lgan. Shunga qaramay,
ular o’zaro aloqalarini yaxshilashga harakat qilganlar.
Ashtarxoniylar Hindiston bilan ham tashqi aloqalari yaxshi bo’lgan.
Ashtarxoniylar sulolasi chegaralariga yaqin bo’lgan davlatlardan biri Hindiston
hisoblanadi. XVII asr boshlarida Hindiston Boburiylar sulolasi hukmronligi ostida
edi. 1614-yilda Ashtarxoniylar hukmdori Imomqulixon(1611-1642) o’z elchilarini
sulton Jahongir saroyiga yuboradi. Imomqulixon elchisi Abdurahimxo’ja turli
sovg’a-salomlar bilan birga Jahongirga bir yirik la’l “hadya” qiladi. Jahongir sulton
ham Abdurahimxo’jaga 40 ming rupiya pul va har biri 1500, 1000 va 500 misqol
og’irlikdagi uchta oltin “kavkabi tole” hadya etgan degan ma’lumotlar bor.
1626-yilda esa Imomqulixon sulton Jahongir huzuriga o’z elchisi
Abdurahmon Jo’yboriyni jo’natib, Xuroson uchun safaviylarga qarshi kurashda
yordam ko’rsatishini so’raydi, lekin muzokaralar Jahongir vafoti tufayli to’xtab
qoladi.
Hind tarixchisi Banarsi Prasad Saksenaning ma’lumot berishicha, Hindistonga
elchilik vazifasi bilan kelgan Xo’ja Abdurahim Buxoro xonligining Xurosonni
Hindiston va Buxoro o’rtasida bo’lib olish haqidagi taklifni ham bayon qilgan va
Jahongirshohning vafoti munosabati bilan taklif amalga oshmay qolgan. Ularning
munosabatlari Boburiylar sulolasi hukmdorlaridan biri bo’lgan, Avrangzeb zamonida
ham Buxoro hukmdorlari bilan do’stona aloqalar yo’lga qo’yilgan. Bu munosabatlar
Buxoro xoni Аbdulazizning Аvrangzeb podshohlik taxtiga oʼtirganligini qutlovchi
xati bilan boshlanib ketadi.
Abdulazizxon (1645-1681) Avrangzebning taxtga o’tirganligini qutlovchi
maktub yozib, maktubni elchi Xo’ja Ahmad al-Husayniy Naqshbandiy olib boradi.
Maktubda Avrangzeb shaxsiyatini uzoqdan-uzoq ta’riflash bilan boshlanib, so’ng
hamjihatlik odati do’stlik uchun bebaho gavhardir, deb uqtirilgach, birdamlikni
mustahkamlash lozimligi izhor etadi. 1665-yil iyul oyida Avrangzeb Buxoroga
Mustafoxon Xofi boshchiligidagi elchilarni yuboradi. Elchilar Abdulazizxon nomiga
yozilgan maktub va umumiy qiymati 150 ming rupiyalik sovg’alar keltiradilar.
Shu orqali Ashtarxoniylarning Hindistondagi Boburiylar sulolasi humdorlari
bilan ham munosabatlari yaxshilanadi. Ma’lumotlarni o’rganib xulosa qiladigan
bo’lsak Ashtarxoniylar sulolasi davrida Buxoro xonligining boshqa davlatlar bilan
elchilik munosabatlari yaxshilanadi va ancha mustahkamlanadi. Ashtarxoniylar
sulolasi
Buxoro
xonligining
rivojlanishiga
katta
xissa
qo’shganlar.
Ashtarxoniylarning Turkiya, Eron, Hindiston bilan olib borilgan elchilik
munosabatlari xonlikni, sulolani mavqeini baland qildi. Tarixini esa o’chmas qildi.
Ashtarxoniylar sulolasi Buxoro xonligini ko’p asrlar davomida boshqarmagan
bo’lsalar-da, Buxoro tarixida o’zlarining ochmas izlarini qoldirganlar. Nafaqat
Buxoroning tarixida balki yuqorida keltirib o’tilgan davlatlarning tarixida ham o’z
nomlarini qoldirganlar.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Темиров, Ф., & Халикова, Н. (2021). Бухоро амирлигида ташқи сиёсат ва дипломатиянинг
ривожланиши тарихидан.
Scientific progress
,
2
(1), 1276-1282.
2.
Темиров, Ф., & Умаров, Б. (2021). Бухоро амирликда оила, никоҳ ва мерос ҳуқуқининг
амалда қўлланиши.
Scientific progress
,
2
(1), 1201-1207.
3.
Temirov,
F.
(2023).
SADRIDDIN
AYNIY
IJODIDA
TURKISTON
TARIXI
MASALALARI.
Farg'ona davlat universiteti
, (1), 70-70.
4.
Temirov, F. Of the journalistie work of Sadriddin Ayni Concerning Issues of Bukhara
history.
Irish Interdisciplinary of Science & Research (IIJSR) Vol
,
6
, 12-17.
5.
Темиров, Ф. У. (2023). Жизнь И Научно-Творческая Деятельность Садриддина Айни В
Трудах Его Современников.
Central Asian Journal of Social Sciences and History
,
4
(2), 128-134.
6.
Темиров, Ф. У. (2022). Мустақил ўзбекистонда инсон ҳуқуқлари ва қадрини улуғлаш–энг
олий немат.
Academic research in educational sciences
, (1), 184-188.
7.
Umarov B.B. & Temirov, F. (2023). Sources of information on the socio-economic life of the
Somanian dynasty.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
3
(3), 35-41.
8.
Темиров, Ф., & Исломов, Д. (2021). САДРИДДИН АЙНИЙ–ЗАМОНДОШИ ФИТРАТ
ҲАҚИДА.
Scientific progress
,
2
(1), 1349-1354.
9.
RAJABOV, O. (2022). " TARIKHI MULLOZODA" IS AN IMPORTANT SOURCE ON THE
HISTORY OF THE SACRED PLACES AND SHRINES OF BUKHARA.
International Journal
of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 89-93.
10.
Rajabov, O. (2021). “Тарихи Муллозода” асари–Бухоро муқаддас қадамжолари ва
зиёратгоҳлари тарихи бўйича муҳим манба.
Центр научных публикаций (buxdu. uz)
,
8
(8).
11.
Rajabov, O. (2021). Chor Bakr tarixiy me’moriy majmuasi xususida.
Центр научных
публикаций (buxdu. uz)
,
8
(8).
12.
Rajabov, O. I. (2022). History of fortress of Makhmud Torobi.
International Journal of
Intellectual Cultural Heritage
,
2
(6), 50-54.
13.
Temirov, F., & Umarov, B. (2021). Practical application of family, marriage and inheritance
rights in bukhara emirates.
Scientific progress
,
2
(1), 1201-1207.
14.
Rajabov, O. I. (2021). Buxorodagi ayrim muqaddas qadamjo-qal’alar xususida.
Scientific
progress
,
1
(6), 1162-1168.
15.
Iskandarovich, R. O. (2022). Historical Architectural Complex of the Chor (Pers. Four) Bakr
Ensemble.
Telematique
, 6886-6890.
16.
Rajabov, O. I. (2022). History of fortress of Makhmud Torobi.
International Journal of
Intellectual Cultural Heritage
,
2
(6), 50-54.
17.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро шаҳри 11 дарвозасининг тарихи ва тақдири (ўлкашунос
ТФ Гелах тадқиқотларида). Тюркоязычные страны. Республиканский научно-методический
и познавательный журнал.
Алмати
,
2
, 6-8.
18.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро ўлкашунослиги тарихини ўрганишда СН Юренев
ёзишмаларининг ўрни.
Тошкент: Ўзбекистон Миллий университети хабарлари
, (1), 5-9.
19.
BAXTISHOD, U., & ULUG‘BEK, Q. Y. (2022). MS ANDREEV-THE GREAT EASTERN
SCIENTIST.
International Journal of Philosophical Studies and Social Sciences
,
2
(3), 120-123.
20.
Болтаев, А. Х. (2019). Исследование С. Юренева в мечети Калян.
Вестник археологии,
антропологии и этнографии
, (1 (44)), 45-53.
21.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро ўлкашунослиги тарихини ўрганишда СН Юренев
ёзишмаларининг ўрни.
Тошкент: Ўзбекистон Миллий университети хабарлари
, (1), 5-9.
22.
Болтаев, А. Х. (2019). Бухарские коллекционеры. In
Россия-Узбекистан.
Международные образовательные и социально-культурные технологии: векторы
развития
(pp. 142-143).
23.
Болтаев, А. (2020). Бухородаги биринчи музей.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
1
(1).
24.
Naimov, I., & Toshpo‘latova, S. (2023). MARRIAGE CEREMONY OF TAJIKS IN THE
WORK OF MIKHAIL STEPANOVICH ANDREYEV “TADJIKI DOLINI KHUF”.
International
Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
3
(1), 12-16.
25.
Umarov,
B.
(2021). OLIY TA’LIMDA TALABALAR O ‘QUV-BILUV
FAOLIYATINING PSIXODIDAKTIK ASOSLARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
8
(8).
26.
Umarov, B. B. (2021). FAMILY AND MARRIAGE RELATIONS IN NA KISLYAKOV'S
RESEARCH.
Journal of Central Asian Social Studies
,
2
(02), 127-135.
27.
Naimov, I. N. (2021). A coverage of the activities of the Mangitic Emirs in the works of
Ahmad Donish.
International Journal on Integrated Education
,
4
(5), 36-45.
28.
Naimov, I. (2023). AHMAD DONISH ILMIY MEROSIDA ISLOM HUQUQI
MASALALARI.
Scientific journal of the Fergana State University
, (1), 71-71.
29.
Ismat, N. (2021). “MEYORU-Т-TADOYYUN” AS RELIGIOUS AND MORAL
SOURCE.
The Light of Islam
,
2021
(2), 46-54.
30.
Klichev, O. (2020). Scholarships of Emirs of Bukhara.
Oriente moderno
,
100
(1), 57-74.
31.
Кличев, О. А. (2020). Особенности приема посольств Российской Империи в
Бухарском Эмирате во второй половине XIX в.
Россия и мусульманский мир
, (1 (315)), 99-
113.
32.
Klichev, O. A. (2016). Discourse to the history of political аgency in the emirate of
Bukhara.
Europaische Fachhochschule
, (8), 14-15.
33.
Umarov, B. (2020). БУЮК ОЛИМ НА КИСЛЯКОВНИНГ ПЕДАГОГЛИК
ФАОЛИЯТИГА НАЗАР.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
34.
Abdurasulovich, K. O. (2023). ACTIVITY OF EDITORS OF" BUKHORONOMA"
NEWSPAPER.
Open Access Repository
,
4
(3), 1385-1388.
35.
Кличев, О. (2020). БУХОРО АМИРЛИГИ ВА РОССИЯ ИМПЕРИЯСИ
ЎРТАСИДАГИ
ДИПЛОМАТИК
МУНОСАБАТЛАРДА
СОВҒА
АЛМАШИНУВ
ТАРТИБЛАРИ.
Farg'ona davlat universiteti
, (4), 71-74.
36.
Beshimov, M. (2022). Abdulvahid Munzim-enlightened poet, state and public
figure.
International Journal of Philosophical Studies and Social Sciences
,
2
(6), 52-56.
37.
BESHIMOV, M. (2022). Amir Said Alimkhan and Young Bukhara residents.
International
Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 78-83.
38.
Beshimov, M. (2023). ISSUES OF AGGRESSION OF THE RUSSIAN EMPIRE IN THE
WORKS OF MIRZO SOMI.
Modern Science and Research
,
2
(7), 316-321.
39.
Beshimov, M. (2021). Mang'itlar davrida Buxoroda madaniy hayot.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
7
(7).
40.
UMAROV, B. (2022). ARCHITECTURE OF BUKHARA IN THE ASHTARKHANID
PERIOD.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 94-100.
41.
Beshimov, M. (2023). THE HISTORY OF BUKHARA OF THE DOCUMENTS OF THE
QUSHBEGI ARCHIVE IMPORTANCE IN LEARNING.
Modern Science and Research
,
2
(7),
305-309.
42.
SHAROPOV, D. (2022). ПРАВИТЕЛЬ МАНГЫТОВ ЭМИР ХАЙДАР.
International
Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 101-104.
43.
Ravshanovich, S. D. (2022). CURRENTLY, THE PLACE OF AFGHANISTAN IN THE
COMMUNICATION OF CENTRAL AND SOUTH ASIA.
International Journal of Intellectual
Cultural Heritage
,
2
(6), 55-59.
44.
Sharopov, D. (2021). ABDURAZZOQ SAMARQANDIYNING “MATLAI SA'DAYN VA
MAJMAI BAHRAYN” ASARINING O'RGANILISH TARIXI.
Scientific progress
,
2
(1), 358-361.
45.
Nosirov, S. (2022). Sadriddin Ayniy asarlari buxoro inqilobini tarixini o ‘rganuvchi manba
sifatida.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
26
(26).
46.
Sherzod, N. (2023). HISTORIAN SCIENTIST POLAT SOLIYEV IS A RESEARCHER
OF THE HISTORY OF BUKHARA.
International Journal of Philosophical Studies and Social
Sciences
,
3
(3), 32-38.
47.
Bakhtishod, U. (2024). CONSTRUCTIVE ACTIVITIES TO THE SAMANID
RULERS.
Western European Journal of Historical Events and Social Science
,
2
(5), 169-172.
48.
Sherzod O‘ktam o‘g, N., & Komilovich, B. M. (2023). Illumination of socio-economic
issues in Turkestan in the works of Professor Polat Soliyev.
Telematique
,
22
(01), 1278-1282.
49.
Nosirov, S. (2023). TARIXCHI OLIM PO ‘LAT SOLIEV IJODIDA TURKISTON TARIXI
MASALALARINING YORITILISHI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
29
(29).
50.
Umarov, B. (2023). ARAB MANBALARIDA BUXORO SHAHRI TAVSIFI (“KITOB AL-
MASOLIK VAL MAMALIK” MISOLIDA).
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
38
(38).
51.
Umarov B. NA KISLYAKOV TADQIQOTLARIDA BUXORO AMIRLIGIDAGI
FEODAL VA QISHLOQ XO‘JALIGI MUNOSABATLARINING YORITILIShI //ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2021. – Т. 6. – №. 6.
