BUXORODA ASHTARXONIYLAR HUKMRONLIGI DAVRI
ME’MORCHILIGI
Ne’matov Mirshod Dilshod o’g’li
Chirchiq davlat pedagogika universiteti.
Tariximizdan bizga ma’lumki, yurtimiz hududida hukm surgan har bir sulola
va hokimiyat vakillari ilm-fanga, san’atga va qolaversa me’morchilik ishlariga befarq
bo’lishmagan va har qanday siyosiy vaziyatlarda ham bu sohalarga imkon qadar
homiylik qilishgan.
Bilamizki, milliy tariximizda temuriylar davri ancha muhim o’rin tutadi.
Nafaqat siyosat, davlatchilik bobida, ilm, fan, madaniyat sohasida ham juda yaxshi
taraqqiy etishgan.
Temuriylar saltanati yemirilganidan so’ng hokimiyatga kelgan turli sulolalar
ham imkon qadar madaniy sohalarga ham o’z hissasini qo’shishgan. Lekin
Temuriylar davri bilan solishtirilganda nisbatan sustroq kechganini ko’rishimiz
mumkin. Temuriylardan so’ng hokimiyatga kelgan shayboniylar sulolasining
hukmronligi qariyb bir asr davom etadi va ularning o’rniga Jo’ji avlodiga mansub
Ashtarxoniylar sulolasi hokimiyatga kelishadi. Siyosiy vaziyat qanday bo’lishidan
qat’iy nazar ashtarxoniylar ilm,fan,san’at ,me’morchilikka e’tibor qaratishgan. Bu
davrda me’morchilikning o’ziga xos yo’nalishlarda rivojlanganini kuzatish mumkin.
XVII-XVIII asrlarga kelib mahobatli uslubda me’morchilik maktablari Xorazm,
Movarounnahr, Farg’ona, Toshkent kabilarning o’ziga xos xususiyatlari kuzatilgan.
Bu davrda qurilgan Buxoroda Abdulazizxon, Ubaydullaxon madrasalari, Boqi
Muhammadxon, Ubaydullaxon masjidlari, Subxonqulixon Registonda qurdirgan
hovuz va Buxorodagi kasalxona (Dorushshifo), Balxda atrofidagi qator chorbog’lar
saroylari bilan, Balx arkidagi imoratlar, Nazr Muhammadxon madrasasi, Nur
tog’idagi hovuz, hazrati Ali mozoridagi gumbaz haqidagi ma’lumotlar tarix
sahifalaridan o’rin olgan. Buxoro ilm ma’rifat markazi sifatida dunyoga dong
taratgan ko’hna maskan, zero uning ta’rifi butun dunyoda ma’lum va mashhurdir.
Buxoroni qadimda va ilk o’rta asrlarda avval Balx va Rim, kiyin esa Marv va
Afina bilan, o’rta asrlarda Parij va Qohira bilan, yangi davrda esa, N’yu-York va
Shanxay shaharlari bilan qiyoslashgan. Buxoroi sharif, Buxoro – islom dining
qubbasi va quvvati, Buxoro – Sharq gavhari, Buxoro – Turkiston Rimi, Buxoro –
Turkiston Makka va Madinasi, Buxoro – Sharq
Pariji kabi ta’riflarda olam-olam ma’no mujassamlashgan. Ayniqsa Buxoro
nomi Ashtarxoniylar sulolasi davrida ham o’zgacha qiyofa shakllantirdi. Bu davrda
ashtarxoniylar davri me’morchiligining mashhur namunasi bo’lgan Registon
ansambili to’liq shakllanadi. Bu ishlarni amalga oshirishda Samarqand hokimi
Yalangto’shbiy Bahodir(1578-1656) jonbozlik ko’rsatgan. U ashtarxoniylar
davridagi harbiy mulkdor zodagonlarning vakili bo’lib, o’zbeklarning olchin
urug’iga mansub bo’lgan. Tarixiy ma’lumotlarga, ko’ra Yalangto’sh Bahodir Buxoro
xoni Abdullaxon II huzurida tarbiya topgan. Keyinchalik ashtarxoniylar hukmdori
Imomqulixonning qo’mondoniga aylangan.
Dastavval, 1417-1420-yillarda Ulug’bek madrasasi bunyod etilib, keyinchalik
maydonning sharqiy qismiga Ulug’bek xonaqosi,shimoliy qismiga Mirzoyi
karvonsaroyi, janubiga Alika Ko’kaldosh juma masjidi qurilgan.Yillar o’tishi bilan
vayrona holatiga tushib qoladi. XVII asrda Samarqand hokimi Yalangto’sh Bahodir
vayrona holatdagi Ulug’bek xonaqosi o’rniga Sherdor madrasasini(1619-1635),
Mirzoyi karvonsaroyi o’rniga Tillakori (oltin qadalgan) masjidini (1646-1659)
qurdiradi.Peshtoq ravog’idagi marmar taxtachada bezak ishlari 1659-1660-yillarda
bajarilganligi yozilgan.Madrasaning hajmi 63x22 metrni tashkil etib
2 qavatdan iborat bo’lgan.Sherdor madrasasi peshtoqiga sherning tasviri
tushirilgani bois Sherdor deb nomlanadi.Madrasa tarhi to’rtburchak bo’lib,2
qavatli.Hujralari soni 54 tani tashkil etgan.Registon maydoni o’zining rang-barang
koshinkor bezaklari,naqshinkor peshtoqlari,ulkan gumbazlari bilan Markaziy Osiyo
va ashtarxoniylar davri me’morchiligining noyob yodgorligiga aylangan.Bu ajoyib
maydonda 1997-yildan boshlab har ikki yilda
YUNESKO homiyligi ostida “Sharq taronalari” musiqiy festivali o’tkazib
kelinadi.
Bundan tashqari,Buxorodagi yirik me’moriy majmua–Labihovuz (hovuz
bo’yida,havza bo’yida) ansambli ham ashtarxoniylar humkronligi davrida bunyod
etilgan. Ansambil o’lchami taxminan 150x200 metrni tashkil etadi.Imomqulixon
davrida o’zbeklarning arlat urug’iga mansub Buxoroning eng badavlat kishilaridan
bo’lgan Nodirdevonbegi tashabbusi va mablag’I bilan 1619-1620-yillarda bozor
maydoni o’rtasida bo’yi 45 metr,eni 36 metr,chuqurligi 5 metr bo’lgan katta hovuz
qurdirib atrofini shag’al, marmar va toshlar bilan mustahkamlashtiradi. Uning
g’arbida Nodirdevonbegi xonaqohi, sharqida Nodirdevonbegi madrasasi, shimolda
Ko’kaldosh madrasasi va Ernazar elchi madrasasi qad rostlagan.
Xulosa o’rnida shuni aytish mumkinki, ashtarxoniylar davrida qurilgan
me’moriy yodgorliklar bugungi kunda ham o’z qiymatini yo’qotmay kelmoqda.
Ayniqsa, Samarqand, Buxoro, Toshkent shaharlarida qurilgan inshootlar yurtimizda
ichki va tashqi turizm uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Har yili minglab sayyohlar
Registon ansambli hamda Buxorodagi Labi hovuz ansambli va Nodirdevonbegi
madrasalarini tomosha qilish uchun tashrif buyurishadi. O’z navbatida mana shu
tarixiy yodgorliklarni asrash hamda uni jahon hamjamiyatiga kengroq tanishtirish
bugungi kundagi dolzarb masalalardan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Темиров, Ф., & Халикова, Н. (2021). Бухоро амирлигида ташқи сиёсат ва дипломатиянинг
ривожланиши тарихидан.
Scientific progress
,
2
(1), 1276-1282.
2.
Темиров, Ф., & Умаров, Б. (2021). Бухоро амирликда оила, никоҳ ва мерос ҳуқуқининг
амалда қўлланиши.
Scientific progress
,
2
(1), 1201-1207.
3.
Temirov,
F.
(2023).
SADRIDDIN
AYNIY
IJODIDA
TURKISTON
TARIXI
MASALALARI.
Farg'ona davlat universiteti
, (1), 70-70.
4.
Temirov, F. Of the journalistie work of Sadriddin Ayni Concerning Issues of Bukhara
history.
Irish Interdisciplinary of Science & Research (IIJSR) Vol
,
6
, 12-17.
5.
Темиров, Ф. У. (2023). Жизнь И Научно-Творческая Деятельность Садриддина Айни В
Трудах Его Современников.
Central Asian Journal of Social Sciences and History
,
4
(2), 128-134.
6.
Темиров, Ф. У. (2022). Мустақил ўзбекистонда инсон ҳуқуқлари ва қадрини улуғлаш–энг
олий немат.
Academic research in educational sciences
, (1), 184-188.
7.
Umarov B.B. & Temirov, F. (2023). Sources of information on the socio-economic life of the
Somanian dynasty.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
3
(3), 35-41.
8.
Темиров, Ф., & Исломов, Д. (2021). САДРИДДИН АЙНИЙ–ЗАМОНДОШИ ФИТРАТ
ҲАҚИДА.
Scientific progress
,
2
(1), 1349-1354.
9.
RAJABOV, O. (2022). " TARIKHI MULLOZODA" IS AN IMPORTANT SOURCE ON THE
HISTORY OF THE SACRED PLACES AND SHRINES OF BUKHARA.
International Journal
of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 89-93.
10.
Rajabov, O. (2021). “Тарихи Муллозода” асари–Бухоро муқаддас қадамжолари ва
зиёратгоҳлари тарихи бўйича муҳим манба.
Центр научных публикаций (buxdu. uz)
,
8
(8).
11.
Rajabov, O. (2021). Chor Bakr tarixiy me’moriy majmuasi xususida.
Центр научных
публикаций (buxdu. uz)
,
8
(8).
12.
Rajabov, O. I. (2022). History of fortress of Makhmud Torobi.
International Journal of
Intellectual Cultural Heritage
,
2
(6), 50-54.
13.
Temirov, F., & Umarov, B. (2021). Practical application of family, marriage and inheritance
rights in bukhara emirates.
Scientific progress
,
2
(1), 1201-1207.
14.
Rajabov, O. I. (2021). Buxorodagi ayrim muqaddas qadamjo-qal’alar xususida.
Scientific
progress
,
1
(6), 1162-1168.
15.
Iskandarovich, R. O. (2022). Historical Architectural Complex of the Chor (Pers. Four) Bakr
Ensemble.
Telematique
, 6886-6890.
16.
Rajabov, O. I. (2022). History of fortress of Makhmud Torobi.
International Journal of
Intellectual Cultural Heritage
,
2
(6), 50-54.
17.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро шаҳри 11 дарвозасининг тарихи ва тақдири (ўлкашунос
ТФ Гелах тадқиқотларида). Тюркоязычные страны. Республиканский научно-методический
и познавательный журнал.
Алмати
,
2
, 6-8.
18.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро ўлкашунослиги тарихини ўрганишда СН Юренев
ёзишмаларининг ўрни.
Тошкент: Ўзбекистон Миллий университети хабарлари
, (1), 5-9.
19.
BAXTISHOD, U., & ULUG‘BEK, Q. Y. (2022). MS ANDREEV-THE GREAT EASTERN
SCIENTIST.
International Journal of Philosophical Studies and Social Sciences
,
2
(3), 120-123.
20.
Болтаев, А. Х. (2019). Исследование С. Юренева в мечети Калян.
Вестник археологии,
антропологии и этнографии
, (1 (44)), 45-53.
21.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро ўлкашунослиги тарихини ўрганишда СН Юренев
ёзишмаларининг ўрни.
Тошкент: Ўзбекистон Миллий университети хабарлари
, (1), 5-9.
22.
Болтаев, А. Х. (2019). Бухарские коллекционеры. In
Россия-Узбекистан.
Международные образовательные и социально-культурные технологии: векторы
развития
(pp. 142-143).
23.
Болтаев, А. (2020). Бухородаги биринчи музей.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
1
(1).
24.
Naimov, I., & Toshpo‘latova, S. (2023). MARRIAGE CEREMONY OF TAJIKS IN THE
WORK OF MIKHAIL STEPANOVICH ANDREYEV “TADJIKI DOLINI KHUF”.
International
Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
3
(1), 12-16.
25.
Umarov, B. (2021). OLIY TA’LIMDA TALABALAR O ‘QUV-BILUV
FAOLIYATINING PSIXODIDAKTIK ASOSLARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
8
(8).
26.
Umarov, B. B. (2021). FAMILY AND MARRIAGE RELATIONS IN NA KISLYAKOV'S
RESEARCH.
Journal of Central Asian Social Studies
,
2
(02), 127-135.
27.
Naimov, I. N. (2021). A coverage of the activities of the Mangitic Emirs in the works of
Ahmad Donish.
International Journal on Integrated Education
,
4
(5), 36-45.
28.
Naimov, I. (2023). AHMAD DONISH ILMIY MEROSIDA ISLOM HUQUQI
MASALALARI.
Scientific journal of the Fergana State University
, (1), 71-71.
29.
Ismat, N. (2021). “MEYORU-Т-TADOYYUN” AS RELIGIOUS AND MORAL
SOURCE.
The Light of Islam
,
2021
(2), 46-54.
30.
Klichev, O. (2020). Scholarships of Emirs of Bukhara.
Oriente moderno
,
100
(1), 57-74.
31.
Кличев, О. А. (2020). Особенности приема посольств Российской Империи в
Бухарском Эмирате во второй половине XIX в.
Россия и мусульманский мир
, (1 (315)), 99-
113.
32.
Klichev, O. A. (2016). Discourse to the history of political аgency in the emirate of
Bukhara.
Europaische Fachhochschule
, (8), 14-15.
33.
Umarov, B. (2020). БУЮК ОЛИМ НА КИСЛЯКОВНИНГ ПЕДАГОГЛИК
ФАОЛИЯТИГА НАЗАР.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
34.
Abdurasulovich, K. O. (2023). ACTIVITY OF EDITORS OF" BUKHORONOMA"
NEWSPAPER.
Open Access Repository
,
4
(3), 1385-1388.
35.
Кличев, О. (2020). БУХОРО АМИРЛИГИ ВА РОССИЯ ИМПЕРИЯСИ
ЎРТАСИДАГИ
ДИПЛОМАТИК
МУНОСАБАТЛАРДА
СОВҒА
АЛМАШИНУВ
ТАРТИБЛАРИ.
Farg'ona davlat universiteti
, (4), 71-74.
36.
Beshimov, M. (2022). Abdulvahid Munzim-enlightened poet, state and public
figure.
International Journal of Philosophical Studies and Social Sciences
,
2
(6), 52-56.
37.
BESHIMOV, M. (2022). Amir Said Alimkhan and Young Bukhara residents.
International
Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 78-83.
38.
Beshimov, M. (2023). ISSUES OF AGGRESSION OF THE RUSSIAN EMPIRE IN THE
WORKS OF MIRZO SOMI.
Modern Science and Research
,
2
(7), 316-321.
39.
Beshimov, M. (2021). Mang'itlar davrida Buxoroda madaniy hayot.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
7
(7).
40.
UMAROV, B. (2022). ARCHITECTURE OF BUKHARA IN THE ASHTARKHANID
PERIOD.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 94-100.
41.
Beshimov, M. (2023). THE HISTORY OF BUKHARA OF THE DOCUMENTS OF THE
QUSHBEGI ARCHIVE IMPORTANCE IN LEARNING.
Modern Science and Research
,
2
(7),
305-309.
42.
SHAROPOV, D. (2022). ПРАВИТЕЛЬ МАНГЫТОВ ЭМИР ХАЙДАР.
International
Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 101-104.
43.
Ravshanovich, S. D. (2022). CURRENTLY, THE PLACE OF AFGHANISTAN IN THE
COMMUNICATION OF CENTRAL AND SOUTH ASIA.
International Journal of Intellectual
Cultural Heritage
,
2
(6), 55-59.
44.
Sharopov, D. (2021). ABDURAZZOQ SAMARQANDIYNING “MATLAI SA'DAYN VA
MAJMAI BAHRAYN” ASARINING O'RGANILISH TARIXI.
Scientific progress
,
2
(1), 358-361.
45.
Nosirov, S. (2022). Sadriddin Ayniy asarlari buxoro inqilobini tarixini o ‘rganuvchi manba
sifatida.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
26
(26).
46.
Sherzod, N. (2023). HISTORIAN SCIENTIST POLAT SOLIYEV IS A RESEARCHER
OF THE HISTORY OF BUKHARA.
International Journal of Philosophical Studies and Social
Sciences
,
3
(3), 32-38.
47.
Bakhtishod, U. (2024). CONSTRUCTIVE ACTIVITIES TO THE SAMANID
RULERS.
Western European Journal of Historical Events and Social Science
,
2
(5), 169-172.
48.
Sherzod O‘ktam o‘g, N., & Komilovich, B. M. (2023). Illumination of socio-economic
issues in Turkestan in the works of Professor Polat Soliyev.
Telematique
,
22
(01), 1278-1282.
49.
Nosirov, S. (2023). TARIXCHI OLIM PO ‘LAT SOLIEV IJODIDA TURKISTON TARIXI
MASALALARINING YORITILISHI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
29
(29).
50.
Umarov, B. (2023). ARAB MANBALARIDA BUXORO SHAHRI TAVSIFI (“KITOB AL-
MASOLIK VAL MAMALIK” MISOLIDA).
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
38
(38).
51.
Umarov B. NA KISLYAKOV TADQIQOTLARIDA BUXORO AMIRLIGIDAGI
FEODAL VA QISHLOQ XO‘JALIGI MUNOSABATLARINING YORITILIShI //ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2021. – Т. 6. – №. 6.
